Pagina principală
 

ENDA
   Listă alfabetică articole
   Ultimele articole
   Clasament articole
   Hartă articole
   Echipa ENDA (3)
   Voluntariat ENDA (5)
   Comunicate ENDA (2)
LEGIO DACICA
   Prezentare (1)
   Activități (7)
   Poveștile Legio Dacica (14)
GENERALITĂŢI
   Terra Dacorum (21)
   Economia (10)
   Arta (5)
SOCIAL
   Regii (14)
   Personaje (6)
   Societate (3)
   Origini (2)
   Triburi (75)
   Împăraţii traco-daci (1)
SPIRITUALITATE ŞI CULTURĂ
   Ştiinţă (1)
   Kogaionon (6)
FENOMENUL MILITAR
   Armele (26)
   Seniorii războiului (5)
   Arhitectura militară (5)
   Cetăţile (15)
   Războaiele dacilor (16)
   Civis Romanus (6)
   Romanii (3)
CONEXE
   Dinastii imperiale (2)
   Migraţiile (10)
   Etnografica (6)
   Apoulon (5)
BIBLIOTECA VECHE
   Cuprins
   Surse elene (103)
   Surse latine (140)
   Surse româneşti (97)
   Surse diverse (9)
   Lapidarium (7)
   Traduceri (177)
BIBLIOTECA CONTEMPORANĂ
   Articole online
   Cărți online
   Periodice (43)
   Recenzii (5)
   Repertorii arheologice (3)
   Surse contemporane (2)
BIBLIOTECA PDF
   Surse contemporane (2)
   Surse vechi (7)
UNIVERSITARIA
   Lucrări de licenţă (2)
   Cursuri (4)
ISTORIA ALTFEL
   Ziarul personal (5)
   Arheologie experimentală (3)
   Trupe de reconstituire istorică (1)
   Reconstituiri istorice (1)
   Filme artistice (4)
   Grafică (3)
   Poezii (11)
   Legende şi povestiri (3)
   English translations (49)
MULTIMEDIA
   Imagini
   Video (28)
INTERNET
   Resurse WWW (2)
   Ştiri (362)
   Diverse (2)


Pagina principalăHartă siteArhivă ştiriListă alfabetică articoleClasament articoleContact ENDA pe FacebookENDA pe TwitterNoutăţi ENDA prin canal RSSAbonare newsletter Distribuie pe FacebookDistribuie pe TwitterDistribuie prin email

SERVIUS MAURUS HONORATUS - COMMENTARII IN VERGILII AENEIDOS

LIBRVM PRIMVM

[pr] In exponendis auctoribus haec consideranda sunt: poetae vita, titulus operis, qualitas carminis, scribentis intentio, numerus librorum, ordo librorum, explanatio. Vergilii haec vita est. patre Vergilio matre Magia fuit; civis Mantuanus, quae civitas est Venetiae. diversis in locis operam litteris dedit; nam et Cremonae et Mediolani et Neapoli studuit. adeo autem verecundissimus fuit, ut ex moribus cognomen acceperit; nam dictus est Parthenias. omni vita probatus uno tantum morbo laborabat; nam inpatiens libidinis fuit. primum ab hoc distichon factum est in Ballistam latronem “Monte sub hoc lapidum tegitur Ballista sepultus:
nocte die tutum carpe viator iter.
” scripsit etiam septem sive octo libros hos: Cirin Aetnam Culicem Priapeia Catalepton Epigrammata Copam Diras. postea ortis bellis civilibus inter Antonium et Augustum, Augustus victor Cremonensium agros, quia pro Antonio senserant, dedit militibus suis. qui cum non sufficerent, his addidit agros Mantuanos, sublatos non propter civium culpam, sed propter vicinitatem Cremonensium: unde ipse in bucolicis “Mantua vae miserae nimium vicina Cremonae” (9.28). amissis ergo agris Romam venit et usus patrocinio Pollionis et Maecenatis solus agrum quem amiserat meruit. tunc ei proposuit Pollio ut carmen bucolicum scriberet, quod eum constat triennio scripsisse et emendasse. item proposuit Maecenas Georgica, quae scripsit emendavitque septem annis. postea ab Augusto Aeneidem propositam scripsit annis undecim, sed nec emendavit nec edidit: unde eam moriens praecepit incendi. Augustus vero, ne tantum opus periret, Tuccam et Varium hac lege iussit emendare, ut superflua demerent, nihil adderent tamen: unde et semiplenos eius invenimus versiculos, ut “hic cursus fuit” (1.534), et aliquos detractos, ut in principio; nam ab armis non coepit, sed sic “Ille ego, qui quondam gracili modulatus avena
carmen, et egressus silvis vicina coegi
ut quamvis avido parerent arva colono,
gratum opus agricolis, at nunc horrentia Martis
arma virumque cano
” et in secundo hos versus constat esse detractos “aut ignibus aegra dedere.
iamque adeo super unus eram, cum limina Vestae
servantem et tacitam secreta in sede latentem
Tyndarida aspicio; dant clara incendia lucem
erranti passimque oculos per cuncta ferenti.
illa sibi infestos eversa ob Pergama Teucros
et Danaum poenam et deserti coniugis iras
praemetuens, Troiae et patriae communis erinys,
abdiderat sese atque aris invisa sedebat.
exarsere ignes animo; subit ira cadentem
ulcisci patriam et sceleratas sumere poenas.
'scilicet haec Spartam incolumis patriasque Mycenas
aspiciet, partoque ibit regina triumpho,
coniugiumque domumque patres natosque videbit,
Iliadum turba et Phrygiis comitata ministris?
occiderit ferro Priamus? Troia arserit igni?
Dardanium totiens sudarit sanguine litus?
non ita. namque etsi nullum memorabile nomen
feminea in poena est, habet haec victoria laudem:
extinxisse nefas tamen et sumpsisse merentis
laudabor poenas, animumque explesse iuvabit
†ultricis famam et cineres satiasse meorum.'
talia iactabam et furiata mente ferebar,
cum mihi se non ante alias
” * * * titulus est Aeneis, derivativum nomen ab Aenea, ut a Theseo Theseis. sic Iuvenalis “vexatus totiens rauci Theseide Codri” . qualitas carminis patet; nam est metrum heroicum et actus mixtus, ubi et poeta loquitur et alios inducit loquentes. est autem heroicum quod constat ex divinis humanisque personis, continens vera cum fictis; nam Aeneam ad Italiam venisse manifestum est, Venerem vero locutam cum Iove missumve Mercurium constat esse conpositum. est autem stilus grandiloquus, qui constat alto sermone magnisque sententiis. scimus enim tria esse genera dicendi, humile medium grandiloquum. intentio Vergilii haec est, Homerum imitari et Augustum laudare a parentibus; namque est filius Atiae, quae nata est de Iulia, sorore Caesaris, Iulius autem Caesar ab Iulo Aeneae originem ducit, ut confirmat ipse Vergilius a “magno demissum nomen Iulo” . de numero librorum nulla hic quaestio est, licet in aliis inveniatur auctoribus; nam Plautum alii dicunt unam et viginti fabulas scripsisse, alii quadraginta, alii centum. ordo quoque manifestus est, licet quidam superflue dicant secundum primum esse, tertium secundum, et primum tertium, ideo quia primo Ilium concidit, post erravit Aeneas, inde ad Didonis regna pervenit, nescientes hanc esse artem poeticam, ut a mediis incipientes per narrationem prima reddamus et non numquam futura praeoccupemus, ut per vaticinationem: quod etiam Horatius sic praecepit in arte poetica “ut iam nunc dicat iam nunc debentia dici, pleraque differat et praesens in tempus omittat” : unde constat perite fecisse Vergilium. sola superest explanatio, quae in sequenti expositione probabitur. haec quantum ad Aeneidem pertinet dixisse sufficiat, nam bucolicorum et georgicorum alia ratio est. sciendum praeterea est quod, sicut nunc dicturi thema proponimus, ita veteres incipiebant carmen a titulo carminis sui, ut puta “arma virumque cano” , Lucanus “Bella per Emathios” (1.1), Statius “Fraternas acies alternaque regna” .


arma multi varie disserunt cur ab armis Vergilius coeperit, omnes tamen inania sentire manifestum est, cum eum constet aliunde sumpsisse principium, sicut in praemissa eius vita monstratum est. per 'arma' autem bellum significat, et est tropus metonymia. nam arma quibus in bello utimur pro bello posuit, sicut toga qua in pace utimur pro pace ponitur, ut Cicero “cedant arma togae” , id est bellum paci. alii ideo 'arma' hoc loco proprie dicta accipiunt, primo quod fuerint victricia, secundo quod divina, tertio quod prope semper armis virum subiungit, ut “arma virumque ferens” et “arma acri facienda viro” . arma virumque figura usitata est ut non eo ordine respondeamus quo proposuimus; nam prius de erroribus Aeneae dicit, post de bello. hac autem figura etiam in prosa utimur. sic Cicero in Verrinis “nam sine ullo sumptu nostro coriis, tunicis frumentoque suppeditato maximos exercitus nostros vestivit, aluit, armavit” . non nulli autem hyperbaton putant, ut sit sensus talis 'arma virumque cano, genus unde Latinum Albanique patres atque altae moenia Romae', mox illa revoces 'Troiae qui primus ab oris'; sic enim causa operis declaratur, cur cogentibus fatis in Latium venerit. et est poeticum principium professivum 'arma virumque cano', invocativum 'Musa mihi causas memora', narrativum 'urbs antiqua fuit'. et professivum quattuor modis sumpsit: a duce 'arma virumque cano', ab itinere 'Troiae qui primus ab oris', a bello 'multa quoque et bello passus', a generis successu 'genus unde Latinum'. virum quem non dicit, sed circumstantiis ostendit Aeneam. et bene addidit post 'arma' 'virum', quia arma possunt et aliarum artium instrumenta dici, ut “Cerealiaque arma” . cano polysemus sermo est. tria enim significat: aliquando laudo, ut “regemque canebant” ; aliquando divino, ut “ipsa canas oro” ; aliquando canto, ut in hoc loco. nam proprie canto significat, quia cantanda sunt carmina. Troiae Troia regio est Asiae, Ilium civitas Troiae; plerumque tamen usurpant poetae et pro civitate vel regionem vel provinciam ponunt, ut Iuvenalis “et flammis Asiam ferroque cadentem” . Probus ait Troiam Graios et Aiax non debere per unam i scribi. qui primus quaerunt multi, cur Aeneam primum ad Italiam venisse dixerit, cum paulo post dicat Antenorem ante adventum Aeneae fundasse civitatem. constat quidem, sed habita temporum ratione peritissime Vergilius dixit. namque illo tempore, quo Aeneas ad Italiam venit, finis erat Italiae usque ad Rubiconem fluvium: cuius rei meminit Lucanus et Gallica certus limes ab Ausoniis disterminat arva colonis. unde apparet Antenorem non ad Italiam venisse, sed ad Galliam cisalpinam, in qua Venetia est. postea vero promotis usque ad Alpes Italiae finibus, novitas creavit errorem. plerique tamen quaestionem hanc volunt ex sequentibus solvi, ut videatur ob hoc addidisse Vergilius 'ad Lavina litora', ne significaret Antenorem. melior tamen est superior expositio. primus [ergo] non ante quem nemo, sed post quem nullus, <ut> “tuque o, cui prima furentem fundit equum magno tellus percussa tridenti et hic mihi responsum primus dedit” . vel laudative 'primus', ut “primam qui legibus urbem fundabit, Curibus parvis” . ab oris speciem pro genere; nam oras terras generaliter debemus accipere. sane praepositionem mutavit, nam 'ex oris' melius potuit dicere.


[2] Italiam ars quidem hoc exigit, ut nominibus provinciarum praepositiones addamus, civitatum numquam. tamen plerumque perverso ordine lectum est; nam ecce hoc loco detraxit provinciae praepositionem dicens 'Italiam venit' pro ad Italiam venit. Tullius in Verrinis “ea die Verres ad Messanam venit” pro Messanam venit. sane sciendum est usurpari ab auctoribus, ut vel addant vel detrahant praepositiones; namque ait Vergilius “silvis te, Tyrrhene, feras agitare putasti” pro in silvis. ut ergo illic detraxit loco praepositionem, sic hic provinciae. et est figura. Italia autem pars Europae est. Italus enim rex Siculorum profectus de Sicilia venit ad loca, quae sunt iuxta Tiberim, et ex nomine suo appellavit Italiam. ibi autem habitasse Siculos ubi est Laurolavinium, manifestum est, sicut ipse alio loco dicit “Siculi veteresque Sicani et gentes venere Sicanae saepius” . sane 'Italiam' i contra naturam producta est, cum sit natura brevis. fato profugus 'fato' ad utrumque pertinet, et quod fugit, et quod ad Italiam venit. et bene addidit 'fato', ne videatur aut causa criminis patriam deseruisse, aut novi imperii cupiditate. profugus autem proprie dicitur qui procul a sedibus suis vagatur, quasi porro fugatus. multi tamen ita definiunt, ut profugos eos dicant qui exclusi necessitate de suis sedibus adhuc vagantur, et simul atque invenerint sedes, non dicantur profugi, sed exules. sed utrumque falsum est. nam et profugus lectus est qui iam sedes locavit, ut in Lucano “profugique a gente vetusta Gallorum Celtae miscentes nomen Hiberis” (4.9), et exul qui adhuc vagatur, ut in Sallustio “qui nullo certo exilio vagabantur” : adeo exilium est ipsa vagatio. quidam hic 'profugus' participium volunt. sane non otiose fato profugum dicit Aeneam, verum ex disciplina Etruscorum. est enim in libro qui inscribitur litterae iuris Etruriae scriptum vocibus Tagae, “eum qui genus a periuris duceret, fato extorrem et profugum esse debere” . porro a Laomedonte periuro genus ducit Aeneas, siquidem alibi ait “satis iam pridem sanguine nostro Laomedonteae luimus periuria Troiae” . Lavinaque venit litora haec civitas tria habuit nomina. nam primum Lavinum dicta est a Lavino, Latini fratre; postea Laurentum a lauro inventa a Latino, dum adepto imperio post fratris mortem civitatem augeret; postea Lavinium a Lavinia, uxore Aeneae. ergo 'Lavina' legendum est, non 'Lavinia', quia post adventum Aeneae Lavinium nomen accepit, et aut Lavinum debuit dicere, sicut dixit, aut Laurentum. quamvis quidam superfluo esse prolepsin velint. sane bene addidit 'Lavina', ut ostenderet ad quam partem Italiae venisset Aeneas, quia et multi alii eo tempore ad Italiam venerant, ut Capys, qui Capuam, Polites, qui Politorium condiderunt.


[3] litora Laurolavinium constat octo milibus a mari remotam. nec nos debet fallere quia dixit 'Lavina litora'. litus enim dicitur terra quoque mari vicina, sicut ipse Vergilius in quarto “cui litus arandum” , cum per naturam litus arari non possit. ergo scire debemus, litus posse et terram dici. Fabius Maximus annalium primo “tum Aeneas aegre patiebatur in eum devenisse agrum, macerrimum litorosissimumque” . multum ille 'multille' conlisio est. et 'ille' hoc loco abundat; est enim interposita particula propter metri necessitatem, ut stet versus: nam si detrahas 'ille', stat sensus; 'qui primus' enim ad omnia possumus trahere. sic alio loco “nunc dextra ingeminans ictus, nunc ille sinistra” . est autem archaismos. aut certe 'ille', quia haec particula more antiquo aut nobilitati aut magnitudini dabatur, ut “ac velut ille canum et saucius ille” . et terris iactatus fatigatus est enim apud Thraciam monstro illo, quod e tumulo Polydori sanguis emanavit, apud Cretam pestilentia, apud Strophadas insulas Harpyiis, tempestate vero et in primo et in tertio. iactamur autem in mari fluctibus, fatigamur in terris. et bene duorum elementorum mala uno sermone conplexus est. et alto modo mari, quia navigans Scyllam et Polyphemum effugit, perditus etiam est Orontes, amissus Palinurus et Misenus. altum tamen sciendum est quod et superiorem, ut “Maia genitum demittit ex alto” et inferiorem altitudinem significat; namque mensurae nomen est altitudo.


[4] vi superum violentia deorum, secundum Homerum, qui dicit a Iunone rogatos esse deos in odium Troianorum: quod et Vergilius tetigit dicens “vos quoque Pergameae iam fas est parcere genti, dique deaeque omnes” . latenter autem defendit hac ratione Troianos, quod non suo merito eos insequebantur numina, sed Iunonis inpulsu. multi 'vi superum' posse accipi dicunt Irim Aeolum Iuturnam Iunonem, sed melius iudicant, vi quam superi habent. saevae cum a iuvando dicta sit Iuno, quaerunt multi, cur eam dixerit saevam, et putant temporale esse epitheton, quasi saeva circa Troianos, nescientes quod saevam dicebant veteres magnam. sic Ennius “induta fuit saeva stola” . item Vergilius cum ubique pium inducat Aeneam, ait “maternis saevus in armis Aeneas” , id est magnus. memorem Iunonis ob iram constat multa in auctoribus inveniri per contrarium significantia: pro activis passiva, ut “pictis bellantur Amazones armis” ; pro passivis activa, ut “populatque ingentem farris acervum” . et haec varietas vel potius contrarietas invenitur etiam in aliis partibus orationis, ut sit adverbium pro adverbio, ut est “hoc tunc ignipotens caelo descendit ab alto” pro huc; et in participio, ut “et qua vectus Abas” pro qua vehebatur; et in nomine, ut 'memorem Iunonis ob iram' non quae meminerat, sed quae in memoria erat. de his autem haec tantum quae lecta sunt ponimus nec ad eorum exemplum alia formamus. sane memor apud veteres non tantum dicebatur ὁ μεμνημένος, sed etiam ὁ μνήμων. et hoc per confusionem verbi et nominis; nam 'memorem' est verbi significatio, cum non sit nomen.


[5] multa quoque et bello passus hoc ad posteriores sex pertinet libros. sane duas coniunctiones separatas naturaliter nemo coniungit. sed hoc plerumque a poetis causa metri fit. ergo hic una vacat, sicut alio loco “dixitque et proelia voce diremit” . Sallustius “tyrannumque et Cinnam” . bello passus contra Turnum. dum conderet urbem tres hic sunt significationes. aut enim Troiam dicit, quam ut primum in Italiam venit, fecit Aeneas, de qua ait “castrorum in morem pinnis atque aggere cingit” et alio loco Mercurius “nec te Troia capit” —Troiam autem dici quam primum fecit Aeneas, et Livius in primo et Cato in originibus testantur—dum enim haec fieret, ab agrestibus propter vulneratum cervum regium mota sunt bella: aut Laurolavinium, et significat 'dum' donec; tam diu enim dimicavit quam diu ad tempus faciendae civitatis veniret, id est donec Turnus occumberet: aut Romam, et est sensus dummodo conderet urbem. [aut Troiam aut Laurolavinium aut Romam significat.]


[6] inferretque deos Latio Latium duplex est, unum a Tiberi usque ad Fundos, aliud inde usque ad Vulturnum. denique ipse dixit “veteresque Latini” ideo quia scit esse etiam novos, id est a Fundis usque ad Vulturnum. Latium autem dictum est, quod illic Saturnus latuerit. Saufeius Latium dictum ait, quod ibi latuerant incolae, qui quoniam in cavis montium vel occultis caventes sibi a feris beluis vel a valentioribus vel a tempestatibus habitaverint Cascei vocati sunt, quos posteri Aborigines cognominarunt, quoniam †aliis ortos esse recognoscebant. ex quibus Latinos etiam dictos. inferretque deos latio hoc est in Latium. et est figura usitata apud Vergilium. quod enim per accusativum cum praepositione dicimus ille per dativum ponit sine praepositione, sicut alibi “it clamor caelo” pro in caelum. 'deos' vero utrum penates, ut “talibus attonitus visis et voce deorum” , an se et Ascanium et posteros suos, de quibus dictum est “dis genite et geniture deos” ? genus unde latinum si iam fuerunt Latini et iam Latium dicebatur, contrarium est quod dicit ab Aenea Latinos originem ducere. prima est iucunda absolutio, ut 'unde' non referas ad personam, sed ad locum; namque 'unde' adverbium est de loco, non de ductu a persona. tamen Cato in originibus hoc dicit, cuius auctoritatem Sallustius sequitur in bello Catilinae, “primo Italiam tenuisse quosdam qui appellabantur Aborigines. hos postea adventu Aeneae Phrygibus iunctos Latinos uno nomine nuncupatos” . ergo descendunt Latini non tantum a Troianis, sed etiam ab Aboriginibus. est autem vera expositio haec. novimus quod victi victorum nomen accipiunt. potuit ergo victore Aenea perire nomen Latinum. sed volens sibi favorem Latii conciliare nomen Latinum non solum illis non sustulit, sed etiam Troianis inposuit. merito ergo illi tribuit quod in ipso fuerat ut posset perire. unde et ipse inducit in duodecimo libro rogantem Iunonem, ne pereat nomen Latinum. item in execratione Didonis legimus “nec cum se sub leges pacis iniquae tradiderit” ; iniqua enim pax est in qua nomen amittit ille qui vicit. sed veteres 'unde' etiam ad personam adplicabant, ita ut ad omne genus, ad omnem numerum iungerent, ut hoc loco 'genus unde Latinum' masculino generi et numero singulari iunxit, alibi <ad> genus femininum et numerum pluralem refert, ut “nymphae, Laurentes nymphae, genus amnibus unde est” , sicut 'hinc' particulam, cum sit loci adverbium, Terentius vetuste ad personam transtulit “sed eccum Syrum incedere video: hinc iam scibo quid siet” .


[7] Albanique patres Albam ab Ascanio conditam constat, sed a quo incertum est, utrum a Creusae an a Laviniae filio: de qua re etiam Livius dubitat. hanc autem cum evertisset Tullus Hostilius, omnes nobiles familias Romam transtulit. et sciendum bene hunc ordinem semper servare Vergilium, ut ante dicat Latium, inde Albam, post Romam. quod et hoc loco fecit et in quinto libro, ut “priscos docuit celebrare Latinos” et deinde “Albani docuere suos, nunc maxima porro accepit Roma et patrium servavit honorem” . item in septimo libro “mos erat Hesperio in Latio quem protinus urbes Albanae coluere sacrum, nunc maxima rerum Roma colit” . atque altae moenia romae aut propter gloriam, aut propter aedificia ingentia, aut quia in montibus est posita.


[8] musa mihi causas memora 'mihi' longa hic, alibi brevis, ut “mihique haec edissere vera roganti” . sane in tres partes dividunt poetae carmen suum: proponunt invocant narrant. plerumque tamen duas res faciunt et ipsam propositionem miscent invocationi, quod in utroque opere Homerus fecit; namque hoc melius est. Lucanus tamen ipsum ordinem invertit; primo enim proposuit, inde narravit, postea invocavit, ut est “nec si te pectore vates accipio” (1.63). sane observandum est, ut non in omnibus carminibus numen aliquod invocetur, nisi cum aliquid ultra humanam possibilitatem requirimus. hinc in arte poetica Horatius “nec deus intersit nisi dignus vindice nodus inciderit” . bene ergo invocat Vergilius, non enim poterat per se iram numinis nosse. item in nono libro nisi adderet “Iuno vires animumque ministrat” , quis crederet Turnum evasisse de castris? †et hic musa non addidit μῆνιν ἄειδε θεὰ. sed 'musa mihi causas memora' pro adesto, ut memores. sane musas multi novem, multi septem dixerunt. his Numa aediculam aeneam brevem fecerat, quam postea de caelo tactam et in aede Honoris et Virtutis conlocatam Fulvius Nobilior in aedem Herculis transtulit, unde aedes Herculis et Musarum appellatur. has alii virgines perhibent; nam ideo et porcam eis sacrificari aiunt, quod multum pariat. alii eis etiam filios dant, Orpheum Linum sirenas. alii has octo, ut Athenis visuntur, alii quattuor dicunt, alias Boeotias, alias Atthidas, alias Siculas. has musas Siculus Epicharmus non musas, sed ὁμονοούσας dicit. quo numine laeso 'quo' in quo, in qua causa. et est septimus casus et communis elocutio; dicimus enim 'quo te laesi'. est et alia expositio. namque Iuno multa habet numina: est Curitis, quae utitur curru et hasta, ut est “hic illius arma, hic currus fuit” ; est Lucina, quae partibus praeest, ut “Iuno Lucina fer opem” ; est regina, ut “quae divum incedo regina” ; sunt et alia eius numina. merito ergo dubitat quod eius laeserit numen Aeneas. alii tamen dicunt separandum esse, ut de odio Iunonis non dubitet, quaerat autem quod aliud numen est laesum. quo numine laeso ideo trahitur in ambiguitatem et requirit in quo Iunonis numen laesit Aeneas, quia in ipsum certa non erant odia, sed in gentem propter causas paulo post dicendas. alii 'numen' voluntatem accipiunt. 'laeso' autem dicendo ipso verbo ostendit, etiamsi fuisset, levissimam culpam fuisse; non enim dixit 'violato' aut 'iniuriam passo'.


[9] quidve dolens bene philosophice dubitavit. dicunt enim quidam ad deos nihil pertinere. volvere casus id est casibus volvi. et est figura hypallage, quae fit quotienscumque per contrarium verba intelleguntur. sic alibi “dare classibus austros” , cum ventis naves demus, non navibus ventos. item “animumque labantem inpulit” , hoc est inpellendo fecit labantem.


[10] insignem pietate virum quia patrem et deos penates de Troia sustulit. et hic ostendit merito se invocasse musam. nam si iustus est Aeneas, cur odio deorum laborat?


[11] tantaene animis caelestibus irae hic iam non de qua litate iracundiae, sed de quantitate quaerit; nimia etenim ira est quae pietatis non habet considerationem. et hoc quidem secundum Stoicos dicit, [sed miratur, cur tantum] nam Epicurei dicunt deos humana penitus non curare. 'tantaene' quasi exclamatio est mirantis, cum es ipsa narratione sententiam trahentes nostram personam interponimus, ut “'tanton' placuit concurrere motu” . non nulli 'tantaene' legunt, ut interrogatio sit potius quam exclamatio. animis caelestibus dis superis, nam apud inferos constat esse iracundiam, ubi sunt Furiae. 'animis' vero τοῖς θυμοῖς.


[12] urbs antiqua fuit urbs dicta ab orbe, quod antiquae civitates in orbem fiebant; vel ab urvo, parte aratri, quo muri designabantur. et 'antiqua' autem et 'fuit' bene dixit, namque et ante septuaginta annos urbis Romae condita erat, et eam deleverat Scipio Aemilianus. quae autem nunc est postea a Romanis est condita: unde antiquam accipe et ad conparationem istius quae nunc est, et Roma antiquiorem. alii 'antiqua' nobilis, 'fuit' autem pro 'erat' accipiunt. Tyrii tenvere coloni deest 'quam', vel ut alii volunt 'hanc': amant namque antiqui per epexegesin dicere quod nos interposito pronomine exprimimus. item “est locus Hesperiam Grai cognomine dicunt” deest 'quem'. 'coloni' autem dicuntur cultores advenae, et hos de Tyro constat venisse qui Carthaginem condiderunt. sane veteres colonias ita definiunt: colonia est coetus eorum hominum qui universi deducti sunt in locum certum aedificiis munitum, quem certo iure obtinerent. alii: colonia est quae Graece ἀποικία vocatur; dicta autem est a colendo; est autem pars civium aut sociorum missa, ubi rem publicam habeant ex consensu suae civitatis, aut publico eius populi unde profecta est consilio. hae autem coloniae sunt quae ex consensu publico, non ex secessione sunt conditae.


[13] Italiam contra constat tria latera habere Italiam, superi maris, inferi, Alpium: unde tollendi erroris causa adiecit 'contra Tiberina ostia', quae in infero mari sunt. aut certe [ideo] 'Italiam contra' quasi de aemula dictum accipiamus, ut non tantum situ quantum et animis contra. Ostiam vero ideo veteres consecratam esse voluerunt, sicut Tiberim, ut si quid bello navali ageretur, id auspicato fieret ex maritima et effata urbe, ut ubique coniunctum auspici, ut Tiberis, cum colonia esset. longe valde. Sallustius “longe alia mihi mens est patres conscripti” . aut certe 'maxime' vel 'praecipue', ut sit Carthago praecipue posita contra Tiberina ostia. Cicero pro Rabirio “et cum universo populo Romano, tum vero equestri ordini longe carissimus” . 'Tiberina' autem pro Tiberis posuit. quidam sane ita volunt iungi, non 'longe ostia', sed 'longe dives', id est valde dives.


[14] dives opum modo tantum dives dicimus, antiqui adiungebant cuius rei, ut “dives equum, dives pictai vestis et auri” iungentes tantum genetivo casui. studiisque asperrima belli causam ostendit mirabilem, dicens hos esse et bellicosos et divites, cum otiosa semper sit opulentia. iure ergo hanc diligit Iuno et vult orbis regna sortiri. quae res odia eius in Troianos exagitat. et bene 'studiis', non 'studio', quia ter rebellavit contra populum Romanum.


[15] fertur dicitur. et ingenti arte Vergilius, ne in rebus fabulosis aperte utatur poetarum licentia, quasi opinionem sequitur et per transitum poetico utitur more. vel certe 'fertur' creditur. magis pro valde.


[16] posthabita non contempta, sed in secundis habita; namque in superiore versu dixit 'magis', ut etiam originali loco servetur adfectio. samo sic Iuvenalis “et Samia genetrix quae delectatur harena” . coluisse samo deest 'etiam', ut esset 'posthabita etiam Samo'. 'coluisse' autem, quia veteres colere dicebant etiam cum maior minorem diligeret, ut “ille colit terras” . Plautus in Poenulo “Iuppiter qui genus colis alisque hominum” (Poen. 1187). hic illius arma figura creberrima adverbium pro adverbio posuit, praesentis loci pro absentis; debuit enim dicere 'illic'. arma instructam armis Iunonem in alio loco ipse testatur, ut “ferro accincta vocat” .


[17] currus aut vere currum quo secundum Homerum in bello utitur, aut thensam significat, qua deorum simulacra portantur. thensa autem cum aspiratione scribitur ἀπὸ τοῦ θείου, id est a re divina. aut certe illud 'currus' quod ait “ductos alta ad donaria currus” . habere enim Iunonem currus certum est. sic autem esse etiam in sacris Tiburtibus constat, ubi sic precantur “Iuno curitis tuo curru clipeoque tuere meos curiae vernulas” . sane hic illius arma, hic currus fuit quotienscumque nomina pluralis et singularis numeri conectuntur, respondemus viciniori, ut ecce hoc loco currui, non armis respondit. eadem et in diversis generibus est observatio, ut magis vicino, sive masculinum sit sive femininum respondeamus, ut puta 'vir et mulier magna ad me venit'. si autem plurali numero velimus uti, ad masculinum transeamus necesse est, ut 'vir et mulier magni ad me venerunt'. sane 'fuit' pro fuerat. gentibus pro gentium, dativum pro genetivo.


[18] siqua 'qua' vacat et est ornatus causa positum, ut 'que' 'tandem' 'gentium' 'locorum' et reliqua, ut “dixitque et proelia voce diremit” . iam tum ex quo constituta est a Tyriis colonis. tenditque fovetque figurate dixit. non enim iam regnum fovet, sed tendit et fovet, ut regnum esse possit. et bene 'tendit', tamquam contra verum, 'fovet' autem tamquam inbecillam adversus Troianorum conatus. progeniem vel Romanos, vel ut quidam volunt Scipionem, qui Carthaginem diruit.


[19] duci ductum iri. infinitivi modi a passivo tempus praesens pro futuro posuit, verbum pro verbo, ut supra ostensum est.


[20] avdierat a Iove aut a Fatis. non enim omnia numina habent divinandi facultatem; denique ne ipse quidem Apollo sua sponte divinat, ut est “quae Phoebo pater omnipotens, mihi Phoebus Apollo praedixit” . et perite 'audierat'; in Ennio enim inducitur Iuppiter promittens Romanis excidium Carthaginis. avdierat] bene audierat quasi de incertis rebus, ut et timeret et speraret omnia pro sua voluntate posse mutari. Tyrias arces Carthaginem dicit, quam Tyrii condiderunt. 'arces' autem ab eo quod est arceo dictae, quia inde hostes arcentur, id est prohibentur; et arcus, genus teli, quod huius ministerio sagittae arceant hostem. sane per confusionem verbi et nominis dictum est; nam 'arces' est verbum, arceo arces, cum non sit nomen. olim quandoque. et tria tempora significat: praeteritum, ut “olim arbos, nunc artificis manus aere decoro inclusit patribusque dedit gestare Latinis” ; praesens, ut “tumidis quod fluctibus olim tunditur” ; futurum, ut “nunc olim quocumque dabunt se tempore vires” .


[21] hinc populum late regem a Romanis. laudat autem eorum imperium dicendo 'populum regem'. late regem pro late regnaturum, nomen pro participio. quidam hoc δημοκρατικῶς intellegunt. et 'hinc populum late regem belloque superbum venturum excidio Libyae sic volvere parcas' in Probi adpuncti sunt et adnotatum “hi duo si eximantur, nihilo minus sensus integer erit” . sed Vergilius amat aliud agens exire in laudes populi Romani. superbum nobilem, ut “ceciditque superbum Ilium” . belloque superbum] id est eminentem, gloriosum.


[22] venturum futurum, ut “idem venturos tollemus in astra nepotes” . venturum excidio ad excidium. nota figura. libyae Carthaginis. et provinciam pro civitate posuit. dicta autem Libya vel quod inde libs fiat, hoc est africus, vel ut Varro ait, quasi ΛΙΠΙΥΙΑ, id est egens pluviae. sic Sallustius “caelo terraque penuria aquarum” . volvere parcas aut a filo traxit 'volvere' aut a libro; una enim loquitur, altera scribit, alia fila deducit. et dictae sunt parcae κατὰ ἀντίφρασιν, quod nulli parcant, sicut lucus a non lucendo, bellum a nulla re bella. nomina parcarum Clotho Lachesis Atropos.


[23] id metvens bis idem. archaismos. sane de futuro timor est, odium de praeteritis. metuebat ergo Carthagini, odium autem habebat propter causas sequentes. et est de utroque exemplum “conveniunt quibus aut odium crudele tyranni aut metus acer erat” . veteris belli quantum ad Vergilium pertinet, antiqui; si ad Iunonem referas, diu id est per decennium gesti. tunc autem ad personam referendum est, cum ipsa loquitur; quod si nulla persona sit, ad poetam refertur. nunc ergo 'veteris' ex persona poetae intellegendum. sic ipse in alio loco “mirantur dona Aeneae, mirantur Iulum flagrantesque dei vultus” partem ad se rettulit, partem ad Tyrios, qui deum eum esse nesciebant. saturnia antonomasia est, non epitheton; quae fit quotiens pro proprio nomine ponitur quod potest esse cum proprio nomine et epitheton dici. 'Saturnia' autem nomen quasi ad crudelitatem aptum posuit; Vergilius enim ubicumque Iovi vel Iunoni Saturni nomen adiungit, causas eis crudelitatis adnectit, ut “nec Saturnius haec oculis pater aspicit aequis” . et alibi “es germana Iovis Saturnique altera proles: irarum tantos volvis sub pectore fluctus” .


[24] prima atqui Hercules prior contra Troianos pugnavit: unde modo 'prima' princeps accipienda est. nam poeta plerumque significationem nominum dat participiis, vel contra, ut “volventibus annis” , significat enim volubilibus. hac licentia et in hoc nomine usus est, ut primam pro principe poneret. prima inter primos; alii pro olim; alii 'prima' simpliciter, postea enim alii dii interesse coeperunt; alii 'prima' non ordine, sed voluntate. aliter “primusque Machaon” ; ibi enim in primis intellegitur. ad Troiam 'ad' et 'apud' accusativae sunt praepositiones, sed 'apud' semper in loco significat, 'ad' et in loco et ad locum, ut “ad quem tum Iuno supplex his vocibus usa est, et Cicero decem fiscos ad senatorem quendam relictos” , item “ad Marcum Laecam te habitare velle dixisti” . caris argis illic enim eam coli omnibus notum est. Argos autem in numero singulari generis neutri est, ut Horatius “aptum dicet equis Argos ditesque Mycenas” , in plurali numero masculini, ut hi Argi. ceterum derivatio nominis Argivos facit, non Argos.


[25] necdum etiam adverbium temporis. quis ante hunc? cavsae irarum nunc de praeteritis loquitur. non nulli tamen †pro causa et dolore dictum accipiunt. saevi autem dolores quod saevire faciant.


[26] alta mente repostum secreta, recondita. 'repostum' autem syncope est; unam enim de medio syllabam tulit. sed cum omnes sermones aut integri sint aut pathos habeant, hi qui pathos habent ita ut lecti sunt debent poni: quod etiam Maro fecit, nam “repostos” et “porgite” de Ennio transtulit: integris autem et ipsis utimur et eorum exemplo aliis.


[27] ivdicium paridis nota fabula est de malo aureo, Paridem pro Venere contra Iunonem Minervamque iudicasse de forma. et bene 'iudicium Paridis', non favor, ne re vera videatur offensa. sic enim agit poeta, ut et Iuno causas irascendi habeat, et tamen in Aenea nulla sit culpa. spretaeque inivria formae epexegesis est, hoc enim fuit iudicium Paridis: ut 'que' particula vacet, sicut illo loco “dixitque et proelia voce diremit” . licet multi separent dicentes aliud esse; numquam enim coniunctio ponitur nisi inter duas res. et 'spretae formae' referunt ad Antigonam, Laomedontis filiam, quam a Iunone propter formae adrogantiam in ciconiam constat esse conversam.


[28] et genus invisum propter Dardanum Electrae paelicis filium. rapti stuprati, ut est “rapta Garamantide nympha” . item “et raptas sine more Sabinas” . vel certe quod ad caelum raptus sit a Iove per aquilam, ut “sublimem pedibus rapuit Iovis armiger uncis” . ganymedis honores Troi, regis Troianorum, filii. 'honores' autem dixit vel propter ministerium poculorum, quod exhibuit diis remota Hebe, Iunonis filia, vel quod inter sidera conlocatus aquarii nomen accepit. ergo irascitur Iuno quod non ob hoc tantum raptus sit, ut pocula ministraret, sed quod ideo violatus sit, ut divinos honores consequeretur. aut 'honores' propter formam, ut “et laetos oculis adflarat honores” . sane hic Ganymedes Latine Catamitus dicitur, licet Theodotius, qui Iliacas res perscripsit, hunc fuisse Belin Chaldaeum dicat et Laomedonti praedixisse, tunc perituram et civitatem et regnum Troianum, cum de monte Metios sponte fuisset saxum elapsum: quod cum evenisset, postea Ilium esse dirutam.


[29] his accensa super 'his super' aut de his, aut super metum Carthaginis his quoque accensa.


[30] troas bona oeconomia ostendit, totum genus Troianorum invisum fuisse Iunoni, quia inlaturus est Minervam ob unius hominis delictum etiam eos quos amaverat perdidisse. relliquias ut stet versus geminavit l, nam in prosa reliquias dicimus. 'relliquias' autem 'Danaum' dupliciter et a Troianis et a Graecis dici possunt, ut “et nostro sequitur de vulnere sanguis” . atque inmitis achilli bene secundum Homerum segregat duces a populo. sic Aeneas in secundo post omnium casum Priami separavit interitum, ut “forsitan et Priami fuerint quae fata requiras” . inmitem autem dixit etiam circa extinctum crudelem. et ideo intulit Achillem praecipue, quod Aeneas cum Achille congressus sit et ut in quinto ait Neptuni beneficio liberatus. achilli propter ὁμοιοτέλευτον detraxit s litteram, quae plerumque pro sibilo habetur non solum necessitatis, sed etiam euphoniae causa: nam alibi ipse ait “nec equis adspirat Achillis” : ut Sallustius “a principio urbis ad bellum Persi Macedonicum” . detrahitur autem tertiae declinationis genetivo. sane apud Sigeum Achillis statua fuisse dicitur, quae in lanna, id est in extima auris parte elenchum more femineo habuerit. hic apud Cretam insulam pemptus vocatus est, ut veteres auctores tradunt.


[31] arcebat prohibebat. significat autem et 'continet'. Ennius “qui fulmine claro omnia per sonitus arcet” , id est continet.


[32] acti fatis] nulla Iunonis invidia est. acti fatis si odio Iunonis fatigabantur, quo modo dicit 'acti fatis'? sed hoc ipsum Iunonis odium fatale est. laborat enim Vergilius nihil Troianorum meritis, sed omnia fatis adscribere. est et alter sensus; nam fatum voluntatem legimus, ut “fatis Iunonis iniquae” , id est voluntate, ut hic intellegamus, agebantur fatis Iunonis, id est voluntate. vel 'fatis' pro malis, ut “nate Iliacis exercite fatis” . maria omnia circum in fine accentum ponimus contra morem Latinum: sed corruptio hoc facit; namque praepositio postposita corrupta est sine dubio.


[33] molis difficultatis. in sequentibus proprie “miratur molem Aeneas” . Romanam condere gentem latenter ostendit hinc odium Iunonis Aeneam pertulisse, quod Romanae gentis auctor extabat.


[34] vix hoc loco mox significat vel statim. e conspectu ut adhuc de Sicilia possent videri. et ut Homerus omisit initia belli Troiani, sic hic non ab initio coepit erroris.


[35] laeti vel alacres et veloces, ut est “et laetus eois Eurus equis” , item “et virgea laetus pabula” , id est festinus, cum intentione; vel re vera laeti, quamquam incongruum sit post Anchisae mortem. sed et interitus senum minus doletur, et 'magis laetos' intellegendum est, ut sit causa maior iracundiae. sic enim et in septimo Iuno irascitur, ubi “laetum Aenean Siculo prospexit ab usque Pachyno” . vel 'laeti' πρόθυμοι, ut “omnisque iuventus laeta” . salis maris secundum Homerum. salem autem quo utimur singulari numero tantum dicimus; cum iocos significamus pluralem tantum ponimus numerum, ut Lucanus “non soliti lusere sales” (2.368). aliquando autem etiam urbanitatem per singularem numerum significamus, ut Terentius “qui habet salem, quod in te est” , id est quae res in te est, masculini enim generis est, non neutri: et neutra triptota sunt, nec ab hoc accusativo nominativus esse potest 'hoc salem'.


[36] sub pectore pro in pectore. vulnus de praeterito dolorem dixit, de futuro metum, ad utrumque 'vulnus' rettulit.


[37] haec secum subaudimus locuta est, deest enim. et hoc fictum est, ut superius diximus. unde enim hoc sciret poeta? bene autem inpatientiam doloris ostendit detrahendo ei solatia, ut in quarto solam inducit Didonem “en quid ago?” haec secum] quia vehementior adfectus est sine conscio, ut “et casum insontis mecum indignabar amici” et “crudelia secum fata Lyci” . e contrario “quicum partiri curas” . mene 'ne' non vacat, significat enim ergo et est coniunctio rationalis. incepto desistere tolerabilius enim est non inchoare, quam incepta deserere, ut Terentius “verum si incipias, neque pertendas naviter” . et 'mene' sic habet emphasin, ut “ast ego, quae divum incedo regina” . victam sic et in septimo “vincor ab Aenea” . se victam pronuntiat velut victam. alii iratam tradunt.


[38] nec posse Italia detraxit more suo praepositionem provinciae; non enim dixit 'de Italia', sed 'Italia'. teucrorum quia Teucer et Scamandrus Creta profecti Troiam venerunt. facta ascensione hospitio a Dardano accepti de advenis cives facti, quia Batiam, Teucri filiam, Dardanus sibi iunxit et populares suos socero cognomines fecit. avertere id est in perpetuum. regem hoc est, quia †nihil amisit, rex est. et mire Aeneam noluit nominare. honorantur enim minores a maioribus si suo nomine fuerint nominati, ut “Aeole, namque tibi” . contra contumelia est si maiores a minoribus suo nomine nominantur, ut “Iunonis gravis ira” . et “pacem te poscimus omnes Turne” . et bene 'regem' invidiose; non enim dixit Troianos, sed unum hominem Troianum.


[39] quippe vetor fatis re vera, inquit, fata me prohibent. ergo Iuno ignorat vim fatorum. sed hoc non possumus dicere, quia superius lectum est “si qua fata sinant et audierat” . hoc ergo est. omnis res hominum aut ex nostra voluntate descendit, ut puta sedere surgere; aut ex fati necessitate, ut nasci mori; aut ex deorum voluntate, ut navigare vel honoribus frui. nunc de navigatione agitur; et bene invidiose, quasi etiam huius rei potestatem ei possint fata detrahere. est et alter sensus latens, ut speret se reginam contra exulum fata posse aliquid, si Minervae numen inferius valuit contra fata victorum. pallasne Minerva ἀπὸ τοῦ πάλλειν τὸ δόρυ, id est ab hastae concussione; vel quod Pallantem gigantem occiderit. sane opportune hic Aiacis naufragium ad exemplum adfert, cum de naufragio Aeneae cogitat. et cum bellum meditatur, belli exemplum adfert “Mars perdere gentem inmanem Lapithum valuit” . 'ne' autem coniunctio expletiva videtur. an aliter? exurere exuri dicitur de quo nihil superest, ut “quid memorem exustas Erycino in litore classes?” classem ad invidiam posuit, ut pro una navi classem dicat. sic Venus “navibus infandum amissis” , cum Orontes solus perisset. aut re vera unam navem significat, ut Horatius “me vel extremos Numidarum in agros classe releget” . classis enim dicta est ἀπὸ τῶν κάλων, id est a lignis, unde et calones dicuntur qui ligna militibus portant, et καλοπόδια.


[40] argivum quasi et illud contra fata. et 'Argivum' pro Argivorum; videtur autem specie accusativi singularis pro genetivo plurali usus. et bene 'Argivum' quasi quos ipsa Iuno amat, ut supra “pro caris gesserat Argis” . potvit ad illud refertur quod superius dixit 'nec posse'. et invidiose potentiam Minervae exaggerat, quae uno tempore et exurere potuit et submergere.


[41] unius ob noxam in istis sermonibus unius illius ipsius naturaliter media producitur syllaba, sed cum opus est corripitur hac excusatione: nam quotiens vocalem longam vocalis sequitur, ei vires detrahit, ut est “insulae Ionio in magno et sub Ilio alto” . et ob hoc mutant accentum; in Latino enim sermone cum paenultima corripitur, antepaenultima habet accentum, ut hoc loco 'unius ob noxam' et contra “navibus infandum amissis unius ob iram prodimur” . noxam pro 'noxiam'. et hoc interest inter noxam et noxiam, quod noxia culpa est, noxa autem poena. quidam noxa quae nocuit, noxia id quod nocitum accipiunt. sane latenter tangit historiam; dicitur enim Minerva in tantum ob vitiatam Cassandram in templo suo solius Aiacis poena non fuisse contenta, ut postea per oraculum de eius regno quotannis unam nobilem puellam iusserit Ilium sibi ad sacrificium mitti, et quod est amplius, de ea tribu, de qua Aiax fuerat, sicut Annaeus Placidus refert. furias amorem, ut in bucolicis “seu quicumque furor” . alii sic accipiunt, quasi illum in furore deliquisse dicat, Troianos scientes. oili Oilei. et non vacat; nam et duo Aiaces fuerunt, et ambo furuerunt, sed ira armorum Telamonius, hic amore, qui Cassandram in templo Minervae capto Ilio stupravit. et est graeca figura, si dicamus 'Aeneas Anchisae' et subaudiamus filius. hac autem figura utimur circa patres et circa maritos tantum, ut Vergilius “Deiphobe Glauci” , id est filia, et “Hectoris Andromache” , id est uxor. sane hic Aiax, Oilei filius a multis historicis Graecis tertiam manum dicitur post tergum habuisse quod ideo dicitur fictum, quia sic celeriter utebatur in proelio manibus, ut tertiam habere putaretur.


[42] ipsa bene ipsa; dulcis enim est propria manu quaesita vindicta: unde plus dolet Iuno alienis se viribus niti, ut Aeoli vel inferorum, sicut ipsa “flectere si nequeo superos, Acheronta movebo” . rapidum velocem, ut est “cum rapidus sol nondum hiemem contingit equis, iam praeterit aestas” item “rapidive potentia solis” . [sed] cum Varro divinarum quinto quattuor diis fulmina adsignet, inter quos et Minervae, quaeritur, cur Minerva Iovis fulmen miserit. antiqui Iovis solius putaverunt esse fulmen, nec id unum esse, ut testantur Etrusci libri de fulguratura, in quibus duodecim genera fulminum scripta sunt, ita ut est Iovis Iunonis Minervae, sic quoque aliorum: nam de Iunonis fulmine Accius ait “praefervido fulgore ardor iniectus Iunonis dextra ingenti incidit” . quare tum non posuit Minervam misisse fulmen suum? sed multi dicunt, habere quidem Minervam ut Iovem et Iunonem fulmen, sed non tantum valere, ut vindictam suam possit implere, nisi usa esset Iovis fulmine: unde merito queritur Iuno, Minervam, cum de numero minorum sit qui fulmen habent, usam tamen Iovis fulmine. iaculata in libris Etruscorum lectum est iactus fulminum manubias dici et certa esse numina possidentia fulminum iactus, ut Iovem Vulcanum Minervam. cavendum ergo est, ne aliis hoc numinibus demus. et 'iaculata' pro iaculans, participium passivum pro activo. e nubibus secundum physicos qui dicunt conlisione nubium fulmen creari. et indignatur Iuno, quod, cum nubes suae sint, pariter eis Minerva ac Iovis fulmine usa sit, cum sibi neutrum prosit.


[43] disiecitque quidam volunt fulminum genera quattuor esse: unum quod dicitur dissiciens idemque fragosum, alterum transfigens, tertium corripiens, quartum infigens: quas omnes species more suo in unius fulguris descriptione attigit dicens primum 'disiecitque rates', secundum 'illum expirantem transfixo pectore', tertium 'turbine corripuit', quartum 'scopuloque infixit acuto'. rates abusive naves; nam proprie rates sunt conexae invicem trabes. Varro ad Ciceronem “ratis dicta navis longa propter remos, quod hi supra aquam sublati dextra et sinistra duas rates efficere videntur. ratis enim, unde hoc translatum, ubi plures mali aut trabes iuncti aqua ducuntur. hinc naviculae cum remis ratariae dicuntur” .


[44] illum auctorem scilicet criminis. expirantem flammas non animam dicit 'flammas', sed cum anima fulminis flammas vomentem. et ut superius pleno nomini adiecit 'opum', id est “dives opum” , sic hic verbo; cum enim plenum sit 'expirantem', addidit 'flammas', ut alio loco 'animas', ut “confixi expirant animas” . alii 'expirantem' anhelantem accipiunt. Probus et 'tempore' legit, ut ipse “liquefacto tempora plumbo” . sed qui legunt 'pectore' de Accio translatum adfirmant, qui ait in Clytemestra de Aiace “in pectore fulmen inchoatum flammam ostentabat Iovis” . qui 'tempore' legunt de topica historia tractum dicunt; nam Ardeae in templo Castoris et Pollucis in laeva intrantibus post forem Capaneos pictus est fulmen per utraque tempora traiectus. et singulare nomen pro plurali. totius autem Italiae curiosissimum fuisse Vergilium multifariam apparet.


[45] turbine volubilitate ventorum. scopulo saxo eminenti. 'scopulus' autem aut a speculando dictus est, aut a tegimento navium, ἀπὸ τοῦ σκεπάζειν. contigerunt autem ista circa Caphereum montem Euboeae. infixit Cornutus ait 'inflixit' verius, quod sit vehementius.


[46] ast ego nunc conparat singula. et ne leve esset quod dixerat 'ego', addidit 'deorum regina'; sic Sallustius “vos autem, hoc est populus Romanus” . divum autem pro divorum, sicut 'Argivum'. incedo incedere proprie est nobilium personarum, hoc est cum aliqua dignitate ambulare, ut “regina ad templum forma pulcherrima Dido incessit et aut iaculo incedit melior” , Sallustius “sed incedunt per ora vestra magnifici” .


[47] et soror et conivnx physici Iovem aetherem, id est ignem volunt intellegi, Iunonem vero aerem, et quoniam tenuitate haec elementa paria sunt, dixerunt esse germana. sed quoniam Iuno, hoc est aer, subiectus est igni, id est Iovi, iure superposito elemento mariti traditum nomen est. Iovem autem a iuvando dixerunt; nulla enim res sic fovet omnia, quemadmodum calor. tot annos licenter in istis elocutionibus et accusativo et ablativo utimur. dicimus enim et 'tota nocte legi' et 'totam noctem legi'. honestior tamen elocutio est per accusativum. sane 'tot annos' continuationem significat, 'tot annis' autem intervallum.


[48] et quisquam non Troianorum, sed omnium generaliter. ivnonis autem pro 'meum', nomen pro pronomine.


[49] praeterea postea, ut “praeterea vidit, nec portitor Orci amplius obiectam passus transire paludem” . supplex breviter utrumque dixit; aut enim suscipiuntur vota precibus, aut honore redduntur. et ostendere vult, non solum non sibi supplicandum, sed nec simplici veneratione dignam futuram.


[50] talia flammato quod superius intermiserat nunc reddidit. nam dixerat superius 'haec secum' et modo ait 'volutans', id est cogitans. multi sane 'talia volutans' talia revolutans accipiunt.


[51] nimborum nimbi nunc ventos significant, plerumque nubes vel pluvias: ergo prout locus fuerit intellegamus. proprie tamen nimbi vocantur repentinae et praecipites pluviae; nam pluvias dicimus lentas et iuges. et figurate 'patriam, loca'; unum enim varietas ipsa significat. loca feta nunc plena, ut alio loco “feta armis” . sciendum est autem fetam dici et gravidam et partu liberatam, ut “fecerat et viridi fetam Mavortis in antro” ; enixam autem eam fuisse lac, quod pueris praebebatur, ostendit. item fetam gravidam illo loco ostendit, “non insueta graves temptabunt pabula fetas” . ergo quia feta medius sermo est, bene hoc loco epitheto discrevit, dicens 'graves fetas', ut bonum facinus et malum facinus dicimus, bonum venenum et malum venenum. avstris figura est celebrata apud Vergilium: et est species pro genere. legerat apud Ennium “furentibus ventis” , sed quasi asperum fugit et posuit 'austris' pro ventis.


[52] aeoliam venit novem insulae, quae sunt post fretum Siciliae, appellantur Aeoliae ab Aeolo rege, Hippotae filio, licet habeant et propria nomina. unde et Vergilius ait “Aeoliam Liparen” . poetae quidem fingunt hunc regem esse ventorum, sed ut Varro dicit, rex fuit insularum, ex quarum nebulis et fumo Vulcaniae insulae praedicens futura flabra ventorum inperitis visus est ventos sua potestate retinere. aeoliam venit in Aeoliam. detraxit <praepositionem>, ut “Italiam fato” . Aeolus Hippotae sive Iovis sive Neptuni filius. qui cum immineret bellum, quo Tyrrhenus, Lipari frater, Peloponnesum vastare proposuisset, missus ab Agamemnone, ut freta tueretur, pervenit ad Liparum, qui supra dictas insulas regebat imperio, factaque amicitia Cyanam filiam eius in matrimonium sumpsit et Strongulam insulam in qua maneret accepit. hic illic, ut superius “hic currus fuit” . vasto antro physica ratione hoc fingit poeta. naturale enim est ut loca concava plena sint ventis. sane 'vasto' pro desolato veteres ponebant. Ennius Iphigenia “quae nunc abs te viduae et vastae virgines sunt” . ponebant et pro magno. Clodius commentariorum “vasta: inania magna” .


[53] luctantes elaborantes egredi vel inter se saevientes. sonoras graves sonis, et est tempestatis epitheton. ordo autem talis est, Aeolus ventos et tempestates sonoras vasto antro premit. quidam 'sonoras' semper strepentes tradunt, ut “fluminibusque sonoris” ; nam sonorum est quidquid sine intermissione sonum servat, sonans vero quod ad tempus auditur. male autem quidam accipiunt 'sonoras' pro sonantes, cum sit proprium 'sonoras', ut θάλασσά τε ἠχήεσσα. aliud est enim ἠχοῦσα, id est sonans.


[54] ac vinclis et carcere frenat translatio est per poeticam licentiam facta. carcer autem est undecumque prohibemur exire, dictus quasi arcer ab arcendo. locum autem, in quo servantur noxii, carcerem dicimus numero tantum singulari; unde vero erumpunt quadrigae, carceres dicimus numero tantum plurali, licet plerumque usurpet poeta, ut est “ruuntque effusi carcere currus” . alii vinclis carceris tradunt, ut “quam ferro excisam crebrisque bipennibus instant” .


[55] illi indignantes hic aperte ostendit, quid sit 'luctantes'. magno cum murmure montis non circum montis claustra, sed cum magno montis murmure fremebant. et est maior sensus: sic fremebant, ut etiam antra possent sonare. cum murmure montis] sic dixit Pacuvius “murmur maris” , quia ventos murmur sequitur, ut ipse alibi “magno misceri murmure pontum” .


[56] circum fremunt quidam hoc loco 'fremunt' id est imperia recusant intellegunt, ut apud Cassium in annalium secundo “ne quis regnum occuparet, si plebs nostra fremere imperia coepisset” , id est recusare. ita et hic ostendit ventos imperia recusantes. non numquam 'fremere' velle significat, ut “arma amens fremit, arma toro tectisque requirit” . celsa arce secundum quod superius diximus. venti enim melius deprehenduntur ex alto. sedet non otiatur, sed curat; apud antiquos enim 'sedet' considerat significabat, ut alio loco ait “Turnus sacrata valle sedebat” .


[57] mollitque animos id est ventos ἀπὸ τῶν ἀνέμων, ut ipse alibi “quantum ignes animaeque valent” et Horatius “inpellunt animae lintea Thraciae” . 'mollit' autem ideo dixit, ut per transitum ostenderet, vitia naturae nulla ratione mutari, sed mitigari aliquatenus posse.


[58] maria ac terras caelumque profundum atqui quattuor elementa sunt, terra aqua aer aether. sed hoc loco rite praetermisit aetherem, quia venti non turbant superiora, ut ait Lucanus “pacem summa tenent” (2.273), sed aut terras aut maria aut aerem. nam caelum hoc loco pro aere posuit, ut Lucretius “in hoc caelo qui dicitur aer” . 'profundum' autem et sublime dicitur [et profundum mare], ut 'supremum' <et> altum “pro supreme Iuppiter” , <et> postremum. potest et ad maria et ad terras referri. quidam 'profundum' in profundum accipiunt, alii pro funditus. et sicut hic 'profundum' in altitudinem, sic alibi fastigia de infima parte “forsitan et scrobibus quae sint fastigia quaeras” .


[59] ferant auferant; et est aphaeresis. rapidi veloces, ut supra. verrantque verrere est trahere, a rete, quod verriculum dicitur. est autem principalitas verbi verro verris, praeteritum versi, unde et fit participium versus, hinc alibi “et versa pulvis inscribitur hasta” , id est tracta.


[60] speluncis atris vel tenebrosis, vel magnis.


[61] id metvens timens. ergo Iuppiter timet, non sibi, sed elementis, ne turbentur eruptione ventorum, ut si bellorum tempore dicas virum fortem timere, non sibi, sed liberis suis. hoc metvens] providens cavens. molemque et montes id est molem montis. et est figura, ut una res in duas dividatur, metri causa interposita coniunctione, ut alio loco “pateris libamus et auro” , id est pateris aureis.


[62] foedere modo lege, alias pace, quae fit inter dimicantes. foedus autem dictum vel a fetialibus, id est sacerdotibus per quos fiunt foedera, vel a porca foede, hoc est lapidibus occisa, ut ipse “et caesa iungebant foedera porca” .


[63] et premere et laxas sciret dare ivssus habenas permansit in translatione, ut “vinclis et carcere frenat” . 'iussus' autem ob hoc posuit, quia suo nihil facit imperio. nam tolle hoc, et maior est omnibus diis, si ad eius voluntatem possunt elementa confundi: ut ipse “Aeolus mihi iussa capessere fas est” . simul ventorum ostenditur vis, quibus parum fuerat montem superponi, nisi et regem acciperent, qui ipse quoque alieno pareret imperio. et premere e. l. s. d. i. h.] alioquin Iunoni obsequi non posset. alii 'iussus' ita intellegunt, non cum iuberetur eum hoc facere, sed ita administrare, ut etiam iussus erat, secundum desiderium temporum.


[64] ad apud quem, ut supra.


[65] aeole rhetoricum est in omni petitione haec observare, ut possit praestare qui petitur, ut sit possibilitas, ut sit res iusta quae petitur, ut habeat modum petitio, ut sequatur remuneratio. et sciendum est secundum hunc ordinem omnes petitiones formare Vergilium, ut in hoc loco possibilitas est 'et mulcere dedit fluctus et tollere vento'. iusta petitio est 'gens inimica mihi'; omne enim quod contra inimicos petimus iustum est. modus petitionis est 'et dissice corpora ponto'. remuneratio 'sunt mihi bis septem praestanti c. n.' aeole incute vim ventis ordo ipse est. et est figura parenthesis. inter parenthesin et ellipsin hoc interest, quod parenthesis es quotiens remota de medio sententia integer sermo perdurat; plenum namque est 'Aeole incute vim ventis'. item “Aeneas rapidum ad naves praemittit Achatem” . ellipsis autem est quotiens remotis interpositis deest aliquid, ut est “quos ego— post mihi non simili poena” ; deest enim 'adfligam'. aeole] sane antiqui quotiens a minoribus beneficium petebant, a nomine incipiebant, et erat honoratius si nomen ipsius ante praeferrent. divum pater atque hominum rex Iuppiter. et periphrasis est, id est circumlocutio. 'pater' autem a Vergilio ad eminentiam ponitur, ut “pater Aeneas” et “pater Appenninus” .


[66] et mulcere dedit fluctus et tollere vento aliud pendet ex alio; nam qui potest mulcere, potest et tollere, id est erigere in tempestatem. 'mulcere' autem delenire. hinc mulsum quod dulcedine animos nostros permulceat. alii 'mulcere' mitigare, mollire vel fovere.


[67] gens sermo hic et nationem significat et familiam, sed nunc ad utrumque potest referri. nam aut ad familiam Aeneae aut ad Troianam gentem refertur. Tyrrhenum] Tyrrhenus cum fratre Lydo regnum ea indulgentia tenuit, ut ingens frequentia populi his contingeret: quae causa summam rerum fecit inopiam, nullo patriam relinquente aut volente peregrinari, quia tanta bonitas erat in regibus. consilium igitur habuerunt, ut partiti turbam, quam alere non poterant, alternis diebus abstinerent a cibis lusibusque vacaretur. atque hac lascivia excogitaverunt talorum tesserarumque iactus pilaeque lusum et tibiae modulationem et concentum symphoniae tubarumque, quibus avocati cives facilius tolerarent ieiunium. novissime tamen quia vincebat necessitas nec ulla consilia famem relevarent, sortiti sunt, uter ex fratribus cum parte populi abiret in quas sors terras dedisset. cum Tyrrhenus sorte iussus discederet, in mari quod Tyrrhenum ab eo vocatur periit. cuius filius Tuscus cum populo evasit in regionem Tusciam, quae ab eo nomen accepit. Tyrrhenum Tyrrhenum mare dictum est vel quod Tusciam adluit, id est Tyrrheniam, vel certe a Tyrrhenis nautis, qui se in hoc mare praecipitaverunt. namque hoc habet fabula, dormientem in litore Liberum patrem puerum nautas abstulisse Tyrrhenos. qui cum esset experrectus in navi, quo duceretur rogavit; responderunt illi, quo vellet. Liber ait ad Naxum insulam sibi sacratam. at coeperunt alio vela deflectere, quam ob rem iratum numen tigres sibi sacratas iussit videri, quo terrore se illi in fluctus dedere praecipites. alii dicunt, quod stuprum Libero patri inferre temptaverint ac propterea hoc pertulerint. mihi navigat id est in meum dolorem. navigat aequor figura Graeca est; nos enim dicimus per aequor navigat. similiter etiam alio loco “terram, mare, sidera iuro” , cum latinitas exigat, ut addatur praepositio per. et non vacat quod 'Tyrrhenum' addidit; videtur enim dicere, iam eis Italiam esse vicinam.


[68] ilium in Italiam portans id est res Ilienses. et invidiose dicit Ilium, quasi ipsam cernat civitatem, cum Troianos aspexerit. et bene 'Ilium', hoc est quam fata stare noluerint. victosque penates a Graecis. tacite occurrit quaestioni: portat quidem deos, sed victos, hoc est contemnendos, ne facere contra invictos nollet.


[69] incute vim ventis duplex sensus est: 'incute' enim si inice significat, 'ventis' dativus est casus, hoc est, parva est eorum, etiam tu eis da magnam vim; si autem 'fac', septimus casus est, et erit sensus: fac vim Troianis per ventos, hoc est, per ventos vim in Troianos incute. Ennius “dictis Romanis incutit iram” . submersasque obrve puppes ordo est <inversus> in sensu; ante enim est ut obruantur fluctibus, et sic submerguntur. tota autem Iunonis petitio in sequentibus explanatur. submersasque obrve p.] id est obrue, ut submergas.


[70] aut age diversos hoc est disperge illos per diversa, ne ad Italiam veniant; duobus enim generibus deletur exercitus, aut internecione aut dispersione. et dissice corpora hic mutavit coniunctionem, nam dicendum erat 'aut dissice corpora'. corpora ponto tam virorum quam navium, ut ipse alio loco cum de navibus loqueretur “et toto descendit corpore pestis” . sciendum sane est artem hanc esse petitionis, ut minora inpetrare cupientes maiora poscamus: quod etiam nunc Iuno facit. scit namque se fatis obstare non posse, sed hoc agit, ut eos arceat ab Italia.


[71] sunt mihi bis septem non sine ratione Iuno nymphas dicitur sua potestate retinere; ipsa est enim aer, de quo nubes creantur, ut est “atque in nubem cogitur aer” , ex nubibus aquae, quas nymphas esse non dubium est. ideo autem nympham Aeolo pollicetur, quia ventorum rex est, qui aquae motu creantur. bene ergo ei iungitur origo ventorum. sane notant Vergilium critici, quia marito promittit uxorem: quod excusat regia licentia, ut Sallustius “denas alii alii plures habent, sed reges eo amplius” . vel certe quod ex priore coniuge inprobos filios Aeolus habuerit, vel quod haec quam promittit inmortalis est. alii volunt Iunonem per iram oblitam, Aeolum uxorem et filios habere; quod exinde adserunt, quia Aeolus ad haec nihil ei responderit. et bene Iuno sic pollicetur, quasi Aeolo beneficium ante non concesserit. econtra Aeolus non ad praesens, sed ad praeteritum respondit 'tu mihi quodcumque hoc regni est'. praestanti corpore nymphae bene etiam istas laudat, ut maior sit in Deiopea pulchritudinis gloria. laudabilius enim est superare laudatos, ut ipse ad maiorem Aeneae gloriam laudat et Turnum. harum autem quattuordecim nomina, ut quidam volunt, in Georgicis invenimus. 'praestanti' autem 'corpore' pro praestantis corporis, ablativum pro genetivo.


[72] quarum quae forma dicimus et per se 'quarum quae pulcherrima', et plus ornavit inferendo 'forma pulcherrima'.


[73] conubio ivngam deest eam; et conubium est ius legitimi matrimonii. et bene 'conubio iungam' dixit, ut hanc ab aliis segregaret, quae a regibus sine lege habentur. solent enim reges inter plures uni praecipuum dare nomen uxoris. et 'conubio' nu brevem posuit, cum naturaliter longa sit. nubo enim, unde habet originem, longa est. sed est tropus systole, qui fit quotienscumque longa corripitur syllaba propter metri necessitatem. ipse alio loco longam posuit, ut est “Hectoris Andromache Pyrrhin conubia servas?” item “cuique loci leges dedimus, conubia nostra reppulit” et “per conubia nostra” et “Nomadumque petam conubia supplex” . sciendum tamen est, quia plerumque in conpositione vel derivatione principalitatis natura corrumpitur. convbio ivngam stabili propriamque dicabo multa in unum contulit versum quae Iuno promittit; dicendo enim 'conubio' ostendit legitimam, dicendo 'stabili' longam promittit concordiam, id est quae divortio careat, dicendo 'propriam' adulterii removet suspitionem. quod autem adiecit 'dicabo' obsequentem eam fore demonstrat. in usu enim est ut dicamus, sacerdos dicatus est numini, hoc est ad obsequium datus est. alii 'dicabo' dabo accipiunt. Terentius “iam hanc operam tibi dico” , id est do, sicuti ab eo quod est dico participium a passivo dictus facit, ut est “Iunoni infernae dictus sacer” , quamvis alibi lectum sit “templis sibi ferre dicatis” . 'propriam dicabo' autem deest 'tibi eam'. 'propriam' autem possumus vel firmam vel perpetuam accipere, ut “si proprium hoc fuerit” . Terentius “nihilne esse cuiquam proprium” et “quod voluptates eorum propriae sunt” et “da propriam, Thymbraee, domum” .


[74] omnes annos bene, quia dea est; non enim usque ad senectutem. meritis praestitis, ut alibi “nec te regina negabo promeritam” , id est praestitisse. et alterum pendet ex altero; meritum enim non nisi ex praestantis descendit beneficio.


[75] pulchra prole] bene postremum addidit propter quod matrimonium contrahitur, pulcherrimos filios. et mire hoc Iuno Lucina promittit, quasi non ob libidinem offerat. pulchra prole notanda figura; frequenter enim hac utitur. nam quod nos per genetivum singularem dicimus, antiqui per septimum dicebant, ut hoc loco 'parentem pulchra prole', id est pulchrae prolis. et simpliciter intellegendum est; errant namque qui dicunt ideo 'pulchra' dixisse propter Canacen et Macareum in se invicem turpissimos fratres. illi enim alterius Aeoli filii fuerunt.


[76] aeolus haec subaudis 'dixit', quod ex posterioribus intellegitur, ut supra notavimus. regina inferioris personae revetentia est maiorem meritis appellare, non nomine; contra maioris est minorem nomine tantum vocare. qui ordo non nisi per indignationem corrumpitur, ut in duodecimo Sages in extremis rebus Turnum non regem vocat, ut “ruitque inplorans nomine Turnum” . et alibi de Aristaeo “et te crudelem nomine dicit” . optes optare non tantum eligere significat, ut alibi “optavitque locum regno” , sed etiam velle, ut hoc loco 'quid optes' quid velis. Lucilius in VI. “quid ipsum facere optes” , id est velis. alii 'quid optes' quid petas. sane servavit ordinem; nam qui promittit statim a primo polliceri debet, post si qua vult addat, ut auditor expectatione non pendeat.


[77] explorare deliberare; superius namque multa poposcerat Iuno. hoc ergo dicit: tuum est deliberare, quid velis. aut certe aperire vel pensare, quale sit desiderium. alii explorare Iovis animum; aut certe 'explorare' explanare; aut certe statuere, an aequum sit quod petis, tuus enim hic labor est. mihi ivssa capessere fas est figura est litotes, quae fit quotienscumque minus dicimus et plus significamus per contrarium intellegentes, ut hoc loco non ait: licet mihi inplere quae praecipis, sed nefas est non inplere quae iusseris. item “munera nec sperno” , id est libenter accipio. mihi ivssa capessere fas est] hoc secundum ea quae aliter dicuntur, aliter audiuntur dictum est. [nam] cum dicit non se posse <non> inplere quae Iuno praecipiat, nefas tamen putat [non] inplere praecepta. 'mihi' sane ultima syllaba produci debet, quia hoc casu omnia vel nomina vel pronomina vel participia in ultima syllaba produci debent. 'capessere' autem est saepe capere.


[78] tu mihi quodcumque hoc regni rediit ad physicam rationem. nam motus aeris, id est Iunonis, ventos creat, quibus Aeolus praeest. dicendo autem 'quodcumque' aut verecunde ait, ne videatur adrogans, aut latenter paene iocatur poeta; quis enim potest ventos, id est rem inanem tenere? tu mihi q. h. r.] hoc ad illud respondet 'namque tibi divum pater atque hominum rex'. quodcvmque h. r.] quia ipse rex sub alieno imperio est. 'quodcumque' ergo quod 'clauso ventorum carcere regno', nec in mea manu est nisi iusso ventos emittere. iovemque concilias hysteroproteron in sensu. non enim Iuppiter conciliatur Aeolo, sed Aeolus Iovi, quasi superiori. conciliantur autem novi, reconciliantur antiqui.


[79] tu das epulis accumbere divum hoc est, tu me deum facis. duplici enim ratione divinos honores meremur, dearum coniugio et convivio deorum. unde et in bucolicis “nec deus hunc mensa, dea nec dignata cubili est” . sane 'epulis accumbere' secundum sui temporis consuetudinem dixit; nam olim sedentes vescebantur, sicut ipse meminit “gramineoque viros locat ipse sedili” et “perpetuis soliti patres considere mensis” . et apud Homerum sedentes dii epulantur.


[80] nimborumque nubium, ut “et lunam in nimbo nox intempesta tenebat” .


[81] haec ubi dicta et a Iunone et ab Aeolo. et 'dicta' si nomen est, dedit, si participium, deest sunt. et 'haec ubi dicta' pro postquam, adverbium locale pro temporali. cavum ordo est, conversa cuspide cavum montem in latus inpulit. et alibi “in latus inque feri curvam compagibus alvum contorsit” . alii 'in latus' pro latus accipiunt. Ennius “nam me gravis impetus Orci percutit in latus” . inpulit in latus] quasi in rem quae facile cedit ictui.


[82] agmine vel inpetu vel multitudine. agmen enim polysemus sermo est. nam inpetum significat, ut “illi agmine certo Laocoonta petunt” ; multitudinem, ut “vocat agmina saeva sororum” . etiam incedentem exercitum 'agmen' vocamus.


[83] qua data et in undecimo “coeant in foedera dextrae qua datur” . 'qua' ergo quoniam. et 'qua data' ad votum ventorum videtur rettulisse. porta omnis exitus porta dicitur, quasi qua potest vel inportari vel exportari aliquid. aut ideo 'porta', quia 'agmine' dixerat; nam porta proprie aut urbis aut castrorum est. turbine vi ventorum. et sciendum est, quod quando appellativum est 'turbinis' facit, sed si sit nomen proprium, 'Turbonis' facit, ut Horatius “Turbonis in armis” .


[84] incubvere mari tria dicit elementa turbata: 'terras turbine perflant', 'incubuere mari' et rursum 'intonuere poli'. his ergo enumeratis recte adiecit 'intentant omnia mortem'.


[85] evrusque notusque cardinales quattuor venti sunt, de quibus nunc tres ponit, paulo post unum quem omiserat reddit, ut “stridens aquilone procella” . una evrusque notusque et africus] bene modo hos tres ventos inferiores tantum nominavit, qui a sedibus imis mare commovent, Zephyrum et Aquilonem tacuit; Zephyrum, qui ad Italiam ducit, Aquilonem, qui desuper flat. ideo Homerus de eo “καὶ βορέης αἰθρηγενέτης, μέγα κῦμα κυλίνδων” . rvunt autem modo eruunt. procellis procella est vis venti cum pluvia, dicta procella ab eo, quod omnia percellat, hoc est moveat.


[87] insequitur clamorque virum quia praecesserat ventorum sonus, quem et ipsum clamorem possumus dicere. stridorque rvdentum proprie; nam in funibus stridor est. 'stridor' autem est sibilus. Pacuvius in Teucro “armamentum stridor et rudentum sibilus” .


[88] eripiunt s. n. Accius in Clytemestra “deum regnator nocte caeca caelum e conspectu abstulit” .


[89] teucrorum ex oculis numquam enim totum caelum nubibus tegitur, sed illa pars, contra quam flaverint venti. quod autem dixit diem eripi, ad videntum oculos rettulit, non ad naturam. teucrorum e. o.] bene 'Teucrorum', quibus tempestas inmissa erat. nox incubat nox dicta, quod oculis noceat. 'incubat' autem ideo dixit, quod alienum tempus invasit. nam incubare proprie dicitur per vim rem alienam velle tenere. aut certe 'nox incubat', ut nihil intervalli esset inter tenebras et mare. aut tempestates, ut in georgicis “ipse pater media nimborum in nocte corusca fulmina molitur dextra” .


[90] poli axes, id est extremae partes caeli. duo enim sunt, notius et borius, a quibus totum caelum contonuisse significat. aether aetherem hoc loco pro aere posuit. nubes enim, unde et fulmina, aeris sunt, non aetheris: et frequenter Vergilius duo ista confundit.


[91] intentant minantur, ingerunt. omnia autem ad superiora rettulit.


[92] extemplo ilico statim. et est augurum sermo. templum enim dicitur locus manu designatus in aere, post quem factum ilico captantur auguria. Aeneae servavit τὸ πρέπον, ut Aeneam ultimum territum dicat. frigore timore. et est reciproca translatio; nam et timor pro frigore et frigus pro timore ponitur, ut in Terentio “uxorem tuam pavitare aiunt” non timere, sed laborare frigoribus; utrumque enim in unum exitum cadit, sicut et de calore et de frigore urere dicimus, ut est “aut Boreae penetrabile frigus adurat” . nam et Graeci φρικτὰ dicunt quae sunt timenda, ut Homerus [“δῶρα μὲν οὐκ ἔτ᾽ ὀνοστά” ]. Livius in Odyssia “igitur demum Ulixi cor frixit prae pavore” . reprehenditur sane hoc loco Vergilius, quod improprie hos versus Homeri transtulerit “καὶ τότ Ὀδυσσῆος λύτο γούνατα, καὶ φίλον ἦτορ, ὀχθήσας δ᾽ ἄρα εἶπε πρὸς ὃν μεγαλήτορα θυμόν” . nam 'solvuntur frigore membra' longe aliud est, quam λύτο γούνατα: et 'duplices tendens ad sidera palmas talia voce refert' molle, cum illud magis altum et heroicae personae πρὸς ὃν μεγαλήτορα θυμόν. praeterea quis interdiu manus ad sidera tollit, aut quis ad caelum manum tendens non aliud precatur potius, quam dicit 'o terque quaterque beati'? et ille intra se, ne exaudiant socii et timidiores despondeant animo, hic vero vociferatur.


[93] ingemit non propter mortem ingemit, sequitur enim 'o terque quaterque beati', sed propter mortis genus. grave enim est secundum Homerum perire naufragio, quia anima ignea est et exstingui videtur in mari, id est elemento contrario. duplices duas, secundum morem antiquum. nam duplices duos dicebant, ut hoc loco, et binos duos, et utrosque pro utrumque, ut Cicero “binos habebam, iubeo promi utrosque” . item Sallustius cum de duobus loqueretur “hi utrique ad urbem imperatores erant” . palmas manus explicitas.


[94] talia voce refert profert. 're' abundat. alibi 'refert' respondet, ut “Anna refert” . sic in consuetudine dicimus: ille mihi rettulit. o terque quaterque id est saepius; finitus numerus pro infinito. et sic erupit in vocem cum dolore Homerus τρὶς μάκαρες Δαναοὶ καὶ τετράκις, οἳ τότ᾽ ὄλοντο. et hoc principium quidam acephalon dicunt, cum intellegi debeat, multa eum intra se cogitasse, postremo in haec erupisse.


[95] quis et quis et quibus significat: secundum artem enim sic dicimus. ab eo enim quod est 'a qui' in 'bus' mittit, ab eo quod est 'a quo' in 'is' mittit, sed a tertia declinatione in usu sunt dativus et ablativus plurales, licet antiqui omnibus usi sint casibus. denique Cato in originibus ait “si ques sunt populi” . et declinavit 'ques quium', ut 'puppes puppium'. moenibus altis propter Pergama, quae altissima fuerunt, ex quibus omnia alta aedificia pergama vocantur, sicut Aeschylus dicit.


[96] oppetere ore terram petere, id est mori. possumus autem sic uti hoc sermone, ut et per se plenus sit et recipiat adiectionem. ergo dicimus et oppetit et mortem oppetit, sicut et exspirat et animam exspirat. fortissime gentis atqui in artibus legimus superlativum gradum non nisi genetivo plurali iungi. constat quidem, sed 'gens' nomen est enuntiatione singulare, intellectu plurale. bene ergo iunxit, in gente enim plures sunt, ut alibi ipse “ditissimus agri Phoenicum” ; non enim unus est ager Phoenicum. item Sallustius “Romani generis disertissimus” . aut superlativo pro comparativo usus videtur, quasi fortissimis comparandus, non ut vulgo creditur praeferendus. sane quaeritur, cur Diomedem fortissimum dixerit, cum post Achillem et Aiacem ipse sit tertius, unde et Sallustius ait “primum Graecorum Achillem” . multi dicunt ideo fortissimum, quia iuxta Homerum et Venerem vulneravit et Martem. alii ad gentem referunt, quod Achilles Thessalus fuit, Aiax Graecus, Diomedes Danaus. multi ad excusationem Aeneae volunt fortissimum dictum, a quo eum constat esse percussum, ut Iuvenalis “vel quo Tydides percussit pondere coxam Aeneae” .


[97] tydide vocativus Graecus est; si enim latine diceret, o Tydida debuit ponere. omnia enim patronymica quae in 'des' exeunt apud Latinos primae sunt declinationis, ut “saevus ubi Aeacidae telo iacet Hector” . Tydides Diomedes, Tydei et Deipyles, Adrasti filiae, filius, qui post captum Ilium ad Italiam venit, quod plenius in XI. libro habes. †eo tempore statua cum in templo Apollinis Delphici staret, vi quadam divina ad Corcyram migravit <et]2 visa est muros Corcyraeorum defendere: nam eius comminatione hostibus fugatis Corcyra bello exempta est.


[98] non potvisse quasi semper voluerit. animam hanc quasi cum dolore 'animam hanc', ac si diceret infelicem, quae ad laborem nata est. effundere secundum eos qui dicunt sanguinem esse animam, ut ipse alibi “purpuream vomit ille animam” . nam alio loco aliorum opinionem sequitur, qui dicunt spiritum esse animam, unde est “atque in ventos vita recessit” .


[99] saevus magnus, ut superius diximus. vel fortis, vel bellicosus, ut est “et saevum Aenean agnovit Turnus in armis” . vel adversus hostes 'saevus', et est epitheton ad tempus; nam incongruum erat ab Aenea saevum Hectorem dici. aut 'saevus', quod adversum Antenorem et Aeneam et Helenum sentiens Helenam non permiserit reddi. <aut> ideo 'saevus' Hector, quia Aeneas pius. quod autem ait 'Aeacidae telo' vult ostendere feliciorem Hectorem, cui contigerit ab Achille perire, quod ipse optaverit ei congressus, sicut in V. Neptunus Veneri loquitur. et bene elegit, cum quibus perisse debuerit; ipse enim et fortis est, et numinum proles: recte ergo his iungitur, in quibus talia fuerunt.


[100] sarpedon et in ultima possumus accentum ponere et in paenultima: nam Homerus et 'Sarpedonis' declinavit et 'Sarpedontis', unde et varius accentus est: 'Sarpedonis' enim antepaenultima habet accentum, 'Sarpedontis' paenultima. sed 'Sarpedontis' usurpavit; naturalis enim declinatio est 'Sarpedon Sarpedonis', ut 'Memnon Memnonis, Sinon Sinonis'. si autem genetivum in 'dontis' miserit, a circumflexo venit, qui est in ultima syllaba nominativi, ut Demophῶn Demophῶntis, Laocῶn Laocῶntis. sic ergo et Sarpedῶn, Sarpedontis. est autem Sarpedon Iovis filius et Laodamiae, ut alio loco “quin occidit una Sarpedon mea progenies” , occisus a Patroclo, Menoeti filio, armis Achillis induto. huius interitum Iuppiter prosecutus dicitur imbre sanguineo. simois nomen hoc integrum ad nos transiit, unde suo est accentu proferendum. nam si esset latinum, in antepaenultima haberet accentum, quia secunda a fine brevis est. sane bene fecisse videtur Simoentis mentionem, ut ibi videatur pati se optavisse, ubi genitus est, ut alibi “tune ille Aeneas, quem Dardanio Anchisae alma Venus Phrygii genuit Simoentis ad undam?” sub undis et 'sub undis' legimus, et 'sub undas'. sed si 'sub undas', 'correpta' intellege, si 'sub undis', 'volvit'; varia ergo distinctio est. correpta rapta.


[101] fortia corpora hoc est virorum fortium corpora; nulla enim est in mortuis fortitudo.


[102] talia iactanti inaniter loquenti, ut alibi “atque inrita iurgia iactat et voces dum iactat inanes” . aquilone ab Aquilone. ecce hic reddit ventum quem transierat, et a generali tempestate ad speciem transit.


[103] adversa contraria, quia ad Italiam navigantibus Aquilo contrarius est.


[104] franguntur remi vel gubernacula, vel quod melius est re vera remi. antiqui enim velis remisque navigabant, ut “validis incumbere remis, obliquat sinus in ventos” . et hoc de navi Aeneae, an de omnibus dixit? tum proram avertit alii 'prora' legi tradunt. avertit pro 'avertitur'. et est figura creberrima. potest namque pro activi verbi significatione passivum poni, ut est “et pictis bellantur Amazones armis” pro bellant. nec nos debet movere quod bellor non facit, natura enim hoc prohibuit. nam conpone hoc verbum, et invenitur activum, facit enim debello debellor. et contra pro passivi verbi significatione activum ponitur, ut est hoc 'avertit' pro avertitur, et “insinuat pavor” pro insinuatur, et “nox umida caelo praecipitat” pro praecipitatur. sed haec verba tantummodo pro se invicem ponuntur, quae et activa esse possunt et passiva, ut est averto avertor, praecipito praecipitor. ergo non possumus dicere quod quidam artigraphus, declinationes activi verbi et passivi pro se invicem poni. nam et neutralis verbi declinatio activa est et communis deponentisve passiva, et aliud est esse activum verbum, aliud habere activi verbi declinationem.


[105] dat latus inclinatur. cumvlo altitudine. cumulo] exuberante fluctu, cum cumulo. praeruptus in altum levatus.


[106] Hi pro illi vel alii, et bene dicticῶs. his pro illis vel aliis. dehiscens valde hiscens. 'de' enim augentis est, ut in Terentio “deamo te Syre” .


[107] aperit ostendit, ut Sallustius “caput aperire solitus” , id est nudare, ostendere. sic alibi “visa aperire procul montes” . sane aliter hic 'aperit', aliter 'ostium aperit'. harenis et ab harenis et cum harenis, id est vel ab imo movebatur mare vel cum ipsis harenis, ut in tempestate solet.


[108] tris Latinum est. genetivus enim pluralis quotiens in 'ium' exit, accusativum pluralem in 'is' mittit, ut 'puppium puppis'; quotiens in 'um' exit, in 'es' mittit, ut 'patrum patres'. saxa latentia modo propter tempestatem, non ut quidam tradunt tranquillo mari; nam quemadmodum latent quae nomen habent? haec autem saxa inter Africam, Siciliam et Sardiniam et Italiam sunt, quae saxa ob hoc Itali aras vocant, quod ibi Afri et Romani foedus inierunt et fines imperii sui illic esse voluerunt. unde et Dido “litora litoribus contraria, fluctibus undas inprecor” . quae arae a Sisenna “propitiae” vocantur. alii dicunt Graecos haec saxa βωμοὺς appellare. quidam insulam fuisse hunc locum tradunt, quae subito pessum ierit, cuius reliquias saxa haec exstare, in quibus aiunt Poenorum sacerdotes rem divinam facere solitos. has aras alii Neptunias vocant, sicut Claudius Quadrigarius I. annalium “apud aras, quae vocabantur Neptuniae” . Varro de ora maritima lib. I “ut faciunt hi, qui ab Sardinia Siciliam aut contra petunt. nam si utramque ex conspectu amiserunt, sciunt periculose se navigare ac verentur in pelago latentem insulam, quem locum vocant aras” . torquet iacit, inmittit, ut “torquet aquosam hiemem” . alibi 'torquet' deflectit, ut “torquet medios nox umida currus” . alibi regit et frenat, ut “cuncta tuo qui bella pater sub numine torques” . alibi sustinet et fert “axem umero torquet stellis fulgentibus aptum” .


[109] saxa vocant itali mediis quae in fluctibus aras ordo est, quae saxa in mediis fluctibus Itali aras vocant. pro quibus hunc ordinem esse ait 'tris Notus abreptas mediis fluctibus in saxa latentia torquet'. alii 'mediis <quae> fluctibus aras' legunt, ut sit ordo 'saxa vocant Itali aras, quae mediis fluctibus', ut desit 'sunt'. Italos autem aliqui non qui in Italia nati sint, sed qui Latine loquantur accipiunt.


[110] dorsum inmane eminens, altum, secundum Homerum. vel certe eminens planities aut superficies durior. aut sic ait hic poeta 'dorsum' de saxo, ut Homerus “νῶτα θαλάσσης” , sicut alibi ipse “dorso dum pendet iniquo” . quidam 'inmane' pro malo accipiunt positum propter naufragia, quae ibi solent fieri; nam 'manum' bonum dicunt, ergo quod bono contrarium inmane; non enim potest pro magno accipi, <ut> alibi “posuitque inmania templa” , quia non facile apparent haec saxa, nisi cum mare ventis movetur. 'dorsum' autem hoc loco non absurde ait, quia Graece arae ipsae ἳππου νῶτα dicuntur, ut Sinnius Capito tradidit, secundum Homerum. mari summo vel in summo, vel in placido.


[111] in brevia et syrtes id est in brevia syrtium, quo modo “molemque et montes” . 'brevia' autem vadosa dicit, per quae possumus vadere. et syrtes syrtium “sinus duo sunt pares natura, inpares magnitudine” , ut Sallustius dicit.


[112] vadis vada τὰ βραχέα. Varro de ora maritima libro I “si ab aqua summa non alte est terra dicitur vadus” . et multi sic legunt 'inliditque vadis atque aggere cingit harenae'.


[113] lycios hi Troiae ad auxilium venerant, qui mortuo rege Pandaro Aeneam secuti sunt, unde et in secundo ait “comitum adfluxisse novorum” . fidum fidelem. utrumque nomen idem significat. quamvis quidam velint fidum amicum, fidelem servum dici. et sic pronuntiandum, ut dolorem adferat talis socii amissio.


[114] ipsius ante oculos ad maiorem dolorem: unde alibi “quaeque ipse miserrima vidi” , item “qui nati coram me cernere letum fecisti” . ingens pontus magna pars ponti. et est tropus synecdoche. a vertice aut a puppi, quae vertex navis est, aut ab Aquilone, qui flat a mundi vertice, hoc est a septentrione, ut ipse alibi “hic vertex nobis semper sublimis” . quidam 'verticem' hic procellam accipiunt.


[115] in puppim pro puppim: addidit praepositionem. pronus πρηνής. non nulli sane 'pronum' adverbialiter legunt. magister Leucaspis, ut in sexto libro “Leucaspim et Lyciae ductorem classis Orontem” .


[116] ter saepius, finitus numerus pro infinito. crebros enim fluctus facit Aquilo, ut Sallustius “crebritate fluctuum ut Aquilone solet” . vel certe quod Graeci τρικυμίαν appellant, ut Sallustius “triplici fluctu” . ibidem 'ibidem' et 'ubinam' multi dubitant ubi esse debeat accentus, quia 'ibi' et 'ubi' naturaliter breves sunt, sed ratione finalitatis plerumque producuntur in versu, nescientes hanc esse rationem, quia pronuntiationis causa contra usum Latinum syllabis ultimis, quibus particulae adiunguntur, accentus tribuitur, ut 'musaque' 'illene' 'huiusce'. sic ergo et 'ibidem'.


[117] torquet agens circum in gyrum circumagit. vertex vertex dicitur circumacta in se unda et quae quasi sorbere videatur: quod de Charybdi legitur “atque imo barathri ter gurgite vastos sorbet in abruptum fluctus” , de qua ait Sallustius “Charybdis, mare verticosum” .


[118] apparent aliud est 'parere' et aliud 'apparere'. 'parere' enim est oboedire, ut “paret amor dictis” , 'apparere' autem, videri, ut “apparet liquido sublimis in aere Nisus” . et haec observatio diligenter custodiri debet, licet eam auctores metri causa plerumque corrumpant. rari vel propter maris magnitudinem, vel quia una perierat navis. vel 'rari' de multis, ut ostendat statim alios plures periisse. et quomodo 'apparent', si 'ponto nox incubat atra'? aut quia 'crebris micat ignibus aether', aut quia ante ipsius oculos hoc evenit. nantes prima verbi positio est 'no nas nat', unde est “nare per aestatem liquidam” . prima syllaba naturaliter longa est, licet 'natare' 'na' brevis sit in eadem significatione. in gurgite vasto tapinosis est, id est rei magnae humilis expositio. prudenter tamen Vergilius humilitatem sermonis epitheto sublevat, ut hoc loco 'vasto' addidit. item cum de equo loqueretur ait “cavernas ingentes” .


[119] arma virum bene addidit 'virum', id est virorum. arma enim dicuntur cunctarum artium instrumenta, ut “Cerealiaque arma” , item “colligere arma iubet” et alio loco “dicendum et quae sint duris agrestibus arma” . Troia differentia in hoc sermone est et in sensu et in syllabis. nam cum provinciam dicimus, nam Troia provincia, Ilium ipsa civitas, et principale est nomen, brevis est 'Tro'. quando autem non est principale et derivatio est, longa est 'Tro.', ut “Troius Aeneas” . gaza Persicus sermo est et significat divitias, unde Gaza urbs in Palaestina dicitur, quod in ea Cambyses rex Persarum cum Aegyptiis bellum inferret divitias suas condidit. est autem generis feminini, ut “et gaza laetus agresti” . quo exemplo apparet quoque superfluo quaeri a multis, quemadmodum potuerit aurum natare, nescientibus gazas, id est opes, dici omne quod possidemus. aut certe hyperbole tempestatis, ut etiam ponderosa ferri potuerint. per undas 'per' quidam nolunt * * * .


[120] iam validam zeugma est ab inferioribus 'vicit hiems'. quod fit et a superioribus et a medio, plerumque et ad utrumque respondet, ut “Troiugena, interpres divum, qui numina Phoebi, qui tripodas, Clarii laurus, qui sidera sentis et volucrum linguas et praepetis omina pinnae” . ecce hoc loco 'sentis' et ante dicta et sequentia concludit. ilionei antiptosis est, pro genetivo enim dativum posuit; nam constat huiusmodi Graeca nomina dativum singularem in ei diphthongum mittere, ut Orphei; nam illa solutio est cum Orphei separatim dicimus: nec modo 'Ilionei' possumus dicere adstrictum esse genetivum, ut ipse sit qui et dativus. quod si forte contingat, non regula mutatur, sed antiptosis fit, qua plerumque utuntur poetae, ut “urbem quam statuo vestra est” pro urbs, item “haeret pede pes” pro pedi.


[121] vectus qua vehebatur significat. et pro praesenti participio, quod non habemus, praeteritum posuit. in Latino enim sermone a passivo verbo praesens participium non est, neque ab activo praeteritum. sed quod uno sermone explicare non possumus aut circumlocutione ostendimus, aut si hoc nolumus, participium pro participio ponimus, sed usurpative, ut hoc loco factum est. abas Abantes aliquot tradunt: hic unus, Aeneae comes; alter quem in Troia Diomedes occidit; tertius est Argivus, cuius clipeum tertio libro Apollini consecrasse dicit Aeneam.


[122] vicit hiems 'hiems' duas res significat: aut tempus aut vim venti, per quam oritur tempestas. ergo pro loco intellegendum est. Accius “unde estis nautae huc hieme delati” . sic et Varro. laxis pro laxatis, nomen pro participio.


[123] imbrem imber dicitur umor omnis, ut Lucretius ex “igni terra atque anima nascuntur et imbri” , id est umore. imbrem] veteres enim omnem aquam imbrem dicebant. Ennius imbrem pro aqua marina “ratibusque fremebat imber Neptuni” . fatiscunt abundanter aperiuntur; 'fatim' enim abundanter dicimus, unde et adfatim, hiscere autem aperiri, verbum frequentativum ab hiare.


[125] emissam hiemem hic apertius tempestatem declarat significari ex Graeco; nam et illi χειμῶνα tempestatem dicunt. et bene veteres nostri 'hiemem anni' dicebant, ne tempestas posset intellegi. imis bene in imo voluit esse Neptunum, ut iam factam cognosceret tempestatem, non incipientem vetaret.


[126] stagna stagnum dicitur aqua stans, sed nunc profunda maris significat ab eo, quod non nisi nimia tempestate turbantur. ergo 'stagna' et 'imis vadis refusa' aliud pendet ex alio, quia inmobilis aqua in imo maris tantummodo est, quam tunc ab imo motu dicit esse turbatam. graviter commotus opportune Neptunum ait commotum cum maria turbantur, quia plerumque poetae Neptunum pro mari ponunt. et alto prospiciens aut e mari erigens caput, aut mari providens. quidam 'alto' caelo accipiunt, quia ait 'iam caelum terramque'.


[127] placidum caput quaerunt multi quemadmodum 'placidum caput', si 'graviter commotus'? quasi non possit fieri, ut irascatur ventis, propitius sit Troianis. uno autem epitheto more suo habitum futurae orationis ostendit, ut alibi uno sermone 'tum quassans caput'. placidumque caput] epitheta alia naturalia sunt, alia ad tempus. et 'placidum' ut naturale Neptuni est, ita 'graviter commotus' ad tempus ob factam tempestatem.


[128] disiectam Aeneae t. v. a. c. hic ostendit Aeolum omnia Iunonis praecepta complesse. nam 'submersasque obrue puppes' in Orontis sociorumque eius interitu; 'aut age diversas et dissice corpora ponto' 'disiectam Aeneae toto videt aequore classem'.


[129] caelique rvina id est tonitribus, quorum sonus similis est ruinis.


[130] nec latvere doli fratrem ivnonis et irae aut doli Iunonis, aut fratrem Iunonis. gemina ergo distinctio est. fratrem ivnonis] quod et ipsa Saturni est filia.


[131] evrum ad se zephyrumque vocat per hos omnes intellege; isti enim sunt cardinales. 'ad se' autem ἠθικῶς. cur tamen Zephyrus, qui ad Italiam ducit, quem poeta supra tacuit, nunc vocatur? ira in hoc Neptuni exprimitur, si etiam eum obiurgat, qui non adfuerit.


[132] generis fiducia vestri Astraeus enim unus de Titanibus, qui contra deos arma sumpserunt, cum Aurora concubuit, unde nati sunt venti secundum Hesiodum. et hoc loco fiduciam pro confidentia posuit, cum fiducia in bonis rebus sit, confidentia in malis.


[133] iam caelum terrasque aut ordo est 'ausi estis sine meo numine tantas moles tollere et caelum terrasque turbare'? aut certe illud est, quod tria haec numina, licet divisa imperia teneant, videntur tamen invicem regni totius habere potestatem, sicut et ipsa elementa quae retinent physica inter se quadam ratione iunguntur. quod et ipsorum numinum sceptra significant. Iuppiter enim trifido utitur fulmine, Neptunus tridente, Pluto tricerbero. multi enim quaerunt, cur modo Neptunus de alienis conqueratur elementis. aut certe 'terram' pro mari posuit, ab eo quod continet id quod continetur, quia ipse dicitur Ἐνοσίχθων et Ἐνοσίγαιος, id est movens terram. et caelum pro aere; constat enim terram cum aqua in aere libratam. meo sine numine hoc est 'et laxas sciret dare iussus habenas'. numine venti distingue 'numine', ut 'venti' convicium sit.


[135] quos ego deficit hoc loco sermo; et congrue, quasi irati et turbatae mentis, ut alibi “me me, adsum” . similiter “incipit effari, mediaque in voce resistit” . Terentius “quem quidem ego si sensero, sed quid opus est verbis?” his enim adfectibus tantum sermonis defectio congruit. quos ego] subauditur 'ulciscar'. ergo ἀποσιώπησις est, hoc est, ut ad alium sensum transeat, ideo abruptum et pendentem reliquit. et necessarium post tale schema 'sed' coniunctionem sequi, ut “quamquam o, sed” . sed motos praestat prudenter agit; plus est enim innocentibus succurrere, quam nocentium delicta punire. praestat melius est, ut “praestat Trinacrii metas lustrare Pachyni” . et notandus sermo. nam et per se plenus est, et tam accusativo iungitur quam septimo. dicimus enim et 'praestat illum' et 'praestat illo'.


[136] post mihi non simili poena commissa luetis aut 'non simili poena', id est non ea qua Troianos adfecistis, aut certe 'mihi non simili', id est vehementer irato. post mihi n. s. p. c. l.] pro 'non inpune eritis posthac'; nunc enim nullam poenam sentiunt, nisi forte obiurgationis. 'commissa' autem hic pro peccatis. luetis persolvetis. et hic sermo a pecunia descendit; antiquorum enim omnes poenae pecuniariae fuerunt.


[137] maturate fugam cum maturitate, id est cum tranquillitate discedite, quo modo dicimus 'matura iracundiam tuam', id est mitiga; perniciosum enim Troianis est, si maturent fugam, hoc est accelerent. ergo 'fugam' hic tantum discessum accipiendum.


[138] saevumque vel magnum et potentem, ut superius, vel vere saevum in ventos, quia minatur. tridentem ideo tridens Neptuno adsignatur, quia mare a quibusdam dicitur tertia pars mundi, vel quia tria genera aquarum sunt, maris, fluminum, fluviorum, quibus omnibus Neptunum praeesse non nulli dicunt.


[139] sorte ac si diceret potuisse se etiam caelum tenere, Aeolum vero beneficio etiam carceris regna meruisse, nec sine suo arbitrio posse quemquam in suo regno habere potestatem. sed mihi sorte datum 'sorte' ideo ait, quia Iuppiter et Neptunus et Dis pater, Saturni et Opis filii, cum de mundi possessione certamen inissent, placuit ut imperium sorte dividerent: ita effectum est, ut caelum Iuppiter, maria Neptunus, Dis pater inferos sortirentur. inmania aspera; 'manum' enim antiqui bonum dicebant, sicut supra dictum est, unde et 'mane' dicitur; quid enim melius? et per antiphrasin 'manes' inferi, quia non sint boni.


[140] vestras evre domos irascentum est uti proprio nomine, ut Terentius “ego te in pistrinum Dave dedam” . aut quasi contra principem tempestatis irascitur, quem primum constat egressum, quia supra 'una Eurusque Notusque ruunt'. quod autem dixit 'saxa inmania, vestras domos' de Pseudulo Plauti tractum est, ubi ait “nisi forte carcerem aliquando effregistis vestram domum” . et figurate 'saxa, domos'; vario enim significatu idem ostenditur. iactet pro glorietur, sicut in georgicis “nullo tantum se Moesia cultu iactet” . et hoc ex accidenti sumptum, quoniam quicumque sunt in aliqua re gloriosissima motu quodam et incessu corpus suum iactant. avla inrisio est; sequitur enim 'carcere'. et nihil tam contrarium si simpliciter intellegamus.


[141] clavso quia dimittere ventos non ipsius est, sed iubentis. et hoc est “foedere certo et dare iussus habenas” . ventorum non otiose, sed per exprobrationem, poterat enim dicere 'vestro', sed ut supra “meo sine numine venti” . carcere regnet licet carcer sit, tamen regnum est Aeoli; haec enim pro adfectu possidentis intellegenda sunt, ut alibi cum de rure loqueretur “post aliquot mea regna videns mirabor aristas” . et bene regnum Aeoli custodiam carceris dixit.


[142] dicto citius non antequam diceret, dixit enim 'haec ait'; sed citius, quam dici potest. placat sub poetica licentia physicam quoque tangit rationem. mare enim dicitur esse Neptunus, quem superius dixit graviter commotum, quia tempestas erat. nunc ait 'placat', quia iam sedari coeperant maria.


[143] collectas aut nunc collegit et fugavit, aut ante a ventis collectas fugavit, id est resolvit. collectas] colligere enim nubes dicitur caelum, ut “aut si nox pluviam ne colligat ante veremur” . solemque reducit per solem serenitas intellegenda, quia superius dixerat “eripiunt subito nubes caelumque diemque” . quis enim ignorat diem constare per solem? et consequens erat, ut fugatis nubibus sol rediret.


[144] cymothoe nomina deorum plerumque de causis sunt ficta ab elementis, quae numina dici voluere maiores, ut 'Cymothoe', id est cursus fluctuum, ἀπὸ τοῦ θέειν τὸ κῦμα. triton deus marinus, Neptuni et Salaciae filius, deae marinae ab aqua salsa dictae. adnixus antiquum est, ut 'conixus', quibus hodie non utimur; dicimus enim 'adnisus' et 'conisus'. sed et multa alia usus contra antiquitatem vindicavit. illi enim 'parsi' dicebant, nos dicimus 'peperci'. item nos dicimus 'suscepi', illi dicebant 'succepi', ut “succepitque ignem foliis” . adnixus zeugma est, 'adnixi' enim debuit dicere, ut paulo post “haud aliter puppesque tuae pubesque tuorum, aut portum tenet” . ergo 'adnixus' ad Tritonem tantum pertinet, quia Cymothoen iuvabat. quibusdam sane non videtur zeugma, quia 'adnixus', non 'conixus'. ordo tamen est 'Cymothoe simul et Triton acuto detrudunt naves scopulo', ab aris scilicet in quas “tris Notus in s. l. t” .


[145] levat leves ac navigabiles facit, ut “nostrumque leves quaecumque laborem” . et scire debemus prudenter poetam pro causis vel tendere vel corripere orationem, ut hoc loco periclitantibus Troianis tota celeritate dicit esse subventum. contra in quinto libro ubi nullum periculum est latius describit placantem maria Neptunum. item in secundo libro quoniam inminet periculum uno versu ait “quo res summa loco Panthu? quam prendimus arcem?” levat laxat, ut “atque arta levari vincla iubet Priamus” . tridenti autem pro tridente, dativum pro ablativo.


[146] aperit ideo quia harenarum congerie inpediente praeclusae ad navigandum erant. ergo inmisso in eas mari aptas ad navigandum facit. sic Sallustius “sed ubi tempore anni mare classibus patefactum est” . ceterum bis idem. temperat tranquillum facit.


[147] atque rotis summas l. p. v. bene non moratur in descriptione currus, ut citius liberetur Aeneas. * * * perlabitur undas figura est. quod enim nos modo dicimus per praepositionem nomini copulatam sequente verbo, antiqui verso ordine praepositionem detractam nomini iungebant verbo, ita tamen ut esset una pars orationis, et faciebant honestam elocutionem. nos dicimus 'per undas labitur', illi dicebant 'perlabitur undas'. item 'per forum curro' et 'percurro forum'. notandum plane quod plerumque suum regit casum, plerumque ad ablativum transit.


[148] ac veluti magno in populo iste tempestati populi motum comparat, Tullius populo tempestatem: pro Milone “equidem ceteras tempestates et procellas in illis dumtaxat fluctibus contionum” . ita et Homerus seditioni tempestatem κινήθη δ᾽ ἀγορὴ ὡς κύματα μακρὰ θαλάσσης. ideo autem 'magno' addidit, quia ubi frequens est populus, ibi et crebra seditio. et quidam 'populum' totam civitatem, 'vulgum' vero plebem significari putant. saepe autem ut fieri solet.


[149] seditio 'seditio' est <dissensio civium>, sicut Cicero ait in de re publica “eaque dissensio civium, quod seorsum eunt alii ad alios, seditio dicitur” . animis ignobile id est stultum, ut contra nobilem animum prudentium dicimus. ideo etiam paulo post ait 'arrectis auribus'; sumpsit enim translationem ab animalibus, quae utique stultiora sunt. vulgus et masculini generis et neutri lectum est: generis neutri hoc loco, alibi masculini, ut in “vulgum ambiguas” . et hoc est artis ut masculino utamur, quia omnia Latina nomina in us exeuntia, si neutra fuerint, tertiae sunt declinationis, ut pecus pecoris: si autem secundae fuerint declinationis, masculina sunt; 'vulgi' autem facit, non 'vulgeris', ut docti, clari. usurpatum tamen est neutrum genus propter unum Graecum nomen, id est pelagus. cum enim pelagi faciat, neutri tamen est generis.


[150] iamque faces et saxa volant multi non 'volant', sed 'volunt' invenisse se dicunt. sed Cornutus “verendum” , ait, “ne praeposterum sit faces velle, et sic saxa, cum alibi maturius et ex ordine dictum sit 'arma velit poscatque simul rapiatque inventus'” . furor arma ministrat sic alibi “rimanti telum ira facit” . sane summa velocitate sensus explicitus.


[151] gravem venerabilem, unde et contemptibiles 'leves' dicimus. et bene servat circa hunc rhetoricam definitionem, cui dat et iustitiam et peritiam dicendi, ut 'tum pietate gravem' et 'ille regit dictis animos'. orator enim est vir bonus, dicendi peritus. pietate gravem cuius illis auctoritas ob pietatem est gravis.


[152] arrectis avribus translatio a mutis animalibus, quibus aures mobiles sunt. an aures pro audiendi sensu posuit, secutus Terentium qui ait “arrige aures Pamphile” ?


[155] genitor venerabilis, ut “Thybri pater” . ergo hoc nomen et ad verum patrem pertinet et ad honorem refertur. sane veteres omnes deos patres dicebant. caeloque invectus aperto non per caelum vectus, sed caelo iam sereno vectus per maria.


[156] flectit quidam 'flectit' pro regit accipiunt, ut interdum 'torquet' in eodem significatu ponit “qui numine torques” . currv non, ut quidam putant, pro 'currui' posuit, nec est apocope, sed ratio artis antiquae, quia omnis nominativus pluralis regit genetivum singularem et isosyllabus esse debet, ut hae musae huius musae, hi docti huius docti. item a genetivo singulari dativus regitur singularis, ut isosyllabus sit, ut huius docti huic docto. inde ergo est “curruque abscisa duorum suspendit capita” et “libra die” , ne, si 'diei' fecisset, maior esset nominativo plurali. secundo Troianis obsequenti. et tractus est sermo a sequentibus servis, id est pedisequis secundis: unde et secundam fortunam dicimus, quod secundum nos est, id est prope nos.


[157] Aeneadae nunc Troiani, aliquando Romani, ut “Aeneadae in ferrum pro libertate ruebant” . proxima litora ideo quia post periculum non eligitur litus, sed quodcumque occurrit occupatur. cursu aut secundum quod superius diximus 'proxima cursu', id est cursui, aut 'contendunt cursu petere', et est septimus casus. ut hic 'cursu' de navibus, ita alibi iter, ut “unde iter Italiam” et in quinto “certus iter” . stationes etiam navium dicebant, quod est animalibus terrestribus proprium.


[158] vertuntur scilicet a proposito itinere, hoc est ab Italia.


[159] est in secessu topothesia est, id est fictus secundum poeticam licentiam locus. ne autem videatur penitus a veritate discedere, Hispaniensis Carthaginis portum descripsit. ceterum hunc locum in Africa nusquam esse constat, nec incongrue propter nominis similitudinem posuit. nam topographia est rei verae descriptio. secessu sinu secreto. locus subaudis 'quem', ut superius “urbs antiqua fuit” . et sciendum est, quia, quotiens praemittimus nomen cuiuslibet generis et interposito pronomine <proprium]2 sequitur nomen alterius generis, medium illud pronomen proprii nominis genus sequitur, ut Sallustius “est in carcere locus, quod Tullianum appellatur” . ecce proprio iunxit, non appellativo; Tullianum enim proprium est, carcer appellativum. si autem utraque nomina appellativa fuerint, licenter cui volumus respondemus. insula portum efficit 'quem locum' subaudimus, vel 'in quo insula portum efficit'; hoc enim solummodo portus, quod illi insula anteposita est.


[161] inque sinus scindit sese unda reductos dividit se unda in sinus reductos, id est replicabiles. inque sinus antiqua est locutio. sic ipse alibi “inque salutatam linquo” . C. Memmius de triumpho Luculli Asiatico: “inque luxuriosissimis Asiae oppidis consedissse” et mox “inque Gallograeciam redierunt” .


[162] gemini pares, similes; interdum et duos significat. minantur eminent, ut “minaeque murorum ingentes” . item “illa usque minatur” . et ita est, ut quae eminent minari videantur.


[163] sub vertice hoc est circa radices montis, quae ad rectam lineam suscipiunt cacumen, id est verticem.


[164] tuta a tempestate defensa, ideo et 'silent'. tum pro praeterea. tum silvis scaena coruscis 'silvis coruscis' hoc est silvarum coruscarum, id est crispantium, ut Iuvenalis “longa coruscat serraco veniente abies” . et posuit septimum pro genetivo, ut superius “pulchra prole” . alii 'coruscis' tremulis vel vibrantibus accipiunt. scaena inumbratio. et dicta scaena ἀπὸ τῆς σκιᾶς. apud antiquos enim theatralis scaena parietem non habuit, sed de frondibus umbracula quaerebant. postea tabulata conponere coeperunt in modum parietis. scaena autem pars theatri adversa spectantibus, in qua sunt regia.


[165] desuper pro supra, praepositione contra rationem adiecta. horrenti horror plerumque ad odium pertinet, plerumque ad venerationem, ut hoc loco. sic Lucanus “arboribus suus horror inest” (3.413). atrum nemus tropus est; per atrum enim nigrum ostendit, per nigrum umbrosum, per umbrosum densum, id est frondibus plenum.


[167] vivo naturali, ut “vivo praetervehor ostia saxo” .


[168] nympharum domus aut verum dicit et est historia, aut ad laudem pertinet loci: talis, inquit, locus est, ut domus credatur esse nympharum. hic pro 'illic' more suo.


[169] anchora morsu hoc nomen cum in Graeco, unde originem ducit, aspirationem non habeat, in Latino aspiratur: quod est contrarium; nam magis Graecorum est aspiratio. sed hoc in paucis nominibus invenitur. morsum autem de anchoris bene dixit, cum alio loco inveniamus “tum dente tenaci anchora fundabat navis” .


[170] huc septem Aeneae c. n. quidam volunt hoc loco quaestionem nasci. si favet Neptunus Troianis, cur cum omnibus navibus ad Africam non pervenit Aeneas? sed Neptunus postquam sensit tempestatem commotam, potuit de periculo liberare Troianos, ante facta vero mutare non potuit. nam et Orontis navem cum omnibus sociis eius constat perisse: et simul libri oeconomia perisset, si Aeneas cum omnibus navibus pervenisset. volunt autem septem naves ita interim colligi, ut una Aeneae sit, tres de saxis a Cymothoe et Tritone, tres de syrtibus, Neptuno syrtes navigabiles faciente, liberatae sint, reliquae tantum dispersae sint, quas paulo post legimus ad Africae litus adpulsas. novam tamen rem Naevius bello Punico dicit, unam navem habuisse Aeneam, quam Mercurius fecerit.


[171] telluris amore cuiuscumque post pericula. unde et superius dixit 'quae proxima litora cursu contendunt'. et paulo post infert 'optata potiuntur Troes harena'; nam re vera haec optata non erat eis, qui ad Italiam festinant. tellurem autem pro terra posuit, cum Tellurem deam dicamus, terram elementum; ut plerumque ponimus Vulcanum pro igni, Cererem pro frumento, Liberum pro vino.


[172] harena quaeritur, habeat necne nomen hoc adspirationem. et Varro sic definit “si ab ariditate dicitur non habet, si ab haerendo, ut in fabricis videmus, habet” . melior tamen est superior etymologia. et 'harena' aut pro terra posita est, aut et harena grata potuit esse post mare.


[173] sale tabentis aut madefactos aspargine, aut qui apud sentinam laboraverint; nam supra ait “omnes accipiunt inimicum imbrem” . sane marina aqua dicitur exesse et extenuare ut cetera sic corpus humanum. in litore pro in litus, ut “arma sub adversa posuit radiantia quercu” pro sub adversam quercum.


[174] silici scintillam excudit bene adiecit speciem, quia in lapidibus certis invenitur ignis. 'excudit' autem est feriendo eiecit, quia cudere est ferire; unde et incus dicitur, quod illic aliquid cudamus, id est feriamus. achates adlusit ad nomen, nam achates lapidis species est: bene ergo ipsum dicit ignem excusisse. unde etiam Achaten eius comitem dixit. lectum est enim in naturali historia Plinii, quod si quis hunc lapidem in anulo habuerit, gratiosior est.


[175] succepit pro suscepit, ut diximus supra.


[176] nutrimenta Cicero in Oratore “sed quod educata huius nutrimentis eloquentia ipsa se postea colorat” . rapvitque in fomite flammam paene soloecophanes est; nam cum mutationem verbum significet, ablativo usus est: sed hoc solvit aut antiqua circa communes praepositiones licentia, ut est “conditus in nubem” , contra “et nota conduntur in alvo” , item “saeva sedens super arma” et “geminae super arbore sidunt” . Cicero “quod ille in capite ab hostium duce acceperat” , item “et si fortes fueritis in eo, quem nemo sit ausus defendere” . aut 'rapuit' raptim fecit flammam in fomite, id est celeriter. et mire 'rapuit', opus est enim celeritate ad tale ministerium. sane fomites sunt assulae quae ab arboribus cadunt quando inciduntur, quod foveant ignem. Clodius Scriba commentariorum IIII. “fomenta taleae excisae ex arboribus” , item alio loco “astulae ambustae, ligna cavata a fungis nomine excepto” .


[177] cererem metonymia pro frumento. corruptam undis aqua emollitam. cerealiaque arma fugiens vilia ad generalitatem transiit propter carminis dignitatem et rem vilem auxit honestate sermonis, ut alibi, ne lucernam diceret, ait “testa cum ardente viderent scintillare oleum” . et sciendum est iudice euphonia dici 'Cerealia' vel 'Cerialia', 'Typhoea' vel 'Typhoia', 'Caesareanus' vel 'Caesarianus'. in his ergo licentia derivationis est. cerealiaque arma] 'arma' enim generaliter omnium rerum instrumenta dicuntur, ubi reponuntur armaria dicta sunt. Nigidius de hominum naturalibus IIII. “omnis enim ars materia inventa circa quam versetur, ferramenta vasa instrumentum armamentaque primum comparat, per quae opera sua efficere possit” .


[178] fessi rerum hoc est penuria fatigati, id est esurientes, quod fere laborem fames subsequitur. et fessus generale est; dicimus enim fessus animo, id est incertus consilii, ut “ter fessus valle resedit” , et fessus corpore, quod magis est proprium, et fessus rerum a fortuna venientium, ut hoc loco. epitheta numquam vacant, sed aut ad augmentum, aut ad diminutionem, aut ad discretionem poni solent. fruges generaliter omnes fruges dicuntur, et errant qui discernunt frumenta a frugibus. nam Cicero ait “olei et frugum minutarum” , cum de leguminibus diceret, ut ostenderet etiam frumenta fruges vocari. frugum autem nomen tractum est a frumine, id est eminente gutturis parte. receptas liberatas ut “medioque ex hoste recepit” , id est liberavit. receptas] de periculo vel ex insperato salvas.


[179] et torrere parant flammis et frangere saxo multi hysteroproteron putant, non respicientes superiora, quia dixit undis Cererem esse corruptam, quam necesse fuerat ante siccari. qui tamen etiam contra hoc illo se tuentur exemplo “nunc torrete igni fruges, nunc frangite saxo” et volunt etiam hic hysteroproteron esse. quod falsum est; nam et hodie siccari ante fruges et sic frangi videmus. et quia apud maiores nostros molarum usus non erat, frumenta torrebant et ea in pilas missa pinsebant, et hoc erat genus molendi. unde et pinsores dicti sunt, qui nunc pistores vocantur. pinsere autem dici Persius probat, ut “a tergo quem nulla ciconia pinsit” . quidam ne hysteroproteron sit, alios torrere, alios frangere accipiunt. Accius Troadibus “nocturna saxo fruges franges torridas” . sane his versibus 'tum Cererem corruptam undis' et 'torrere parant flammis et frangere saxo' ius pontificum latenter attingit. flamines autem farinam fermentatam contingere non licebat. cum autem dicit 'Cererem corruptam undis' et 'torrere p. f. et f. s.', quid aliud ostendit, quam mox eos sine fermento panem coxisse, qui omnes fruges corruptas protulerunt? non autem exspectasse eos fermentum, docet illo versu 'tum victu revocant vires'.


[180] Aeneas merita personarum vilibus officiis interesse non debent: quod bene servat ubique Vergilius, ut hoc loco, item in sexto cum diversis officiis Troianos diceret occupatos, ait “at pius Aeneas arces quibus altus Apollo praesidet” : nisi cum causa pietatis intervenit, ut ad sepeliendum socium Misenum de Aenea dixit “paribusque accingitur armis” . scopulum id est speculam. et quando speculationem significamus, generis est feminini, ut “specula Misenus ab alta” . speculum autem, in quo nos intuemur, generis est neutri, ut Iuvenalis “speculum civilis sarcina belli” .


[181] late petit in quantum potest. pelago in pelagus, ut “inferretque deos Latio” . anthea si quem aut ordo est 'ascendit scopulum requisiturus Anthea Capyn Caicum, si quem videat'. et usus est hoc genere elocutionis, quo et Terentius, qui dixit “quod plerique omnes faciunt adulescentuli” . atqui nihil tam contrarium; omnes enim generale est, plerique speciale: ordo ergo est, quod omnes faciunt adulescentuli, ut animum ad aliquod studium adiungant, plerique equos alere, plerique canes. aut certe 'quem' vacat, ut superius diximus istas frequenter vacare particulas, ut ipse Vergilius “Rhebe diu, res si qua diu mortalibus ulla est” . nemo enim dicit 'si qua ulla', sed 'si ulla': vacat ergo 'qua'. item in Lucilio “et quem Pamphilum quaeris” 'quem' vacat, nam de uno loquebatur. ergo 'si quem videat' pro 'si videat' posuit, cui contrarium ponebant veteres 'nullum', id est 'si quem vidisti' 'nullum vidi' pro 'non vidi'. sane legitur et 'si qua', ut sit 'si qua ratione'.


[182] phrygias Troianas, Troia enim in Phrygia provincia est. et veri simile est, Aeneam de omni ipsa provincia socios habere potuisse. in secundo enim ait “undique convenere animis opibusque parati” . dicta autem Phrygia ab Aesopi filia Phrygia. biremis naves habentes remorum ordinem geminum, ut alibi “triplici pubes quam Dardana versu inpellunt” . quidam tamen 'biremes' ad suum tempus volunt dixisse Vergilium, negantes Troicis temporibus biremes fuisse. Varro enim ait post aliquot annos inventas biremes.


[183] in puppibus arma caici quia navigantum militum est puppibus arma religare, ut alibi “pacem orare manu, praefigere puppibus arma” . fiebat hoc autem et signi gratia. aut 'arma' pro navalibus armamentis, ut “colligere arma iubet” , quia solent naves a velificatione facile cognosci.


[184] cervos cervi dicti sunt ἀπὸ τῶν κεράτων, id est a cornibus. sciendum autem est etiam Latina nomina Graecam plerumque etymologiam recipere. sed cervi non sunt in provincia proconsulari, ad quam venit Aeneas. aut fictum ergo est secundum poeticum morem, aut ob hoc dictum, quia heroicis temporibus ubique omnia nascebantur per se, ut ipse “omnis feret omnia tellus” . aut possunt tunc fuisse, sed ut multis aliis locis variae mutationes factae: licet quidam cervos pro quacumque fera dictos accipiant, quia post ait 'inplentur veteris Bacchi pinguisque ferinae'. nam male quidam eos de vicinis insulis transfretasse tradunt, et ideo 'errantes', quod in ignotis locis essent.


[185] errantes pascentes, ut alibi “mille meae Siculis errant in montibus agnae” ; re vera enim dum pascuntur, vagantur. et in septimo de cervo “errabat silvis” . tota inter 'totum' et 'omne' hoc interest, quod 'totum' dicimus unius corporis plenitudinem, 'omne' de universis dicimus, ut puta 'totum auditorium habet scolasticos', hoc est plenum est auditorium scolasticis; 'omne auditorium habet scolasticos', id est omnia auditoria. usurpant tamen poetae et ista confundunt, ut hoc loco 'tota' pro omnibus posuit, et contra pro tota 'omnem' posuit, ut est “omnemque reverti per Troiam” . Statius “et totos in poenam ordire nepotes” , id est omnes. plerique derivationem dicunt ab eo quod est 'tot' 'totus', ut ab eo quod est 'quot' 'quotus'. sed illud notandum, quia in derivatione mutat plerumque naturam; nam cum 'tot' naturaliter brevis sit, 'totus' producitur, 'quotus' vero secundum originem suam brevis remanet. armenta videtur nove de cervis dixisse, cum armenta proprie boum sint vel equorum vel ceterorum quibus in armis utimur.


[186] agmen agmen proprie dicitur ordinata multitudo, ut est ambulantis exercitus; neque enim in uno loco stans agmen vocatur, aut si inventum fuerit usurpatum est: unde bene adiecit 'longum', ut incedentum ostenderet significationem.


[187] constitit 'con' secundum naturam brevis est semper, excepto quum s littera vel f sequitur; tunc enim tantum producitur, sicut 'in' syllaba, ut insula, infula. hic pro tunc, aut pro ibi. celeres potest et pro celeriter accipi.


[188] corripvit aut de pharetra corripuit, ut est “corripit hic subita trepidus formidine ferrum” , aut ab Achate, ut eum secutum esse per silentium intellegamus, ut illo loco “ni iam praemissus Achates adforet” , item “nunc repeto, Anchises fatorum arcana reliquit” . aut 'corripuit', ut cervorum celeritatem praeciperet. gerebat aut tunc, aut quae gerere consueverat.


[190] cornibus arboreis aut subaudi 'cum', ut illo loco “atque Ixionii vento rota constitit orbis” , id est cum vento; aut certe secundum supra dictam figuram 'cornibus arboreis' pro cornuum arboreorum. melius tamen est ut 'cum' subaudias. tum vvlgus bene 'vulgus' ductoribus interemptis. Ennius “avium vulgus” et alibi “hastarum” , id est multitudinem hastarum et avium.


[191] miscet perturbat, circumagit, insequitur. frondea pro frondosa posuit. plerumque enim dum varietati declinationis student poetae mutant proprietatem; nam frondeum est totum de frondibus, ut torus, frondosus vero est lucus; licet enim abundet frondibus, non tamen est de frondibus totus: ut saxeus et saxosus. turbam multitudinem. Cicero in Verrinis “videt in turba Verrem” , Plautus in Amphitrione “deinde utrique imperatores in medium exeunt extra turbam ordinum” (Am. 223).


[192] quam septem bene definit numerum; necessitatis enim est haec venatio, non voluptatis, in qua plura requiruntur. nec enim conveniebat, sociis diversis modis laborantibus, voluptati operam dare. victor hoc loco propositi effector, ut est “atque rotis insistere victor” .


[193] fundat hvmi per humum. et est adverbialiter positum, ut “humi nitens” , id est per humum. cum navibus cacenphaton in sermone, quod fit si 'cum' particulam n littera sequatur. notandum sane est, quod non omnia persequitur, neque enim indicat, quo delati sunt cervi.


[194] hinc pro inde vel post, abutitur enim adverbiis more suo. partitur Sallustius ait “provincias inter se partiverant” , nam et partio et partior dicimus: et est verbum de his, quae cum utramque recipiant declinationem pro nostra voluntate, activae tamen sunt significationis, ut punio punior, fabrico fabricor, lavo lavor. quamquam temptaverit Probus facere differentiam inter activam passivamque significationem, ut dicamus tondeo alterum tondeor ab altero; sed hoc in aliis verbis dicere non possumus, ut fabrico fabricor, pasco pascor; nam legimus “florem depasta salicti” et “pascuntur vero dumos” . sunt autem alia verba, quae activae significationis declinationisque sunt, ut caedo, sunt quae passivae, ut caedor. invenimus tamen, activam declinationem significationem habere passivam, ut vapulo, et contra declinationem passivam activam habere significationem, ut loquor. haec ergo caute ab illis segreganda sunt verbis.


[195] vina bonus quae deinde cadis onerarat acestes ordo est 'deinde vina partitur, quae Acestes dedit'. 'bonus' autem hic largus vel liberalis. sane etiam Aeneam bonum pro laude appellat, ut in quinto “quos bonus Aeneas dictis solatur amicis” . bonum etiam pro forti dicit Sallustius “sane bonus ea tempestate contra pericula et ambitionem” . item in Catilina “sed libertatem, quam nemo bonus nisi cum anima simul amittit” . de Acestis autem origine fabula in quinto libro est. deinde una syllaba metri causa excluditur.


[196] trinacrio Graecum est propter tria ἄκρα, id est promunturia, Lilybaeum, Pachynum, Pelorum. Latine autem Triquetra dicitur. sane Philostephanus περὶ τῶν νήσων sine r littera Trinaciam appellat “ὅτι Τρίνακος αὐτῆς πρῶτος ἐβασίλευσεν” . heros vir fortis, semideus, plus ab homine habens, ut ait Hesiodus.


[197] dictis maerentia bene ante epulas et hortatur socios et solatur.


[198] o socii ordo est 'o socii, revocate animos'. bene autem socios dixit, ut se eis exaequaret. quidam socios proprie remiges accipiunt, sed illi socii navales appellantur. ignari pro inmemores. et est acyrologia; ignarus enim est qui ignorat, inmemor qui oblitus est. ante malorum ὑφέν est, id est antiquorum malorum, ut alibi “caeli subterlabentia signa” . et totus hic locus de Naevio belli Punici libro translatus est.


[199] o passi graviora arte magna utitur. vult enim eos meminisse gravissimorum, ut praesentia facilius tolerent. et bene graviora dicit esse transacta, ut de praesenti eos naufragio consoletur, et ut ostendat futura esse leviora. his quoque scilicet sicut et gravioribus.


[200] vos vos certe estis. scyllaeam rabiem exempla pro negotiorum qualitate sumere debemus, ut hoc loco in marinis periculis ponit peractae tempestatis exempla. 'rabiem' autem secundum antiquos dictum non nulli adserunt; nam †rabiam dici adfirmant. penitusque sonantes id est valde, et aut 'valde sonantes' accessistis, aut 'valde accessistis', id est iuxta. et bene ait 'accessistis'; non enim passi sunt haec pericula, sed his fuere vicini. 'accestis' autem pro accessistis dictum per syncopen, quae fit, cum de media parte verbi syllaba subducitur.


[201] cyclopea saxa aut quae Cyclops in Ulixen iecit, aut certe Siciliam dicit, quae plurimis locis saxosa promunturia habet, in qua Cyclopes habitaverunt, ut ipse “centum alii curva haec habitant ad litora vulgo” . possumus tamen et Aetnam accipere, quae propria Cyclopum fuit: nam et ipse in tertio ait “nocte illa tecti silvis inmania monstra perferimus” . quidam tamen haec saxa inter Catinam et Tauromenium in modum metarum situ naturali dicunt esse, quae Cyclopea appellantur, quorum medium et eminentissimum Galate dicitur.


[202] revocate animos quos remisistis resumite, hoc est animo praesenti estote. maestumque timorem quod maestos et sollicitos faciat, ut 'mors pallida' et 'tristis senectus'.


[203] mittite pro omittite. et est tropus aphaeresis, quomodo temnere pro contemnere. forsan forsan fortassis forsitan forte fors, ut “fors et vota facit” et “forsitan et Priami fuerint quae fata requiras” . sed omnia haec unum significant, sed varie pro metri ratione ponuntur. dicitur tamen et 'fortasse', ut Terentius “tu fortasse, quae hic facta sunt, nescis” . olim modo temporis futuri est. meminisse memini et genetivum regit et accusativum; dicimus enim et memini malorum et memini mala: et iusta ratione; nam memoriae oblivio contraria est. et obliviscor similiter et genetivum regit et accusativum, ut “obliviscere caedis atque incendiorum” et “obliviscor iniurias tuas Clodia” . [sic Tullius Cicero.] ivvabit futuri temporis est. huius autem verbi praeteritum perfectum anomalum est. nam cum primae coniugationis verba tempore perfecto aut in avi exeant, ut amavi, aut in ui solutam, ut tonui, hoc verbum neque iuvavi facit neque iuvui, sed iuvi, ut Lucanus “iuvit sumpta ducem, iuvit dimissa potestas” (9.200). ivvabit] sicut nunc priorum meminisse iuvat. et multi 'iuvabit' non delectabit, sed usus erit tradunt.


[204] per varios casus argumentum a conpensatione. et bene dicendo 'casus' et 'discrimina' praeterita attenuat; neque enim ait 'pericula'. 'rerum' autem potest et salvo sensu omitti. sedes quietas non vacat quod adiecit 'quietas'. habuit enim sedes et in Thracia, sed portentosas, et in Creta, sed pestilentes, et ideo non quietas. 'fata' autem quidam hic deorum responsa accipiunt.


[206] illic fas regna resvergere Troiae figura etiam ante dicta, qua per contrarium aliquid intellegimus. dicendo enim 'illic fas' ostendit alibi nefas, ut occurreret cogitationi sociorum, ne fatigati tot malis quascumque requirerent sedes, quod etiam in quinto factum est navibus incensis. bene autem 'regna Troiae' dixit, non Troiam, quam amiserant.


[207] durate duri estote ad sustinendos labores. sic Horatius “vix durare possunt imperiosius aequor” . vosmet 'met' πάρελκον est. sciendum autem est, has particulas 'met' 'piam' 'te', ut egomet quispiam tute et similia ornatus causa poni. sunt autem adverbia. quicquid enim ab illis septem recesserit partibus adverbium sit necesse est. item quemadmodum probamus adverbia esse, quia dicimus 'docte facio', 'docte feci', 'docte fecisti', et mutato verbo remanet adverbium: ergo si sic et in istis particulis invenimus, ut egomet vosmet, ut mutatis casibus vel personis eadem permaneant, adverbia sine dubio sunt, nulla enim hoc alia pars orationis admittit. notandum sane quod hae particulae plerumque suam naturam habent, non syllabarum. nam cum 'te' et 'met' longae sint, 'tutemet' dactylus invenitur, nec possumus harum partium naturam discutere, quia sub regulis non sunt.


[208] voce refert pleonasmos est, qui fit quotiens adduntur superflua, ut alibi “vocemque his auribus hausi” . Terentius “his oculis egomet vidi” . curis cura dicta ab eo quod cor urat. denique paulo post ait 'premit altum corde dolorem'. aeger 'aeger' est et tristis et male valens, aegrotus autem sive aegrotans tantummodo male valens.


[209] spem laetitiam, ut “spem fronte serenat” : et est crebra apud Vergilium figura, quae fit quotiens significatur ab eo quod praecedit id quod sequitur, nam spem laetitia sequitur: spes vero in vultu non videtur, sed laetitia. haec autem figura et versa vice fit, ut intellegamus ab eo quod sequitur id quod praecedit, ut “meritaeque expectent praemia palmae” palmam pro virtute posuit, quae praemium meretur et palmam.


[210] praedae ad praedam, ut “inferretque deos Latio” . accingunt studiose parant, ut alibi “accingunt operi” ; accinctos enim industrios dicimus, ut Horatius “altius ac nos praecinctis unum” , sicut econtra neclegentes discinctos vocamus, ut “discinctos Mulciber Afros” . dapibusque futuris ambitiose dixit quod sunt cervi dapes futurae.


[211] tergora tergus tergoris, unde et 'tergora', corium significat, tergum vero tergi, ut templum templi, dorsum significat, ut Sallustius “scilicet quia tergis abstinetur” . sed haec a veteribus confundebantur, ut alibi “taurino quantum possent circumdare tergo” . item in nono “ingerit hastas in tergus” . quidam mox detracta coria pelles dici, subacta autem et iam medicata coria appellanda tradunt. viscera nudant 'viscera' non tantum intestina dicimus, sed quicquid sub corio est, ut “in Albano Latinis visceratio dabatur” , id est caro. est autem nominativus hoc viscus huius visceris, ut Lucretius “viscus gigni sanguenque creari” . sanguen autem ideo dixit, quia sanguinis facit, ut carmen carminis; si enim sanguis diceret, par esset genetivus, ut anguis, pinguis.


[212] pars et frusta secant figurate, ut “pars grandia trudunt” . veribus ecce nomen de his quae in numero singulari indeclinabilia sunt, ut veru cornu genu. trementia palpitantia adhuc.


[213] litore pro in litore. aena locant quibus utebantur non ad elixandas carnes, sed ad se lavandos. heroicis enim temporibus carne non vescebantur elixa. huic autem nomini maiores adspirationem dabant; nam ahena dicebant. sane aena absolute, sicut Graeci χάλκεα, ut “costis undantis aeni” et “aena undantia flammis” . quidam autem aenum speciem vasis non utique aenei tradunt, ut Nevius “aeneus, plumbeus” .


[214] tum id est vel postquam se laverunt, vel postquam sibi cibum paraverunt. victu cibo, unde et convictores dicimus, ut Horatius “nunc quia sim tibi Maecenas convictor” ; nam convivae a convivio dicuntur. revocant vires bene cibo dixit vires reductas, quia supra dixerat 'fessi rerum', hoc est fame et labore fatigati. fusi polysemus sermo est. significat enim et discumbentes, ut hoc loco, et fugatos et occisos. sane iuxta temporis sui morem hoc loco discumbentes inducit, nam olim sedentes vesci consueverant, ut ipse meminit “gramineoque viros locat ipse sedili” et “perpetuis soliti patres considere mensis” .


[215] inplentur inpleor duos casus regit; dicimus enim et inpleor illius rei, ut Cicero “squaloris plenus ac pulveris” et inpleor illa re, ut Iuvenalis “lectica Mathonis plena ipso” . ferinae feras dicimus aut quod omni corpore feruntur, aut quod naturali utuntur libertate et pro desiderio suo feruntur. sane veteres prope omnes quadrupedes feras dicebant, ut “inque feri curvam conpagibus alvum contorsit” et “armentalis equae mammis et lacte ferino” .


[216] postquam exempta fames caute in maestitia cibis famem exemptam dicit, id est fugatam, non affluentiam quaesitam. Homerus “αὐτὰρ ἐπεὶ πόσιος καὶ ἐδητύος ἐξ ἔρον ἓντο” . mensaeque remotae quia apud maiores ipsas apponebant mensas pro discis: unde est “et mensae grata secundae” . duas enim habebant mensas: unam carnis, alteram pomorum. sane aliquando inducit luxuriosas epulas “postquam prima quies epulis mensaeque remotae” . amissos non re vera, sed ut illo tempore putabant.


[218] spemque metumque inter dubii spes bonorum, metus malorum; et ideo subiunxit 'seu vivere credant, sive extrema pati'. et hoc loco 'seu' pro utrumne. et quidam commodius distingui putant 'spemque metumque inter' et sic subiungunt 'dubii seu vivere credant sive extrema pati'.


[219] exavdire vocatos aut subaudimus 'deos' et quasi conquestio est, quod non flectantur precibus, aut certe hoc dicit, non solum perisse eos, sed nec sepulturam habere, ad quam vocentur. novimus enim quod mortuorum umbrae ad sepulcra vocabantur, ut est “manesque vocabat Hectoreum ad tumulum” . et est figura ab eo quod praecedit id quod sequitur, quia post facta sepulcra manes vocantur, ut in tertio “animamque sepulcro condimus et magna supremum voce ciemus” ; post nomen enim defuncti vocatum tertio dicebatur vale vale vale. aut ideo non exaudire quia iam illi mortui sint, aut a praetereuntibus vocatos non exaudire, aut certe in ea parte sitos, ut nec vocati exaudiant, quia fuit et alius mos, ut eos qui in aliena terra perissent vocarent, ut est “et magna manes ter voce vocavi” .


[220] praecipve praeter omnes, quasi pius. acris fortis, alias velocis. quidam acrem in unamquamque rem vegetum ac nimium tradunt. oronti pro Orontis, ut “inmitis Achilli” . vitavit ὁμοιο- τέλευτον.


[221] nunc amyci in quinto Gyae meminit; nam Amycus et Lycus cum Oronte videntur perisse. secum propter socios, ut supra 'spem vultu simulat'.


[222] fortemque gyan ut merito requirantur et desiderentur.


[223] finis vel fabularum vel diei. sequitur namque paulo post 'Aeneas per noctem plurima volvens'. et sciendum est Vergilium non semper dicere ortum vel occasum diei, sed aut intellectui relinquere, ut hoc loco, aut negotiis tempora significare. est autem poetica callopistia non omnia exprimere: unde ait Horatius in arte poetica “nec verbum verbo curabis reddere fidus interpres” ; quamvis plerique de translatione Graecitatis hoc adserant dictum. Homerus sane ista contemnens tempora universa describit. et iam finis erat vel epularum vel famis vel malorum, ex quo Iuppiter in caelo ita constitit, ut Libyam respiceret. cum ivppiter aethere summo despiciens oeconomiam istam secundum mathesin videtur ordinasse Vergilius; nam Iove in altitudine sua posito cum Venere significatur quod per mulierem aliqua felicitas possit evenire. ergo quoniam Aeneas in partem regni admittetur a Didone per occasionem coniugii, idcirco haec poeta praemisit. sane et illud animadvertendum quod peritissime dixit tristiorem Venerem fuisse cum Iove, ex quo significat exitum uxoris infelicem futurum; nam se utique Dido interemit. quod autem Mercurium facit a Iove defluentem ad occasum descendere, id est ad ima terrarum, ostendit amicitias quidem fore, sed minime diuturno tempore permanere. illud etiam mathematici dicunt, Venere in Virgine posita misericordem feminam nasci: atque ideo Vergilius fingit in habitu virginis venatricis Venerem occurrisse filio, quod et misericordem postea reginam probavit Aeneas et in venatione cum ea permixtus est. aethere summo qui summus est; et proprium et perpetuum aetheri epitheton dedit, quia omnibus superior est: non ergo quasi elegerit Iuppiter locum qui superior est.


[224] despiciens deorsum aspiciens, sicut 'suspiciens' sursum aspiciens. notandum sane, quia si dispiciens dixerimus, diligenter inquirens significamus, sicut deduco et diduco; nam deduco est prosequor, diduco vero divido. velivolum duas res significat, et quod velis volatur, ut hoc loco, et quod velis volat, ut Ennius “naves velivolas” , qui et proprie dixit. et est ista reciproca translatio navium et avium. legimus enim “et velorum pandimus alas” et contra de apibus “nare per aestatem liquidam” , cum natatus navium sit, alae vero avium. et sciendum est esse reciprocas translationes, esse et partis unius. iacentes aut in longum expositas, aut proprium epitheton est terrarum; nam cum cetera elementa mobilia sint, sola terra stabilis est, unde et bruta dicitur. alibi “tantum campi iacet” .


[225] latos populos cum populos numero plurali dicimus urbes significamus, cum vero populum, unius multitudinem civitatis intellegimus. sic id est sic, ut ista conspiceret.


[226] et libyae defixit lumina regnis prooeconomia, id est dispositio carminis. vituperabile enim fuerat, si ex abrupto transitum faceret, quod in nono fecit: quae res tamen excusatur uno sermone “atque ea diversa penitus dum parte geruntur” , id est eodem tempore, quod solum est interpositum. nunc vero bene transiit, quia inducit Iovem et de rebus humanis cogitantem et Africam respicientem, ad quam venere Troiani. unde honestus color est, ut Venus adeat Iovem, timens ne Romana fata Carthagini concedat; felix enim eventus sequitur loca quae respexerit Iuppiter: unde in secundo ait “aspice nos hoc tantum” et alibi “atque oculos Rutulorum reicit arvis” , ubi erat futura victoria.


[227] tales de rebus humanis. iactantem pectore curas nunc secundum Stoicos loquitur, qui deos dicunt humana curare, interdum secundum Epicureos, poetica utens licentia.


[228] tristior conparativum posuit pro positivo. quando enim tristis est Venus, ut nunc 'tristior' diceretur? sic Sallustius “utque ipsum mare Ponticum dulcius quam cetera” . an modo tristior, cum et ante propter Aeneam soleret tristis esse? an tristior pro laetitia Veneris? oculos suffusa nitentes nitidos oculos lacrimis perfusos habens. et est figura, quae fit quotiens participio praeteriti temporis a passivo iungimus casum accusativum, ut 'deiectus animum', 'maesta vultum'. dicendo autem 'nitentes' expressit nimiam etiam in lacrimis pulchritudinem, sicut de Euryalo “lacrimaeque decorae” .


[229] o qui res hominumque devmque graviter coepit; non enim ait 'o genitor'. et est tota orationis intentio, iniuste vexari a Iunone Troianos.


[230] aeternis regis imperiis et fulmine terres] haec commemoratio potentiae Iovis quasi ad invidiam posita est, hoc est, qui omne potes contra te flecteris. aeternis regis imperiis et fulmine terres volunt quidam superfluo 'regis' ad deos referri, 'terres' ad homines, nescientes quia maioris potestatis est idem posse circa deos, quod circa homines. 'et fulmine terres' non sine causa adiecit 'terres'. est enim fulmen quod terreat; est quod adflet, ut “fulminis adflavit ventis” ; est quod puniat, ut “vel pater omnipotens adigat me fulmine ad umbras” : peremptorii autem fulminis late patet significatio: est quod praesaget, ut “de caelo tactas memini praedicere quercus” . poetarum autem consuetudo est prope semper cum Iovem nominaverint et fulmen adiungere, ut “audiat haec genitor qui foedera fulmine sancit” et ante “genitor cum fulmina torques” .


[231] meus subaudis filius, ut Aiacis Oili, ut ante diximus. meus] id est quasi per me tibi coniunctus. in te modo 'contra te', alibi 'pro' significat, ut “quietum accipit in Teucros animum” , id est pro Teucris.


[232] quid troes potvere?? hoc est, qui Grais pares non fuerunt, in te aliquid possunt? et est argumentum ab inpossibili, ut alibi “non ea vis animo” . et est validius, quam a voluntate; plus enim est non posse, quam nolle. troes erit nominativus Tros. et haec breviter scienda regula est, quia omnia nomina monosyllaba Graeca, quae in Latinum sermonem transeunt, tertiae sunt tantum declinationis et tam Latine quam Graece declinari possunt, ut Tros Trois et Troos, Pan Panis et Panos, ut “Arcadici dictum Panos de more Lycaei” .


[233] ob Italiam ne ad Italiam perveniant, toto orbe pelluntur. atqui in Africa sunt. sed si diligenter requiras, etiam inde pelluntur; ait namque “hospitio prohibemur harenae” . ob italiam multi 'iuxta Italiam' antiquo more dictum accipiunt, ut sit, pars orbis clauditur quae circa Italiam est; 'ob' enim veteres pro 'iuxta' ponebant. Plautus in Milite “nunc scio mihi ob oculos caliginem obstitisse” (Mil. 405). potest tamen 'ob' et 'ante' intellegi, aut 'ob' 'propter', Terentius “quodnam ob factum” ; aut 'ob' 'circum', ut “Turni se pestis ob ora” , quasi circa Italiam errent et in eam pervenire non possint. significat 'ob' et 'contra', ut obstat et obloquitur.


[234] certe hinc Romanos atqui nusquam hoc legimus, sed per silentium intellegimus, ut superius de Iunone “audierat” . olim aut 'olim fore' et futuri temporis est, aut 'olim pollicitus'. volventibus volubilibus, et est participium pro nomine. volvens enim est qui volvit, volubilis qui volvitur. anni autem volvuntur, non volvunt, ut est “atque in se sua per vestigia volvitur annus” . alii quia deficit lingua Latina participio praesenti passivo praesens activum positum volunt, ut “volventia plaustra” et “siliqua quassante” quae quassetur.


[235] fore futuros esse. et est de verbis defectivis. revocato dicendo 'revocato' ostendit Italiam, unde Dardanus fuerat. a sanguine teucri Teucrum pro Dardano posuit: Dardanus enim de Italia profectus est, Teucer de Creta: quia solent poetae nomina de vicinis provinciis vel personis usurpare, ut “domitus Pollucis habenis Cyllarus” , cum Castor equorum domitor fuerit; item et “manibus Procne pectus signata cruentum” pro Philomela; item Didonem Sidoniam dicit, cum sit Tyria, a loci vicinitate; item “quid loquar aut Scyllam Nisi?” cum Phorci fuerit. et sciendum est, inter fabulam et argumentum, hoc est historiam, hoc interesse, quod fabula est dicta res contra naturam, sive facta sive non facta, ut de Pasiphae, historia est quicquid secundum naturam dicitur, sive factum sive non factum, ut de Phaedra.


[236] omni dicione melius 'omni' quam 'omnis', ut significet 'omni potestate', id est pace, legibus, bello.


[237] pollicitus pollicemur sponte, rogati promittimus. quae te genitor sententia vertit? 'quae' pro cuius aut qualis. et verecunde agit Venus; nec enim conveniebat, ut aperte contra uxorem ageret apud maritum: unde et similiter respondet Iuppiter 'neque me sententia vertit'.


[238] hoc hac re. hoc] propter hoc quod sciret Aeneae socios imperaturos.


[239] fatis contraria fata utrum fatis bonis in praesentibus? rependens conpensans. et est translatio a pecunia.


[240] nunc eadem similis qualis ab initio fuit, ut ostendat nec longitudinem temporis prodesse Troianis.


[241] finem ac si diceret, non regnum requirimus, sed finem laborum.


[242] antenor potvit] capto Ilio Menelaus memor se et Ulixen beneficio Antenoris servatos, cum repetentes Helenam ab eo essent suscepti ac paene a Paride aliisque iuvenibus interempti essent, parem gratiam reddens inviolatum dimisit. qui cum uxore Theano et filiis Helicaone et Polydamante ceterisque sociis in Illyricum pervenit, et bello exceptus ab Euganeis et rege Veleso victor urbem Patavium condidit; id enim responsi acceperat eo loco condere civitatem quo sagittis avem petisset; ideo ex avis petitae auspicio Patavium nominatum, cui aeternitatem * * * Helicaon ne victor rediret gladio peremit. antenor potvit non sine causa Antenoris posuit exemplum, cum multi evaserint Troianorum periculum, ut Capys qui Campaniam tenuit, ut Helenus qui Macedoniam, ut alii qui Sardiniam secundum Sallustium; sed propter hoc, ne forte illud occurreret, iure hunc vexari tamquam proditorem patriae. elegit ergo similem personam; hi enim duo Troiam prodidisse dicuntur secundum Livium, quod et Vergilius per transitum tangit, ubi ait “se quoque principibus permixtum agnovit Achivis” , et excusat Horatius dicens “ardentem sine fraude Troiam” , hoc est sine proditione: quae quidem excusatio non vacat; nemo enim excusat nisi rem plenam suspicionis. Sisenna tamen dicit solum Antenorem prodidisse. quem si velimus sequi augemus exemplum: si regnat proditor, cur pius vagatur? ob hoc autem creditur Graecis Antenor patriam prodidisse, quia sicut superius dictum est, et auctor reddendae Helenae fuit et legatos qui propter Helenam venerant suscepit hospitio, et Ulixen in mendici habitu agnitum non prodidit. potvit plus est quod dixit 'potuit' non meruit. elapsus invidiose noluit dicere 'dimissus', sed 'elapsus'. achivis ab Achaeo, Iovis et †Pithiae filio, dicti.


[243] illyricos penetrare sinus Antenor non Illyricum, non Liburniam, sed Venetiam tenuit. ideo autem Vergilius dicit 'Illyricos sinus', quod inde venit quidam Henetus rex, qui Venetiam tenuit, a cuius nomine Henetiam dictam posteri Venetiam nominaverunt. tutus ideo tutus, quia Raeti Vindelici ipsi sunt Liburni, saevissimi admodum populi, contra quos missus est Drusus. hi autem ab Amazonibus originem ducunt, ut etiam Horatius dicit “quibus mos unde deductus per omne tempus Amazonia securi dextras obarmet, quaerere distuli” . hoc ergo nunc ad augmentum pertinet, quod tutus est etiam inter saevos populos.


[244] fontem timavi amant poetae rem unius sermonis circumlocutionibus dicere, ut pro Troia dicant 'urbem Troianam', pro Buthrotio 'arcem Buthroti'. sic et modo pro Timavo ait 'fontem Timavi', et paulo post 'urbem Patavi', id est Patavium. superare nauticus sermo est. Lucilius “promontorium remis superamus Minervae” .


[245] unde per ora novem multi septem esse dicunt. quod si incerta fides est, finitus est numerus pro infinito. cum murmvre montis tanta vi exit in mare, ut etiam resonet vicinus mons. et sic dictum est, sicut superius “illi indignantes magno cum murmure montis circum claustra fremunt” .


[246] mare it quasi proruptum mare. mare amat poeta rem historiae carmini suo coniungere. Varro enim dicit hunc fluvium ab incolis mare nominari. proruptum id est effusum fluens. et melius 'proruptum', quam 'praeruptum' legere. bene autem definit, quid est largus fons? solutum mare. pelago aquarum abundantia. premit populatur, vastat. sane multi 'it mare proruptum' et 'pelago premit arva sonanti' hoc intellegi volunt, quod tanta est in illis locis accessa quae dicitur maris, ut per ora Timavi, id est usque ad initium fontis mare ascendat. unde ait 'it mare proruptum et pelago p. a.', id est <ut> aqua maris premat arva, hoc est litora vicina cooperiat. constat autem et in illo loco accessam maris usque ad montem pervenire et per omne litus Venetiarum mare certis horis et accedere per infinitum et recedere. Timavus autem in Histria est inter Aquileiam et Tergestum.


[247] hic tamen hoc est etiam in loco difficili. hic pro illic. urbem patavi hoc est Patavium. Patavium autem dictum vel a Padi vicinitate, quasi Padavium, vel ἀπὸ τοῦ πέτασθαι, quod captato augurio dicitur condita, vel quod avem telo petisse dicitur et eo loco condidisse civitatem. alii a palude Patina, quae vicina civitati fuisse dicitur, Patavium dictam putant. sane 'Patavi' minorem nominativo genetivum fecit, cum genetivus numquam pauciores syllabas nominativo suo habere debeat; Patavium enim Patavii facit. sedesque locavit ex votis suis facit invidiam, dicens id concessum Antenori, quod ipsa desiderat.


[248] et genti nomen dedit hoc est, quod ne victori quidem concedetur Aeneae: quod scimus a Iunone esse perfectum, contra quam oblique loquitur propter considerationem mariti. hi autem primis temporibus ab Antenore dicti sunt Antenoridae. ipsum vero quidam dicunt †haec ora se appellasse. aut certe 'nomen' nobilitatem vel dignitatem, ut “et nos aliquod nomenque decusque gessimus” . armaque fixit Troia hoc est, securus est, quia solent missi militia sive gladiatura quibuslibet templis arma suspendere, ut Horatius “Veianius armis Herculis ad postem fixis” et “Danais de poste refixum” . armaque fixit quasi non necessaria consecravit; figere enim consecrare hic debemus accipere, ut “postibus adversis figo” .


[249] compostus pro compositus. syncope est; detraxit enim de medio syllabam, ut “et pocula porgite dextris” .


[250] nos tua progenies sic loquitur quasi una sit de Troianis; nam aliter sensus non procedit. quod autem dixit 'tua progenies', epexegesis est, ut “ast ego quae divum incedo regina” . nos tua progenies] quasi patiatur et ipsa quod et filius. et bene 'tua progenies' propter Antenorem. adnvis quia nutu semper promittit aliquid Iuppiter, ut “annuit et totum nutu tremefecit Olympum” . annvis licet ipsa dea sit, tamen sub persona Aeneae se posuit.


[251] navibus amissis cur, cum una navis perierit, ait 'navibus'? aut invidiose dixit et exaggerat, aut quia adhuc aliae desunt, aut quia eas non perisse ignorat Aeneas. infandum pro infande posuit, ut in VI. “miserum septena quotannis” . item “torvumque repente clamat” pro torve. et est figura, quae fit quotiens nomen pro adverbio ponitur; magis autem poetica est, in prosa aut rara aut numquam. tamen hoc loco 'infandum' potest esse etiam interiectio dolentis. unius hic produxit paenultimam. unius] cautius, quam si dixisset Iunonis.


[252] prodimur multa quidem hic sermo significat, sed modo porro damur, scilicet ab Italia. et sciendum est omnium auctorum esse consuetudinem res dubie positas in sequentibus explanare et plenius dicere, ut hoc loco; nam quid est 'prodimur', ostendit dicens 'atque Italis longe disiungimur oris'. longe maxime; non enim longe erant ab Italia, cum tempestate disiecti sunt.


[253] hic id est talis, ut “hunc ego te Euryale aspicio” , id est talem. pietatis superius 'in te committere' ait, ut peccato Aeneam et Troianos excuset; hic plus addit: non solum eos non esse malos, sed etiam pios esse. honos cum secundum artem dicamus honor arbor lepor, plerumque poetae r in s mutant causa metri; os enim longa est, or brevis. hoc quidem habet ratio: sed ecce in hoc loco etiam sine metri necessitate 'honos' dixit. item Sallustius paene ubique 'labos' posuit, quem nulla necessitas coegit. melius tamen est servire regulae. sic nos in sceptra reponis 'sic', hoc est per naufragia. 'in sceptra' aut ad imperia reservas, aut certe antiqua est licentia communium praepositionum. in sceptra reponis id est restituis in regna quae amisimus.


[254] olli modo 'tunc' propter sequentia. pronomen enim non debet poni cum nomine, sed pro ipso nomine, et nullus dicit 'illi natae'. alias tamen 'olli' illi significat, ut “olli dura quies oculos et ferreus urget somnus” . subridens laetum ostendit Iovem et talem qualis esse solet cum facit serenum; poetarum enim est elementorum habitum dare numinibus, ut supra de Neptuno dictum est. Ennius “Iuppiter hic risit tempestatesque serenae riserunt omnes risu Iovis omnipotentis” . aut certe risit intellegens Iunonis dolos oblique accusari a Venere, ut est 'quae te, genitor, sententia vertit' et 'unius ob iram prodimur', sicut alibi “atque dolis risit Cytherea repertis” .


[255] vultu quo caelum ostendit sicut dictum est, cur subriserit Iuppiter. serenat hoc verbum de his est, quae carent prima positione: quod fit in his quae in nostra non sunt potestate, ut tono, fulmino, pluo. haec enim non possumus dicere, nisi forte persona inducatur eius qui potest, ut si tale aliquid Iuppiter dicat.


[256] oscula libavit leviter tetigit. et sciendum osculum religionis esse, savium voluptatis, quamvis quidam osculum filiis dari, uxori basium, scorto savium dicant. sane multi nolunt ita intellegi, ut summum osculum filiae dederit, id est non pressum, sed summa labella contingens, sed ita aiunt: tum hilarus Iuppiter vultus natae libavit, id est contigit, scilicet ut nos solemus cum blandimentis quibusdam sinistram maxillam contingere liberorum ac deinde ad os nostrum dextram referre. ergo 'libavit' merito, quia partem vultus, non totos contigerat, ut 'oscula' dixerit quasi minora et teneriora filiae ora, ut ora diminutive oscula; nam ora vultus dici, ut “intentique ora tenebant” et “sic ora ferebat” . ipse diminutive oscula dixit minores et teneros vultus “summaque per galeam delibans oscula fatur” .


[257] parce metu quotiens in causis arguimur, ante nos purgare debemus et sic ad actionem descendere: quod et hoc loco Iuppiter facit; ante enim obiecta purgat et sic venit ad promissionem. et est 'parce metu' elocutio usualis, id est dimitte metum, quomodo dicimus parce verbis, parce iniuriis. alii 'metu' pro metui accipiunt, ablativum pro dativo; aut certe ideo metum aufert, ut animo securiore possit audire, ut alibi “solvite corde metum, Teucri” . cytherea omnia quae apud Graecos ει diphthongon habent apud Latinos in e productum convertuntur, ut Κυθέρεια Cytherea, Αἰνείας Aeneas, Μήδεια Medea. omnia autem quae dicit Iuppiter ad solutionem pertinent antedictorum. nunc dicit 'parce metu', quia superius dixerat 'tristior'; 'manent inmota', quia dixerat 'quae te genitor sententia vertit?' et simul per transitum dogma Stoicorum ostendit, nulla ratione posse fata mutari. sane servat et hic ordinem sicut in Aeoli oratione, ut statim promittat quod praestaturus est, ne auditor sit exspectatione suspensus. tuorum vel Troianorum vel Romanorum.


[258] fata tibi non propter te; fati enim immobilis ratio est. sed aut vacat 'tibi', ut “qui mihi accubantes in conviviis” , aut certe tuta tibi sunt fata, non tamen propter te. cernes urbem aut Romam significat, quia cum proprietatem detrahimus, quod magnum est significamus, ut si dicas 'legi oratorem' nec addas quem, intellego Ciceronem; et ne longa sit exspectatio, adiecit 'et promissa Lavini moenia': aut certe detrahe 'et', sicut multi, et epexegesin facis 'cernes urbem', id est 'promissa Lavini moenia'. videtur autem figurate dictum 'urbem' et 'moenia', quia diversis idem significavit.


[259] sublimemque feres ad sidera caeli propter illud 'caeli quibus adnuis arcem'. Aeneas enim secundum quosdam in Numicum cecidit fluvium, secundum Ovidium in caelum raptus est, appellatus tamen est Iuppiter indiges. Aeneas enim post errores VII. annorum cum ad Italiam pervenisset et, sicut historia habet, cognito quod Veneris filius, Troia profugus fatis iuvantibus ad Italiam venisset, ab Latino susceptus esset, filiam eius Lavinam duxit uxorem: quo dolore Turnus rex Rutulorum, qui ante Laviniam sperabat uxorem, et Latino et Aeneae bellum indixit. sed primo proelio Latinus est interemptus, secundo vero Aeneas Turnum occidit. ipse vero ut quidam dicunt cum Mezentium, ut quidam vero Messapum fugeret, in Numicum fluvium cecidit, ut vero Ovidius refert in caelum raptus est, cuius corpus cum victis a se Rutulis et Mezentio Ascanius requisitum non invenisset, in deorum numerum credidit relatum. itaque ei templum condidit et Iovem Indigetem appellavit. bene autem addidit 'feres', ut gratius esset quod per ipsam fieret.


[260] magnanimum magnus et parvus quoniam mensurae sunt, ad animum non nisi καταχρηστικῶς adhibentur. et bene hoc addidit, quasi dicat, quem tu miserum dicis, nos magnanimum, summum. neque me s. v. ad illud 'quae te, genitor, sententia vertit'.


[261] hic id est Aeneas. et est ordo 'hic bellum ingens geret Italia'. alii 'hic' pro 'post haec quae dixi' accipiunt, ut sit loci adverbium pro temporis. tibi fabor enim hoc loco excusat quaestionem futuram, quasi Veneri dolenti quae vera sunt dicat, sed aliter loquatur cunctis praesentibus dis: dicet enim in decimo “abnueram bello Italiam concurrere Teucris” . quando siquidem, quoniam. remordet sollicitat. Terentius “par pari referto, quod eam remordeat” .


[262] arcana secreta. unde et arca et arx dictae, quasi res secretae.


[263] Italia in Italia, et detraxit praepositionem more suo. sic et illo loco “non Libyae, non ante Tyro; despectus Hiarbas” id est in Tyro. nam si adverbialiter vellet, Tyri diceret. populosque feroces contundet incongruum fuerat in consolatione bella praedicere: ob hoc ergo etiam victoriam pollicetur.


[264] moresque viris et moenia ponet hysteroproteron in sensu; ante enim civitas, post iura conduntur. leges autem etiam mores dici non dubium est.


[265] tertia dum Latio regnantem viderit aestas rhetorice, ne breve esset si triennium diceret, tempora divisit in species. ordo autem est longissimus, nam aliter non procedit, 'sublimemque feres ad sidera caeli magnanimum Aeneam, tertia dum Latio regnantem viderit aestas'. ergo videtur sic tacite mortem Aeneae significasse. 'dum' autem pro donec, ut “dum conderet urbem” , id est donec. quidam ideo bis annos ternos memorasse tradunt, ut tres annos solum Aeneam regnaturum significaret, quod cum Latino alios tres annos regnasse dicitur.


[267] at puer ascanius prudenter exitum Aeneae et ostendit et tacuit dicendo filium postea regnaturum. aut quia maior cura Veneri de nepote ut in X. “liceat superesse nepotem” et iterum ibi “hunc tegere” . cui nunc cognomen ivlo additur secundum Catonem historiae hoc habet fides: Aeneam cum patre ad Italiam venisse et propter invasos agros contra Latinum Turnumque pugnasse, in quo proelio periit Latinus. Turnum postea ad Mezentium confugisse eiusque fretum auxilio bella renovasse, quibus Aeneas Turnusque pariter rapti sunt. migrasse postea in Ascanium et Mezentium bella, sed eos singulari certamine dimicasse. et occiso Mezentio Ascanium sicut I. Caesar scribit Iulum coeptum vocari, vel quasi ἰοβόλον, id est sagittandi peritum, vel a prima barbae lanugine quam ἴουλον Graeci dicunt, quae ei tempore victoriae nascebatur. sciendum est autem hunc primo Ascanium dictum a Phrygiae flumine Ascanio, ut est “transque sonantem Ascanium” ; deinde Ilum dictum a rege Ilo, unde et Ilium, postea Iulum occiso Mezentio: de quibus nominibus hoc loco dicit 'at puer Ascanius cui nunc cognomen Iulo additur, Ilus erat'. ab hac autem historia ita discedit Vergilius, ut aliquibus locis ostendat, non se per ignorantiam, sed per artem poeticam hoc fecisse, ut illo loco “quo magis Italia mecum laetere reperta” : ecce ἀμφιβολικῶς dixit, ostendit tamen Anchisen ad Italiam pervenisse. sic autem omnia contra hanc historiam ficta sunt, ut illud ubi dicitur Aeneas vidisse Carthaginem, cum eam constet ante LXX. annos urbis Romae conditam. inter excidium vero Troiae et ortum urbis Romae anni inveniuntur CCCXL. cognomen ivlo si proprie loqueretur, agnomen diceret, non cognomen, sed magis ad familiam respexit, quia omnis gens Iulia inde originem ducit. dicimus autem et nomen mihi est Cicero, ut “Hecyra est huic nomen fabulae” , et Ciceronis, ut Sallustius “cui nomen oblivionis condiderant” , et Ciceroni, ut “cui Remulo cognomen erat” , et Ciceronem, ut “Aeneadasque meo nomen de nomine fingo” . melius tamen est dativo uti.


[268] ilus erat deest 'qui', debuit autem dicere 'qui Ilus erat'. ilia pro Iliensis, ut Plautus “Hector Ilius” (Cas. 995) pro Iliensis. et “Amphitryo, natus Argis ex Argo patre” (Am. 98) id est Argivo.


[269] triginta vel quod XXX. tantum annos regnavit, vel quod Cato ait, “XXX. annis expletis eum Albam condidisse” . magnos orbes tria sunt genera annorum: aut enim lunaris annus est XXX. dierum, aut solstitialis XII. mensum, aut secundum Tullium magnus, qui tenet XIIDCCCCLIIII. annos, ut in Hortensio “horum annorum quos in fastis habemus magnus XIIDCCCCLIIII. amplectitur” . hoc ergo loco magnum dixit comparatione lunaris, et alibi “interea magnum sol circumvolvitur annum” . annus autem dictus quasi anus, id est anulus, quod in se redeat, ut est “atque in se sua per vestigia volvitur annus” , vel ἀπὸ τοῦ ἀνανεοῦσθαι, id est ab innovatione. volvendis volubilibus vel quia volvuntur, ut supra.


[270] a sede lavini transferet verum est: vitans enim novercalem invidiam, quod timore Ascanii Lavinia post Aeneae mortem ad Tyrrhum paternum pastorem gravida confugit ad silvas, nam ibi etiam Silvium peperisse dicitur, deseruit Lavinium et Albam Longam condidit dictam ab omine albae porcae repertae vel situ civitatis. ad quam cum de Lavinio dii Penates translati nocte proxima Lavinium redissent, atque eos denuo Albam Ascanius transtulisset, et illi iterum redissent Lavinium, eos manere passus est, datis qui sacris praeessent agroque eis adsignato, quo se alerent. vi modo virtute, nam multa significat. vi modo virtute τῇ δυνάμει, alibi τῇ βίᾳ, ut est “auro vi potitur” , alias pro magna copia. Cicero in deorum natura “infinitamque vim marmoris” , Sallustius “magna vis hominum convenerat agris pulsa aut civitate eiecta” . et est sermo diversa significans, prout se locus obtulerit.


[272] hinc iam praeterea. si autem 'hic iam', in hoc scilicet loco. ter centum quomodo trecentos annos dicit, cum eam quadringentis regnasse constet sub Albanis regibus? sed cum praescriptione ait 'tercentum', scilicet usque ad ortum urbis Romae; ait namque 'donec regina sacerdos Marte gravis'. et constat in regno Romuli et Numae et Tulli Hostilii qui evertit Albam centum annos, quibus pariter Roma et Alba regnarunt, esse consumptos. totos id est sine intermissione. regnabitur impersonalibus usus est, quia de multis dicit, ut “usque adeo turbatur agris” .


[273] gente sub hectorea id est Troiana. sed debuit dicere 'Aeneia'. diximus superius nomina poetas ex vicino usurpare. sed quidam reprehendunt, quod 'Hectorea' et non 'Aeneia'. mos est poetis nomina ex vicinis usurpare, quia coniunctus genere Hectori Ascanius, ut est “et pater Aeneas, et avunculus excitat Hector” . alii tradunt, cum Hectoris progenies nulla in Italia fuerit, ideo 'sub Hectorea' positum, ut significaret sub forti, ut in quinto “Hectorei socii” . sed ex aliis rebus alia dat nomina, ut pios Aeneadas appellavit, ut timidos Phrygas, ut nobiles Dardanidas, ut periuros Laomedontiadas. ceterum ubi veram originem significat “domus Assaraci” ponit, ex quo Capys, ex Capy Anchises, ex Anchise Aeneas. donec regina sacerdos historia hoc habet. Amulius et Numitor fratres fuerunt. Amulius fratrem imperio pepulit et filium eius necavit, filiam vero Iliam Vestae sacerdotem fecit, ut spem subolis auferret, a qua se puniri posse cognoverat. hanc ut multi dicunt Mars compressit, unde nati sunt Remus et Romus, quos cum matre Amulius praecipitari iussit in Tiberim. tum ut quidam dicunt Iliam sibi Anien fecit uxorem, ut alii inter quos Horatius, Tiberis: unde ait “uxorius amnis” . pueri vero expositi ad vicinam ripam sunt. hos Faustus repperit pastor, cuius uxor erat nuper meretrix Acca Larentia, quae susceptos aluit pueros. hi postea avum suum Numitorem occiso Amulio in regna revocarunt. quibus dum cum eo angustum Albae videretur imperium, recesserunt et captatis auguriis urbem condiderunt. sed Remus prior sex vultures vidit, Romus postea duodecim: quae res bellum creavit. in quo extinctus est Remus, et a Romi nomine Romani appellati. ut autem pro Romo Romulus diceretur, blandimenti genere factum est, quod gaudet diminutione. quod autem a lupa dicuntur alti, fabulosum figmentum est ad celandam auctorum Romani generis turpitudinem. nec incongrue fictum est; nam et meretrices lupas vocamus, unde et lupanaria. et constat hoc animal in tutela esse Martis. sed de origine et conditore urbis diversa a diversis traduntur. Clinias refert Telemachi filiam Romen nomine Aeneae nuptam fuisse, ex cuius vocabulo Romam appellatam. * * * dicit Latinum ex Vlixe et Circe editum de nomine sororis suae mortuae Romen civitatem appellasse. Ateius adserit Romam ante adventum Euandri diu Valentiam vocitatam, sed post graeco nomine Romen vocitatam. alii a filia Euandri ita dictam, alii a fatidica, quae praedixisset Euandro his eum locis oportere considere. Heraclides ait Romen, nobilem captivam Troianam huc appulisse et taedio maris suasisse sedem, ex cuius nomine urbem vocatam. Eratosthenes Ascanii, Aeneae filii, Romulum parentem urbis refert. Naevius et Ennius Aeneae ex filia nepotem Romulum conditorem urbis tradunt. Sibylla ita dicit Ῥωμαῖοι, Ῥώμου παῖδες. regina regis filia. abusive ait more poetico, ut alibi “magnum reginae sed enim miseratus amorem” , id est regis filiae Pasiphaes. sacerdos quia ab Amulio Vestae virgo esse iussa est, ne ei propter edendam subolem facultas esset viro iungi.


[274] marte gravis gravida, ut “non insueta gravis temptabunt pabula fetas” .


[275] inde post, vel deinde, vel tunc, adverbium loci pro temporis. fulvo tegmine id est pelle lupae, qua utebatur more pastorum. sed hoc multi reprehendunt, cur nutricis tegmine usus sit. qui gemina ratione refutantur: vel falsitate fabulae, vel exemplo Iovis, qui caprae nutricis utitur pelle, unde Graece αἰγίοχος appellatur. sane 'tegmine' multi antique dictum asserunt, quia tegimentum dici debere affirmant. laetus virtute alacer, vel quia avo regnum reddiderat, vel quia ipse novam urbem et novum condebat imperium.


[276] excipiet gentem Remo scilicet interempto, post cuius mortem natam constat pestilentiam: unde consulta oracula dixerunt placandos esse manes fratris extincti; ob quam rem sella curulis cum sceptro et corona et ceteris regni insignibus semper iuxta sancientem aliquid Romulum ponebatur, ut pariter imperare viderentur. unde est “Remo cum fratre Quirinus iura dabunt” .


[277] Romanosque svo de nomine dicet perite non ait Romam, sed Romanos. urbis enim illius verum nomen nemo vel in sacris enuntiat. denique tribunus plebei quidam Valerius Soranus, ut ait Varro et multi alii, hoc nomen ausus enuntiare, ut quidam dicunt raptus a senatu et in crucem levatus est, ut alii, metu supplicii fugit et in Sicilia comprehensus a praetore praecepto senatus occisus est. hoc autem urbis nomen ne Hyginus quidem cum de situ urbis loqueretur expressit.


[278] nec metas rerum nec tempora pono 'metas' ad terras rettulit, 'tempora' ad annos; Lavinio enim et Albae finem statuit, Romanis tribuit aeternitatem, quia subiunxit 'imperium sine fine dedi'.


[279] quin quinetiam; minus enim est 'etiam'. nam plenum est quinetiam, ut “quinetiam hiberno moliris sidere classem” . aspera ivno tolerabilius hoc Iuppiter dicit. aspera ivno] vel quam tu asperam dicis, vel certe ut et ego fateor.


[280] metu ut supra “id metuens” . terras caelvmque fatigat alibi “absumptae in Teucros vires caelique marisque” . quae mare n. t. q. m. c. q. f. metu scilicet quem de Carthagine habet, ut supra “id metuens” , vel metu quo Troianos terret et Venerem. nam dicit 'parce metu Cytherea'. 'mare' autem 't. c. q. f.' alibi ostendit dicendo “absumptae in Teucros vires caelique marisque” . 'fatigat' vero pro exercet, sollicitat, commovet.


[281] consilia in melius referet quia bello Punico secundo ut ait Ennius placata Iuno coepit favere Romanis. in melius] εἰς τὸ κρεῖττον. et est Latinior elocutio: Sallustius “ad mutandum modo in melius servitium” . mecumque fovebit id est eadem quae ego sentiens, eadem quae ego volens, vel ut quidam volunt mecum in Capitolio constituta.


[282] gentemque togatam bene 'gentem', quia et sexus omnis et condicio toga utebatur, sed servi nec colobia nec calceos habebant. togas autem etiam feminas habuisse, cycladum et recini usus ostendit. recinus autem dicitur ab eo, quod post tergum reicitur, quod vulgo maforte dicunt.


[283] sic placitum vel fatis vel mihi; nam inpersonale est. lustris quinquenniis. et bene olympiadibus computat tempora, quod magis ad Iovem pertinet, quia nondum erant vel Roma vel consules. lustrum autem dictum, quod post quinquennium unaquaeque civitas lustrabatur. unde Romae ambilustrum, quod non licebat nisi ambos censores post quinquennium lustrare civitatem. aetas iuxta veteres aetas hic pro tempore posita est, alibi pro modo annorum, ut est “ubi iam firmata virum te fecerit aetas” et “aetas Lucinam iustosque pati hymenaeos” .


[284] domus assaraci id est familia Troiana, et est a parte totum; nam Assaracus Capyn genuit, Capys Anchisen, unde Aeneas, auctor Romani generis: ex quibus Mummius, qui Achaiam vicit. pthiam Achillis patriam. mycenas Agamemnonis patriam, ut “Agamemnoniasque Mycenas” .


[286] nascetur ad illud respondet 'certe hinc Romanos olim' et omnis poetae intentio, ut in qualitate carminis diximus, ad laudem tendit Augusti, sicut et in sexti catalogo et in clipei descriptione. haec autem Iovis allocutio partim obiecta purgat partim aliquid pollicetur. pulchra allusit propter Venerem. Troianus ac si diceret, etiam Caesar Troianus est. caesar hic est, qui dictus est Gaius Iulius Caesar. Gaius praenomen est, Iulius ab Iulo, Caesar vel quod caeso matris ventre natus est, vel quod avus eius in Africa manu propria occidit elephantem, qui caesa dicitur lingua Poenorum. hic sane Gaius Iulius Caesar quattuor et sexaginta victis Galliarum civitatibus cum a senatu petisset consulatum et triumphum nec impetrasset adversante Cn. Pompeio magno eiusque amicis, qui Caesaris processibus invidebant, bellum civile gessit in Farsalia, quo Pompeius victus Alexandriae occiditur. Caesar Romam compositis rebus et Alexandria debellata reversus in curia Pompeiana a Cassio et Bruto aliisque Pompeianis occisus est. cuius heres Augustus cum intrasset urbem coegit a senatu interfectores Caesaris parricidas et hostes iudicari, eumque in deorum numerum referri et divum appellari.


[287] imperium oceano, famam qui terminet astris aut ad laudem dictum est, aut certe secundum historiam. re vera enim et Britannos qui in oceano sunt vicit, et post mortem eius cum ludi funebres ab Augusto eius adoptivo filio darentur, stella medio die visa est, unde est “ecce Dionaei processit Caesaris astrum” . a magno sicut Alexander, sicut Pompeius. Graeci enim omne magnificum magnum, ut mater magna et dii magni.


[288] olim modo futuri temporis est. caelo in caelum. spoliis orientis victo Pharnace Mithridatis filio, qui re vera in oriente fuit. ceterum Aegyptus, in qua Ptolomaeum vicit, in australi est plaga.


[289] honustum inter honustum et oneratum hoc interest, quod oneratus est qualicumque pressus pondere, honustus vero cui onus ipsum honori est, ut si quis spolia hostium ferat. sed oneratus aspirationem non habet, quia ab onere venit, honustus vero, quia etiam ab honore descendit, retinet aspirationem. alii 'honestum' legunt; veteres enim honestum pro specioso ponebant, ut “Dardanius caput ecce puer detectus honestum” .


[290] accipies secura quia post mortem Caesar meruit aram, fastigium, flaminem, ut Cicero in Philippicis. secura] quare 'secura'? quia nunc sollicita. hic quoque potest intellegi sicut Romulus, sed melius sicut Aeneas, de quo superius ait 'sublimemque feres ad sidera caeli'. 'quoque' autem semper ad similitudinem ponit, ut “tu quoque litoribus nostris” . hic quoque] sicut ego, sicut tu. votis vel ad vota vel votis vocabitur.


[291] aspera tunc id est Caesare consecrato cum Augustus regnare coeperit, clauso Iani templo, pax erit per orbem. constat autem templum hoc ter esse clausum: primum regnante Numa, item post bellum Punicum secundum, tertio post bella Actiaca quae confecit Augustus: quo tempore pax quidem fuit quantum ad exteras pertinet gentes, sed bella flagravere civilia, quod et ipse per transitum tangit dicens 'Furor impius intus'. huius autem aperiendi vel claudendi templi ratio varia est. alii dicunt Romulo contra Sabinos pugnante, cum in eo esset ut vinceretur, calidam aquam ex eodem loco erupisse, quae fugavit exercitum Sabinorum: hinc ergo tractum morem, ut pugnaturi aperirent templum, quod in eo loco fuerat constitutum, quasi ad spem pristini auxilii. alii dicunt Tatium et Romulum facto foedere hoc templum aedificasse, unde et Ianus ipse duas facies habet, quasi ut ostendat duorum regum coitionem. [vel quod ad bellum ituri debent de pace cogitare.] est alia melior ratio, quod ad proelium ituri optent reversionem.


[292] cana fides et vesta subaudis 'erit'. canam autem Fidem dixit, vel quod in canis hominibus invenitur, vel quod ei albo panno involuta manu sacrificatur, per quod ostenditur fidem debere esse secretam: unde et Horatius “et albo rara Fides colit velata panno” . Vesta vero pro religione, quia nullum sacrificium sine igne est, unde et ipsa et Ianus in omnibus sacrificiis invocantur. Vesta autem dicta vel ἀπὸ τῆς ἑστίας, ut digammos sit adiecta, sicut ἦρ ver, Ἐνετὸς Venetus, vel quod variis vestita sit rebus. ipsa enim esse dicitur terra, quam ignem habere non dubium est, ut ex Aetna Vulcanoque et aliis locis ardentibus datur intellegi. remo cum fratre quirinus ivra dabunt] hic dissimulat de parricidio, quod et iungit eos, et quia non Romulum, sed Quirinum appellat, ut non potuerit parricidium facere qui meruerit deus fieri. remo cum fratre quirinus ivra dabunt multi sic intellegere volunt ut superius diximus, quia post pestilentiam ad placandos fratris manes geminis omnibus usus est Romulus: unde est “viden ut geminae stent vertice cristae?” sed hoc esse non potest, quia iteratio est ante dictorum aut ordo praeposterus, si post dictum Caesarem Romulum repetit. constat praeterea Iani templum patuisse sub Romulo, quia bellis numquam vacavit. alii volunt per hos Romanos intellegi. vera tamen hoc habet ratio, Quirinum Augustum esse, Remum vero pro Agrippa positum, qui filiam Augusti duxit uxorem, et cum eo pariter bella tractavit: unde est “parte alia dis et ventis Agrippa secundis” . nam adulans populus Romanus Octaviano tria obtulit nomina, utrum vellet Quirinus, an Caesar, an Augustus vocari. ille ne unum eligendo partem laederet quae aliud offerre cupiebat, diverso tempore omnibus usus est, et primo Quirinus dictus est, inde Caesar, postea quod et obtinuit Augustus, sicut Suetonius probat et in georgicis ostendit Vergilius. nam cum de Gangaridum victoria diceret, qui iuxta Gangen sunt quique ab Augusto victi sunt, ait “victorisque arma Quirini” . ut autem pro Agrippa Remum poneret, poetico usus est more; nam nomen ex vicino sumpsit. hoc ergo dicit, cum coeperit Iulius Caesar caelum tenere patratis omnibus bellis, iura dabunt Augustus et Agrippa. Romulus autem ideo Quirinus dictus est, vel quod hasta utebatur, quae Sabinorum lingua curis dicitur: hasta enim, id est curis, telum longum est, unde et securis quasi semicuris: vel a κοίρανος qui Graece rex dicitur: constat autem Graecos fuisse Romanos: vel propter generis nobilitatem; Mars enim cum saevit Gradivus dicitur, cum tranquillus est Quirinus. denique in urbe duo eius templa sunt: unum Quirini intra urbem, quasi custodis et tranquilli, aliud in Appia via extra urbem prope portam, quasi bellatoris, id est Gradivi.


[293] dirae cum apertae sunt. dirae] hoc est abominandae, alias 'dirae' magnae “an sua cuique deus fit dira cupido” et “iam tum religio pavidos terrebat agrestes dira loci” et “dicuntur geminae pestes cognomine Dirae” . compagibus ambages et compages antiqui tantum dicebant, posteritas admisit ut etiam compago dicatur: sed non quia varius esse potest nominativus, debet etiam declinatio mutari, quemadmodum nec in istis nominibus arbor arbos, vomer vomis; nam et vomeris et arboris tantum facit. ergo compages compagis, quoniam compago usurpatum est; compaginis enim nemo penitus dicit.


[294] belli portae Iani gemini, quae bello aperiebantur, pace claudebantur. ideo autem Ianus belli tempore patefiebat, ut eiusdem conspectus per bellum pateret, in cuius potestate esset exitus reditusque; id enim ipsa significat eius effigies, praebentis se euntibus et redeuntibus ducem. hunc autem olim Numa Pompilius fecit, cuius portas regni tempore clausit. furor impius intus ut superius diximus propter bella civilia, quae gesta sunt contra Brutum et Cassium ab Augusto in Philippis, contra Sextum Pompeium ab Augusto in Sicilia. aut sicut quidam tradunt furor impius intus non in aede Iani, sed in alia in foro Augusti introeuntibus ad sinistram, fuit bellum pictum et furor sedens super arma devinctus eo habitu quo poeta dixit.


[295] saeva sedens super arma secundum antiquam licentiam. sciendum tamen est hodie 'in' et 'sub' tantum communes esse praepositiones. ceterum 'super' et 'subter' iam accusativae sunt, sicut 'clam' et 'post', quae ante communes fuerunt: nunc in his mutata natura est. [ergo] super pro supra. et nunc haec praepositio accusativo servit, ubi vero 'de' significat, ablativo. aenis nodis non centum nodis, sed catenis, quas circumlocutione significavit, quia sunt catenae nodi plures. quidam 'aeneis' pro ferreis tradunt, ut “micat aereus ensis” : et “aerea quem obliquum rota transit” .


[297] et maia genitum Mercurium. et est periphrasis. Cicero in libris de deorum natura plures dicit esse Mercurios: sed in deorum ratione fabulae sequendae sunt, nam veritas ignoratur. simul allusit poeta, quia per caduceatores, id est internuntios, pax solet fieri. maia genitum demittit ab alto] quod deo opus erat, ut hostes Poeni auctori Romani nominis placarentur Aeneae. quidam sane quattuor Mercurios dicunt: unum Iovis et Maiae filium, alterum Caeli et Diei, tertium Liberi et Proserpinae, quartum Iovis et Cyllenes, a quo Argus occisus est, quem ipsum ob hanc causam Graecia profugum Aegyptiis litteras demonstrasse perhibent.


[298] ut terrae propter illud quod sequitur “hospitio prohibemur harenae” . pateant propter illud “cunctus ob Italiam terrarum clauditur orbis” . non nulli sane 'pateant' pacatae sint accipiunt, ut Sallustius “simul immanis hominum vis multis e locis invasere patentes tum et pacis modo effusas” ; hic enim habitus pacis. et in Catilina “cuncta maria terraeque patebant” . sic enim contra cum dicitur 'clausa omnia' bellum significatur, ut ipse “quae moenia clausis ferrum acuant portis” .


[299] hospitio ad hospitium. ne fati nescia dido non sui: nam si sciret exitum suum, multo magis vetaret: sed 'fati' dixit voluntatis Iovis, sicut “fatis Iunonis iniquae” . aut certe fati Troianorum, qui non sponte, sed necessitate ad Africam venerant, quod utique ignorabat Dido. illo enim tempore invadendarum terrarum causa fuerat navigatio, ut Sallustius meminit, facili tum mutatione sedum: quod etiam excusant Troiani “non nos aut ferro Libycos populare penates venimus” . ergo hoc agitur, ut discat Dido eos ad Italiam tendere. quomodo ergo se iungit Aeneae? sed furoris illud est, non consilii. nam nec sacerdotibus haec dicentibus credidit. unde est “quid vota furentem, quid delubra iuvant?”


[300] volat ille per aera similis hic festinatio Mercurii est, ut supra Neptuni. in quarto et “talaria nectit” et “virgam capit” et plus moratur.


[301] remigio alarum translatio reciproca, ut supra diximus; nam alibi “velorum pandimus alas” . citus pro cito, adverbium temporis in nomen deflexum. et bene hoc de Mercurio; cum enim alia signa tarde ad ortus suos recurrant, Mercurius octavo decimo die in ortu suo invenitur. poeni ἀντίστοιχον est quasi phoeni.


[303] volente deo Mercurio vel Iove. in primis praecipue.


[304] in teucros pro Teucris, ut diximus. alibi 'in Teucros' adversum Teucros, ut “absumptae in Teucros vires” .


[305] at pius Aeneas †filium Aeneas sacrorum omnium docetur, ex cuius persona latenter quae ad caeremonias veteres pertinent saepe monstrantur. hic ergo †deus apicis, quod insigne flaminum fuit, de quo loco suo in quarto libro dictum est. vult ostendere igitur, flamini extra medium pomerium post solis occasum apicem ponere non licere. Aeneas ergo hic ad Carthaginis litus adpulsus ostenditur sine apice fuisse, id est nudo capite. nam cum ait 'at pius Aeneas, per noctem plurima volvens, ut primum lux alma data est, exire locosque explorare novos, quas vento accesserit oras, qui teneant, nam inculta videt, hominesne feraene' manifeste longius ab urbe intellegitur; unde animadvertendum est extra pomerium fuisse, nam in subsequentibus ostenditur, eum extra pomerium fuisse, cum ait Venus “et qua te ducit via, dirige gressum” . nam et augurium ei in finibus pomerii ostensum est. [quod] et ipsum Aeneam respondentem signatius declarat sine apice fuisse; timentem enim, ne piaculum incurreret, si †cum solis occasum nudo capite, id est sine apice inveniretur, ita loquentem fecit “et vacet annales nostrorum audire laborum, ante diem clauso componet Vesper Olympo” ; verebatur enim solis occasum. nudo autem capite ibi fuisse ostenditur, ubi ait “restitit Aeneas claraque in luce refulsit, os umerosque deo similis; namque ipsa decoram caesariem nato genetrix lumenque iuventae purpureum et laetos oculis adflarat honores” ; neque enim caesariem dicere debuisset, nisi quia nudo capite incedebat Aeneas. sed haec Vergilio et his similia sufficiunt ad indicandum omnium disciplinarum scientiam narrantem aliud ponere, neque propositum habet talia plenius exsequi. per noctem decet enim pro cunctis regem esse sollicitum. et bene 'per noctem', ne a sociis quos ipse consolatus erat videretur per diem maerens.


[306] alma alma lux dicta, quod alat universa, unde et “alma Ceres” , quod nos alat; nam physici dicunt omnia per diem crescere. quomodo ergo Vergilius ait “exigua tantum gelidus ros nocte reponet” ? sed hoc pro miraculo positum est, ut etiam Plinius sentit. locos et locos et loca dicimus, cum in numero singulari locus tantum dicamus. simile est et iocus, nam et ioca facit et ioci, ut “ioca atque seria cum humillimis exercere” et “quam multa ioca solent esse in epistolis” et “tum iuvenes agitare iocos” .


[307] quas vento accesserit oras diximus superius figuram fieri, cum praepositio detracta nomini verbo copulatur, et plerumque eam suam retinere naturam plerumque convertere. hoc igitur sciendum est, quia, cum casum suum retinet, hysterologia est, ut hoc loco; cum autem mutat, figura est, ut “Cumarum adlabitur oris” ; 'oris' enim pro oras posuit. plerumque tamen etiam superfluas ponunt praepositiones. quas vento accesserit oras] sine praepositione. Sallustius “genua patrum advolvuntur” .


[308] qui teneant iure dubitat, cum omnia cernat inculta. est autem ordo 'qui teneant, hominesne feraene'; media per parenthesin dicta sunt. exacta exquisita. et ostendit providum regem per se curantem commoda sociorum.


[310] in convexo nemorum prooeconomia est ad causam pertinens. non enim tenebitur ab Afris, ut Ilionei, et qui cum ipso supervenerant. 'convexo' autem curvo, unde et convexum dicitur caelum. sane subaudimus 'loco', ut alibi “castrorum et campi medio” , id est spatio. 'nemorum' autem modo silvarum. interest autem inter nemus et silvam et lucum; lucus enim est arborum multitudo cum religione, nemus vero composita multitudo arborum, silva diffusa et inculta. sub rupe cavata periphrasis est speluncae.


[311] arboribus atque horrentibus umbris umbris arborum, quo modo “molemque et montes” . aut certe arboribus et umbris speluncae. et bene ostendit omnia †curvis adlata navibus non quae venerant cum Aenea. 'clausam' autem 'occulit' occulit et clausit.


[312] comitatus achate bene ostendit Aeneam esse fortissimum nec quidquam timere dicendo 'uno graditur comitatus Achate'. et diximus quaeri, cur Achates Aeneae sit comes. varia quidem dicuntur, melius tamen hoc fingitur, ut tractum nomen sit a Graeca etymologia. ἄχος enim dicitur sollicitudo, quae regum semper est comes.


[313] bina si ad utrumque referas, bene dixit 'bina', si ad Aeneam tantum, antiquus mos est, ut supra diximus, bina pro duobus poni, sicut et duplices. lato ferro id est lati ferri, ut “pulchra prole” .


[314] media sese tulit obvia silva quam Graeci ὓλην vocant poetae nominant silvam, id est elementorum congeriem, unde cuncta procreantur. et multi volunt Aeneam in horoscopo Virginem, ibi etiam Venerem habuisse. bene ergo in media silva virginis habitu ei Venerem poeta facit occurrere, quia ut supra diximus Venere in Virgine constituta et misericordes procreantur feminae et viri per mulierem felices futuri, ut probamus in Aenea, quoniam misericordia Didonis servatur.


[315] virginis os habitumque gerens vultum et amictum. habitus apud veteres dicebatur tam corporis quam eorum quae praeter corpus sunt. et bene 'gerens', non 'habens', quod geri putantur aliena.


[316] spartanae Lacaenae. Sparta enim civitas est Laconicae, ubi sunt puellae venatrices. redditur autem causa, virgo cur sit in silvis, scilicet propter venatum. threissa Thracia. et est solutio; nam Thressa facit, sicut “Cressa genus Pholoe” . veniunt autem ab eo quod est Threx et Cres. ut autem Creissa non faciat illud est, quia Κρῆσσα per η simpliciter scribitur nec potest recipere solutionem, Θρᾶισσα vero per αι diphthongon, unde et resolvitur. fatigat suo scilicet cursu. sane quidam 'fatigat' pro fatigavit accipiunt, praesens pro praeterito, sicut et 'praevertitur' pro praeversa est.


[317] harpalyce haec est quae patrem senem captum a Getis multitudine collecta liberavit celerius, quam de femina potest credi: unde et flumina dicitur celeritate transisse. multum autem epitheton fluminis eius addidit laudi. harpalyce] quidam a patre Harpalyco, qui rex Amymoniorum Thraciae gentis fuit, ita nutritam dicunt, ut ipse Camillam a Metabo facit. haec patre propter ferociam a civibus pulso ac postea occiso, fugit in silvas et venatibus latrociniisque vivendo ita efferata est et huius velocitatis et exercitii facta est, ut subito ad vicina stabula coacta inopia decurreret et rapto pecorum fetu insequentes etiam equites in celeritate vitaret. sed quodam tempore positis ad insidias cervarum plagis capta et occisa est. cuius mortem nobilitavit eorum exitus, qui eam occiderunt; statim enim in vicinia orta contentio est, cuius fuisset haedus quem Harpalyce rapuerat, ita ut gravi certamine non sine plurimis mortibus dimicaretur. postea consuetudo servata est, ut ad tumulum virginis populi convenirent et propter expiationem per imaginem pugnae concurrerent. quidam hanc patrem a Getis, ut alii volunt a Myrmidonibus captum collecta multitudine adserunt liberavisse celerius, quam de femina credi potest: unde et flumina dicitur celeritate transisse. volucrem hebrum multum quidem laudis flumini epitheto addidit: sed falsum est; nam est quietissimus etiam cum per hiemem crescit. est autem in Thracia ante muros Cypselae civitatis, de locis superis Thraciae veniens; dictus autem Hebrus ab Hebro Hemi et Rhodopes filio. praevertitur id est transit. dicimus autem et praevertit et praevertitur nova ratione. nam passiva declinatione utimur in activa significatione, ut hoc loco; praevertimur enim cum ipsi praeimus. cum autem activa declinatio est passivam habet significationem, ut 'ille me praevertit'. alii 'praevertitur' sic positum volunt, ut “bellantur Amazones” pro praevertit et bellant.


[318] namque umeris de more ut ostendatur esse venatrix. de more venantum scilicet. habilem aptum sexui. unusquisque enim arcum habet pro viribus suis. venatrix similis venatrici, id est quasi venatrix, ut “at medias inter caedes exultat Amazon” . comam diffundere ut diffunderetur. Graeca autem figura est. sic alibi “et argenti magnum dat ferre talentum” et “tu das epulis accumbere divum” : unde 'da bibere' usus obtinuit, quod facere non debemus, ne duo verba iungamus, nisi in poemate.


[320] nuda genu nudum genu habens, ut si dicas 'bonus animum'. et est Graeca figura, sed non ea quam diximus fieri per participium praeteriti temporis et casum accusativum; haec enim per nomen fit: quamvis ad unam significationem recurrant. sinus collecta ut “oculos suffusa” .


[321] ac prior paulo post sequitur 'inquit'. heus nunc adverbium vocantis est, alias interiectio dolentis, ut “heus etiam mensas consumimus, inquit Iulus” .


[322] errantem investigantem, quia venatores cum vestigant quasi videntur errare. sororum non tamquam nota sit illis soror, sed ut est in consuetudine.


[323] succinctam instructam, vel ut alii dicunt in cingulo habentem pharetram, ut plerique. maculosae lyncis epitheta tribus modis ponuntur, aut laudandi aut demonstrandi aut vituperandi. hic 'maculosae' demonstrandi est. sane Lyncus rex Scythiae fuit, qui missum a Cerere Triptolemum, ut hominibus frumenta monstraret, susceptum hospitio, ut in se gloria tanta migraret, interimere cogitavit. ob quam rem irata Ceres eum convertit in lyncem, feram varii coloris, ut ipse variae mentis extiterat. et erit nominativus haec lynx, ut Pan Tros, quae in genetivo una syllaba crescunt.


[324] spumantis id est spumosi, participium loco nominis positum. cursum clamore prementem plerumque duo diversa in unum exitum cadunt, licet contraria significent, ut hoc loco. 'vidistis' enim etiam ad vocem pertinet, quod etiam ex Aeneae responsione colligitur. prementem insequentem, ut ipse alibi “ingentem clamore premes ad retia cervum” .


[325] orsus nunc coepit, alias finiit, ut “sic Iuppiter orsus” . sed illic proprie posuit, hic usurpatum est; praeteritum enim est participium.


[326] avdita neque visa hinc probatur quia superius haec interrogaverat Venus. sane quidam 'audita' ad illud responsum volunt 'clamore prementem'; <ut> ad 'vidistis si quam' 'neque visa' responderit.


[327] o quam te quae dea sit dubitat, nam deam esse confidit. ergo hic o dubitativa, alias optativa. “adsis, o Tegeaee, favens” .


[328] vox hominem sonat Graeca figura est. o dea certe hic o distinguendum, ut post inferat 'dea certe' confirmans opinionem suam. et conclusio est syllogismi, qui constat ex propositione, adsumptione, conclusione. nam si nec vox nec vultus mortales sunt, restat ut dea sit.


[329] an phoebi soror Diana; nam venatrix est. bene autem suspicatur pro loco et qualitate habitus personaeque. perite autem poeta dicendo 'an Phoebi soror' videtur de nomine Apollinis dubitare. constat enim hunc deum a diversis gentibus vel civitatibus diversis nominibus appellari secundum genera beneficiorum, quae vario divinitatis genere praestare consuevit. cui deo sagittas datas volunt, quia ut vis morbi ita hoc telum sit occultum. hunc tamen deum et ad †uberum custodiam et ad divinationem et ad medicinam et ad res urbanas, quae placidae sunt, et ad bella pertinere longinqua: cui laurum ideo sacratam, quia haec arbor suffimentis purgationibusque adhibeatur, ut ostendatur nullum templum eius nisi purum ingredi debere. cautum enim est, ne sacerdos eius domum ingrediatur, in qua ante quintam diem funus fuerit. quidam tamen 'an' pro sive antique dictum volunt. non nulli coniunctionem mutatam adserunt pro 'aut Phoebi soror aut Nympharum sanguinis una'. alii 'an' coniunctionem disiunctivam volunt, ut Sallustius “perrexere in Hispaniam, an Sardiniam” . an nympharum sanguinis generis.


[330] sis felix propitia. felix enim dicitur et qui habet felicitatem et qui facit esse felicem, ut in bucolicis “sis bonus o felixque tuis” . unde et contra Iuno in septimo dicit “quae potui infelix” , id est adversa Troianis. sis felix] hoc est felicitatem praestes vel felix mihi. e contrario “et monstrum infelix ” et “infelix vates” . leves levem facias, ut “levat ipse tridenti” . quaecumque seu Diana, seu nympha.


[331] quo sub caelo aut sub qua parte caeli, aut secundum Epicureos dixit, qui plures volunt esse caelos, ut Cicero in Hortensio. tandem hoc loco vacat 'tandem'. sciendum sane multas particulas ad ornatum pertinere tantummodo, ut puta 'dum' 'gentium' 'locorum' 'terrarum'. aut 'tandem doceas', †quia vix hoc quoque contigit. aut 'tandem' pro expletiva particula est.


[332] hominumque locorumque ὑπέρμετρος versus, unam enim plus habet syllabam: qui quotiens fit, debet sequens versus a vocali incipere, ut hoc loco, item “omnia Mercurio similis, vocemque coloremque et crines flavos” ; nisi forte synizesis fiat in fine, id est vocalium collisio, ut est “nec cura peculi” . hic enim non est necesse ut sequens versus a vocali incipiat.


[334] hostia dextra hostiae dicuntur sacrificia quae ab his fiunt qui in hostem pergunt, victimae vero sacrificia quae post victoriam fiunt. sed haec licenter confundit auctoritas.


[335] equidem nunc 'ego quidem' significat, alias expletiva particula est. tali me dignor honore id est sacrificio. et aut vult se probare non numen, sed virginem Tyriam; aut certe quia Paphiae Veneri quae Cypri colitur, ture tantum sacrificatur et floribus; quia ait “ubi templum illi centumque Sabaeo thure calent arae, sertisque recentibus halant” . havd equidem t. m. d. h.] ideo non amplectitur sacrificium, ut diutius lateat. dignor dignam me iudico, ut “coniugio Anchisa Veneris dignate superbo” , id est digne habite.


[337] purpureo aut pulchro aut russati coloris. svras vincire cotvrno coturni sunt calciamenta etiam venatoria, crura quoque vincientia, quorum quivis utrique aptus est pedi. ideo et numero usus est singulari.


[338] punica regna vides ad illud “'et quo sub caelo tandem'” . quidam 'vides' pro visurus es accipiunt; nam quemadmodum in media silva urbem videt et Tyrios? punica regna vides his attentum facit Aeneam. Tyrios nihil interest utrum Tyrios an Sidonios dicat. ut diximus enim nomina de vicino mutuantur. agenoris urbem quam fecerunt Agenoridae. Agenor autem, Neptuni et Libyae filius, rex Phoenices fuit, de cuius genere originem Dido ducebat. et sic dictum est, ut “et tandem Euboicis Cumarum adlabitur oris” , id est ad Cumas, quas fecerunt hi qui de Chalcide venerant, civitate Euboeae.


[339] sed fines libyci ante dicta dubia esse potuerunt, nunc aperte regionem ostendit dicendo Libycos fines. Tyrii enim et alibi esse potuerunt. intractabile insuperabile, asperum, saevum. sed fines libyci] amovit suspicionem, ne putaret se in Tyrum venisse.


[340] dido vero nomine Elissa ante dicta est, sed post interitum a Poenis Dido appellata, id est virago Punica lingua, quod cum a suis sociis cogeretur cuicumque de Afris regibus nubere et prioris mariti caritate teneretur, forti se animo et interfecerit et in pyram iecerit, quam se ad expiandos prioris mariti manes extruxisse fingebat.


[341] germanum fugiens hoc loco quasi stupuit Aeneas; de germani enim appellatione fuerat facta maior invidia: unde auditoris aviditati praescribit Venus dicens longam esse iniuriam, id est causam, ab eo quod sequitur id quod praecedit, ut supra “spem vultu simulat” . longa est inivria longa narratio iniuriae.


[342] longae ambages id est circuitus. hoc est ambages narrationis. fastigia summae partes aedificiorum dicuntur, sed modo primordia, quia scit longam esse historiam Carthaginis, ut Sallustius “sed de Carthagine silere melius puto, quam parum dicere” .


[343] hvic conivnx sychaeus erat quotiens poeta aspera invenit nomina vel in metro non stantia, aut mutat ea aut de his aliquid mutilat. nam Sychaeus Sicarbas dictus est; Belus, Didonis pater, Mettes; Carthago a cartha, ut lectum est et in historia Poenorum et in Livio. sane Sychaeus Sy brevis est per naturam; sed hoc loco ectasin fecit ea licentia quae est in propriis nominibus. licet enim in quavis proprii nominis parte syllabae mutare naturam: quod et in appellativis evenit, si tamen de propriis originem ducant, ut “Sicanio praetenta sinu” , quia venit a Sicano rege Siciliae. ditissimus agri veteres addebant cuius rei dives, ut “dives equum” .


[344] miserae dativus est, non adverbium.


[345] cui pater intactam dederat argumentum amoris.


[346] primis ominibus vel prosperis et secundis auguriis vel primariis, ut aliis verbis repetierit 'cui pater intactam dederat'. ominibus auguriis. et secundum Romanos locutus est, qui nihil nisi captatis faciebant auguriis, et praecipue nuptias. Lucanus “contentique auspice Bruto” >(2.371). Iuvenalis “veniet cum signatoribus auspex” . Tyri adverbium est.


[347] scelere ante alios immanior omnes quos inter medios venit furor iunge totum: nam aliter non procedit, si segreges 'quos inter medios venit furor', cum ipse dicat, licet simulatas, fuisse tamen amicitias, simul namque sacrificabant: ac si diceret, sceleratior Atreo et Thyeste, vel Eteocle et Polynice. multi 'inmanior' ad furorem, non ad Pygmalionem referunt. ordo autem est 'inter quos medios'.


[348] ille sychaeum hoc loco secundum naturam posuit.


[349] impius ante aras probavit impium, qui ante aras. et singula pronuntianda.


[350] clam quidam ad sororem referri putant. secvrus amorum germanae aut contemnens, id est neglegens, non curans amores sororis, ut “securi pelagi atque mei” , id est contemptores: aut certe securus erat de amore germanae circa maritum nimio, ob quem se post mortem Sychaei interimere posse credebatur; nec enim sequitur, ut occiso Sychaeo ipse statim potiretur auri, nisi etiam Dido periret. 'amores' autem plurali numero ad voluptatem pertinent, ut “securus amorum, qui iuvenum tibi semper erant” , singulari etiam ad religionem.


[351] aegram maestam, anxiam.


[352] multa malus simulans vana spe lusit amantem quia dicebat absentem, quem constabat occisum. atqui legimus “quis fallere possit amantem?” sed hic nimia Pygmalionis ostenditur malitia, quae etiam amantem fefellit. vana spe quia dicebat eum reverti. lusit decepit.


[353] in somnis si ab eo quod est somnium, synizesis est, ut peculi pro peculii; si autem a somno venit, 'in somnis', id est dum somnos caperet. imago τὸ εἴδωλον.


[355] crudelis aras epitheton hoc de causa est, nam arae piae sunt.


[356] nudavit indicavit: unde contra in sexto habemus “et vulnera dira tegentem” , hoc est celantem. quid enim tegeret undique truncatus? retexit ecce hic planius quid sit 'nudavit' ostendit. caecumque domus scelus omne retexit utrum ad praeteritum hoc refertur, an ut quibusdam videtur, quod ipsam Didonem parabat occidere? nam ideo et fugam suadere visus est.


[357] celerare fugam celeriter abire, ut dicimus 'cursum celero'. svadet secundum naturam duae sunt syllabae, sed multi trisyllabum putant. quod etiam si inveniatur, solutio dicenda est, quo modo dicimus aena et aena. hoc autem solum huiusce modi verbum in Latino invenitur.


[358] recludit ad opinionem somni recludere videtur, ut “aeternumque adytis effert penetralibus ignem” .


[359] thesauros hoc nomen 'n' non habet, sicut Atlas, gigas, Thoas, Abas, Pallas, licet in obliquis casibus inveniatur; sicut nec formosus, quia derivatum est a forma, ut a specie speciosus, ab odio odiosus, a genere generosus, ab scelere scelerosus. ignotum argenti pondus et avri aut quod ignorabat Dido, aut certe ad magnitudinem pertinet, id est tantum quantum nullus umquam novit.


[360] his commota supra dictis omnibus.


[361] quibus aut odium crvdele tyranni aut metus acer erat oderant laesi, metuebant laedendi, hoc est qui timebant, ne laederentur: unde est illud in quarto “et quos Sidonia vix urbe revelli” , quia non voluntate, sed aut odio aut timore convenerant. odium crudele Tyranni id est crudelis tyranni, et figura est; nam in tyrannum odium iustum est.


[362] naves quae forte paratae id est erant.


[363] pygmalionis opes quas Pygmalion iam suas putabat: unde est in quarto “ulta virum” . quae enim avaro maior poena, quam pecuniam propter quam deliquerat perdere? remove hoc, et falsum est “ulta virum” . sciendum autem quod clam tangit historiam. moris enim erat, ut de pecunia publica Phoenices misso a rege auro de peregrinis frumenta conveherent. Dido autem a Pygmalione ad hunc usum paratas naves abstulerat: quam cum fugientem a fratre missi sequerentur, aurum illa praecipitavit in mare, qua re visa sequentes reversi sunt. licet et alio ordine historia ista narratur. dux femina facti pronuntiandum quasi mirum.


[365] devenere locos 'ad' minus est. surgentem erigentem se, ut “surgentem in cornua cervum” .


[366] novae carthaginis Carthago enim est lingua Poenorum nova civitas, ut docet Livius.


[367] mercatique solum, facti de nomine byrsam adpulsa ad Libyam Dido cum ab Hiarba pelleretur, petit callide, ut emeret tantum terrae, quantum posset corium bovis tenere. itaque corium in fila propemodum sectum tetendit occupavitque stadia viginti duo: quam rem leviter tangit Vergilius dicendo 'facti de nomine Byrsam' et non 'tegere', sed 'circumdare'. facti de nomine id est de causae qualitate, quia byrsa Graece corium dicitur. dicendo ergo 'circumdare', ostendit corrigiam de corio factam.


[368] tergo pro tergore.


[369] sed vos qui tandem?? vacat hoc loco 'tandem', vel ut aliis videtur expletiva coniunctio, ut “et quo sub caelo tandem” , ubi 'tandem' pro tamen accipiunt. et est naturalis interrogatio qui estis? unde estis? quo itis? sic ipse in octavo licet mutato ordine “quo tenditis, inquit? qui genus? unde domo?”


[371] imoque trahens a pectore vocem deest 'dixit'. et quotiens longe respondet, parenthesis est; quotiens nusquam, ellipsis dicitur, ut hoc loco.


[372] o dea perseverat in opinione sua, ita tamen, ut et illius orationi aliquando concedat: nam paulo post ait 'si vestras forte per aures Troiae nomen iit'. aut certe illud est, quia superius dixerat 'an nympharum sanguinis una', quae non omnia sciunt; ab origine a raptu Helenae. pergam perseverem, hoc est universa dicam.


[373] annales inter historiam et annales hoc interest: historia est eorum temporum quae vel vidimus vel videre potuimus, dicta ἀπὸ τοῦ ἱστορεῖν, id est videre; annales vero sunt eorum temporum, quae aetas nostra non novit: unde Livius ex annalibus et historia constat. haec tamen confunduntur licenter, ut hoc loco pro historia inquit 'annales'. ita autem annales conficiebantur: tabulam dealbatam quotannis pontifex maximus habuit, in qua praescriptis consulum nominibus et aliorum magistratuum digna memoratu notare consueverat domi militiaeque terra marique gesta per singulos dies. cuius diligentiae annuos commentarios in octoginta libros veteres retulerunt, eosque a pontificibus maximis a quibus fiebant annales maximos appellarunt: unde quidam ideo dictum ab Aenea 'annales' aiunt, quod et ipse religiosus sit et a poeta tum pontifex inducatur.


[374] clavso more poetico, qui dicunt caelum per noctem claudi, aperiri per diem: unde est “porta tonat caeli” et “considunt tectis bipatentibus” . componet finiet, ut “oblato gaudens componi foedere bellum” et “<non> nostrum inter vos tantas conponere lites” . alibi pro disponere, ut “nec conponere opes norant” , alibi pro coniungere, ut “conponens manibusque manus” , alibi pro conparare, ut “sic parvis conponere magna solebam” , alibi pro fundare, ut “nunc placida conpostus” . vesper proprie stella est, cum autem 'vesperi' dicimus, adverbium temporis est. et sciendum quia omnia nomina, quae de Graecis in os exeuntibus ad nos transeunt, apud nos aut in us tantum exeunt, ut ΔΗΛΟC Delus, aut in er, ut ἀγρὸς ager, aut in utrumque, ut Εὔανδρος Euandrus Euander


[375] Troia antiqua nobili, venerabili, more suo: alibi “terra antiqua” , id est nobilis; nec enim esse poterat nova. item “templa dei saxo venerabar structa vetusto” . aut certe cara, et hoc ideo, quia dixit 'quibus aut venistis ab oris'. si vestras forte per avres cum apud deam sciat se loqui, cur ait 'si vestras per aures'? et 'forte' hic aliqua ratione.


[377] forte sva casu suo, id est quo solet. 'forte' autem nomen est a nominativo fors, ut Terentius “fors fuat pol” . ipse alibi “quoniam fors omnia versat” . libycis iam scit; audivit enim 'sed fines Libyci'. appulit oris figura supra dicta.


[378] sum pius Aeneas non est hoc loco arrogantia, sed indicium. nam scientibus aliquid de se dicere arrogantia est, ignotis indicium. aut certe heroum secutus est morem, quibus quam mentiri turpe fuerat, tam vera reticere. denique Vlixes in Homero ait suam famam ad caelum usque venisse: unde et iste 'fama super aethera notus'. aut certe vetuste pietatem pro religione posuit. Sallustius in Catilina “verum illi delubra deum pietate, domus suas gloria decorabant” . Plautus in Pseudolo “non potest pietati obsisti huic ututi res sunt ceterae, deos quidem, quos maxime est aequum metuere, eos minimi facit” (Ps. 268-269). sane 'pius' potest esse et purus et innocens et omni carens scelere. piare enim antiqui purgare dicebant; inde etiam piamina, quibus expurgant homines, et qui purgati non sunt impii. raptos qui ex hoste penates hoc est sum pius. ex hoste penates optima locutio est, plusque significat de pluralitate ad singularitatem transire, ut 'venor multis canibus' et 'multa cane'. ut Horatius “aut trudit acres hinc et hinc multa cane apros in obstantes plagas” . sane de diis penatibus licet varias opiniones secutus sit Vergilius, omnes tamen diversis locis complexus est: nam alii, ut Nigidius et Labeo, deos penates Aeneae Neptunum et Apollinem tradunt, quorum mentio fit “taurum Neptuno, taurum tibi, pulcher Apollo” . Varro deos penates quaedam sigilla lignea vel marmorea ab Aenea in Italiam dicit advecta, cuius rei ita Vergilius meminit “effigies sacrae divum Phrygiique penates, quos mecum a Troia mediisque ex ignibus urbis extuleram” . idem Varro hos deos Dardanum ex Samothraca in Phrygiam, de Phrygia Aeneam in Italiam memorat portavisse. alii autem, ut Cassius Hemina, dicunt deos penates ex Samothraca appellatos θεοὺς μεγάλους, θεοὺς δυνατοὺς, θεοὺς χρηστούς. quorum diversis locis ita meminit “natoque penatibus et magnis dis” , hoc est θεοὺς μεγάλους, et iterum “Iunonis magnae primum. dominamque potentem” τοὺς δυνατούς, et “bona Iuno” τοὺς χρηστούς. ecce ergo diversis locis omnia tria conplexus, quae omnia locis suis dicentur.


[380] Italiam quaero hoc loco distinguendum est; nam si iunxeris 'patriam', non procedit. patria enim, id est civitas, in provincia esse potest, non tamen ut ipsa provincia patria sit: licet in Sallustio lectum sit “Hispaniam sibi antiquam patriam esse” ; sed illic ad laudem pertinet, non ad veritatem. tria ergo dicit: provinciam quaero, hoc est 'Italiam'; 'patriam', hoc est Corythum, Tusciae civitatem, unde Dardanus fuit; 'genus ab Iove' ideo, quia ex Electra et Iove Dardanus Iasiusque nati sunt, Dardanus autem auctor est Troiae. et bene ad tria interrogata respondet, qui esset, unde venisset, quo tenderet. alibi de ipsa Italia Aeneas “hic domus, haec patria est” . melius sic distinguitur 'Italiam quaero patriam et genus ab Iove summo': ut mihi sit Italia patria, Iovis genus efficit, propter Dardanum scilicet.


[381] phrygium aequor id est Hellespontum. conscendi bene 'conscendi' secundum physicos, qui dicunt terram inferiorem esse, quia omne quod continetur supra illud est quod continet: unde est “humilemque videmus Italiam” .


[382] matre dea monstrante viam hoc loco per transitum tangit historiam, quam per legem artis poeticae aperte non potest ponere. nam Varro in secundo divinarum dicit “ex quo de Troia est egressus Aeneas, Veneris eum per diem cotidie stellam vidisse, donec ad agrum Laurentem veniret, in quo eam non vidit ulterius: qua re terras cognovit esse fatales” : unde Vergilius hoc loco 'matre dea monstrante viam' et “eripe, nate, fugam” , item “nusquam abero” et “descendo ac ducente deo” et “iamque iugis summae surgebat lucifer Idae” . quam stellam Veneris esse ipse Vergilius ostendit “qualis ubi Oceani perfusus Lucifer unda, quem Venus ante alios astrorum diligit ignes” . quod autem diximus eum poetica arte prohiberi, ne aperte ponat historiam, certum est. Lucanus namque ideo in numero poetarum esse non meruit, quia videtur historiam composuisse, non poema. data fata secutus scilicet a Iove.


[383] conuvlsae undis evroque supersunt aut 'convulsae undis Euroque', aut 'supersunt undis Euroque'. 'convulsae' autem ideo, quia habes supra “laxis laterum compagibus” .


[384] ignotus deest 'quasi'; nam contrarium est quod dixit 'fama super aethera notus'. facit autem hoc frequenter Vergilius, ut hanc particulam subtrahat, ut “at medias inter caedes exultat Amazon” , quasi Amazon; nam Vulsca fuit. peragro per habet accentum; nam 'a' longa quidem est, sed non solida positione; muta enim et liquida quotiens ponuntur metrum iuvant, non accentum.


[385] evropa atque asia pulsus aut orbem in tres partes divisit et absolutum est, quia in Africa positus, quae orbis pars tertia est: aut si Europam tantum et Asiam intellegimus, ut Africa in Europa sit, invidiose locutus est, ut supra Venus “cunctus ob Italiam terrarum clauditur orbis” , quasi cum indignatione dicat, per Troiam Asia careo, per Italiam Europa. denique non passa Venus eius interrupit querelas. sane Europa Agenoris filia, a qua pars orbis nominata est.


[386] dolore est aut narrantis Aeneae, aut certe suo dolore; aequum enim est malis filii etiam ipsam moveri.


[387] quisquis es pleraque per concessionem sic tradit poeta, ut augmentum faciat. sicut hoc loco audiverat Venus 'sum pius Aeneas, fama super aethera notus' et cetera, dicit tamen 'quisquis es', hoc est, etiamsi haec in te non sint, hinc tamen constat esse felicem, quod venisti Carthaginem. item in secundo “quisquis es, amissos hinc iam obliviscere Graios” , hoc est, qualibet ratione contra nos bella susceperis. havd credo invisus caelestibus litotes figura per contrarium significans, id est credo te esse carissimum superis: ut alibi “munera nec sperno” , supra “mihi iussa capessere fas est” . 'caelestibus' autem secundum Pythagoram et praecipue Platonem dixit, qui confirmant vivos esse superis caros, mortuos vero inferis. unde et Vergilius de Pallante “et nil iam caelestibus ullis debentem” , item contra “vos o mihi manes este boni, quoniam superis aversa voluntas” .


[388] avras vitales carpis quibus vivimus. nihil est enim aliud vita, quam reciprocus spiritus: unde et Iuppiter, quo constant omnia, Ζεὺς vocatur ἀπὸ τῆς ζωῆς, id est vita. carpis accipis modo, ut “et placidam carpebant membra quietem” . Tyriam Carthaginem a colonis. adveneris urbem hysterologia ut supra, hoc est ad urbem veneris. perge modo tantummodo: hoc est, haec tibi sola sit cura, nam liberatae sunt naves.


[389] perfer imperativus modus est, ut “fer cineres Amarylli foras” .


[390] reduces proprie 'reduces' dicuntur qui pericula evadunt: sic infra “ut reduces illi ludunt” , scilicet post periculum inlatum ab aquila.


[391] versis aquilonibus aut speciem pro genere posuit, hoc est mutatis ventis, aut quia, postquam ad Africam iter verterunt, adversus ante Aquilo coepit esse prosperrimus.


[392] ni frustra avgurium vani docvere parentes hoc ad confirmandum errorem Aeneae dixit, ne divinando dea esse crederetur. et est argumentum ad fallaciam, ne intellegat deam. quod autem dicit 'vani parentes', aut hypallage est, id est vanum augurium, ut “dare classibus austros” et “ibant obscuri sola sub nocte” pro ipsi soli per obscuram noctem; aut certe 'vani parentes' qui res falsas et inanes docent. et per hoc decipere plerumque ostendit auguria. multi volunt ad nimium hoc amorem parentum referri, qui teneritudine affectus etiam superflua liberos docent. quidam 'vani' mendaces tradunt. Sallustius in Iugurtha “nam ego quidem vellem et haec quae scribo et illa quae antea in senatu questus sum vana forent potius, quam miseria mea fidem verbis faceret” . Terentius in Phormione ubi adulescens lenonem mendacii arguit “non te pudet vanitatis?”


[393] bis senos cycnos cycnos navibus comparat, aquilam tempestati. in auguriis autem considerandae sunt non solum aves, sed etiam volatus, ut in praepetibus, et cantus, ut in oscinibus, quia nec omnes nec omnibus dant auguria: ut columbae non nisi regibus dant, quia numquam singulae volant, sicut rex numquam solus incedit; unde in sexto “maternas agnovit aves” per transitum ostendit regis augurium. item cycni nullis dant nisi nautis, sicut lectum est in ornithogonia, “cycnus in auguriis nautis gratissimus ales: hunc optant semper, quia numquam mergitur undis” . cycnos tamen habere divinationem etiam Cicero in Tusculanis libro primo docet “ut cycni, qui non sine causa Apollini dicati sunt, sed quod ab eo divinationem habere videantur” . laetantes post periculum. agmine volatu, impetu. agmen autem apud Vergilium est cuiuslibet rei impetus, ut “illi agmine certo” [et “vocat agmina saeva sororum” ].


[394] aetheria aether altior est aere, vicinus caelo, ἀπὸ τοῦ αἴθειν, id est ardere. iovis ales aquila, quae in tutela Iovis est, quia dicitur dimicanti ei contra Gigantes fulmina ministrasse: quod ideo fingitur, quia per naturam nimii est caloris, adeo ut etiam ova quibus supersidet possit coquere, nisi admoveat gagaten lapidem frigidissimum, ut testatur Lucanus “feta tepefacta sub alite saxa” (6.676). aut quia nec aquila nec laurus dicitur fulminari, ideo Iovis ales aquila, Iovis coronam lauream accepimus, et qui triumphant lauro coronantur. sane alites proprie dicuntur aves, quae volatu auspicia faciunt, buteo sanqualis inmussulus aquila vulturius. sane de aquila est et alia fabula. apud Graecos legitur, puerum quendam terra editum admodum pulchrum membris omnibus fuisse, qui Ἀετὸς sit vocatus. hic cum Iuppiter propter patrem Saturnum, qui suos filios devorabat, in Creta insula in Idaeo antro nutriretur, primus in obsequium Iovis se dedit, post vero cum adolevisset Iuppiter et patrem regno pepulisset, Iuno permota forma pueri velut paelicatus dolore eum in avem vertit, quae ab ipso ἀετὸς dicitur Graece, a nobis aquila propter aquilum colorem, qui ater est. quam semper Iuppiter sibi inhaerere praecipit et fulmina gestare: per hanc etiam Ganymedes cum amaretur a Iove dicitur raptus, quos Iuppiter inter sidera collocavit. et quia aquilae haec est natura, ut solem recto lumine spectet, signum quoque aquilae, quod in caelo est, orientem semper solem videtur adtendere. alii dicunt ab hac avi Iovem raptum et ad latebras Cretenses perlatum, cum a Saturno ubique quaereretur. ipsam etiam Iovi, cum adversus Titanas bellum gereret, obvolasse in augurium ac statim victoriam consecutam, et ideo inter sidera collocatam.


[395] ordine longo non nulli pro serie dictum accipiunt, nam et 'coetu cinxere polum' videtur ad ordinem rettulisse: quamvis quidam quaerant, quomodo 'ordine', cum mox 'coetu' dicat.


[396] capere eligere, ut “ante locum capies oculis” . despectare id est electas iam intentius despicere.


[397] stridentibus alis signum augurii est.


[398] coetu dicit Plinius Secundus in naturali historia, omnes aves colli longioris aut recto ordine volare, ut pondus capitis praecedentis cauda sustentet: unde et prima plerumque deficiens relicto loco incipit esse postrema: aut in coetu se omnes invicem sustinere; neque enim huiusmodi aves semel ad inferiora descendunt, sed paulatim per reflexos in gyrum volatus. hoc autem volatu imitantur litteras quasdam: unde et Lucanus “et turbata perit dispersis littera pennis” (5.716). cantusque dedere adlusit ad nautas. multi tamen adserunt cycnos inter augurales aves non inveniri neque auguralibus commentariis eorum nomen inlatum, sed in libris reconditis lectum esse, posse quamlibet avem auspicium adtestari, maxime quia non poscatur. hoc enim interest inter augurium et auspicium, quod augurium et petitur et certis avibus ostenditur, auspicium qualibet avi demonstratur et non petitur: quod ipsum tamen species augurii est. sed Vergilius amat secretiora dicere; nam totum morem augurum exsecutus est proprietate verborum. alites enim ostendit cum ait 'stridentibus alis', oscines vero cum dicit 'et coetu cinxere polum cantusque dedere'. hoc idem et de columbis fecit; nam et haec inter augurales aves dicuntur non inveniri, et tamen ex his augurium et postulari facit et ostendi: “este duces o, si qua via est, cursumque per auras dirigite in lucos” et cetera.


[399] puppesque tuae pubesque tuorum tropus synecdoche: a parte totum significat, ut Terentius “o lepidum caput” , id est lepidus homo. 'pubes' autem flos iuventutis.


[400] ostia proprie ostia dicuntur exitus fluminum, sed modo abusus est, quia plerumque ostia ipsa pro portu sunt.


[401] perge modo exhortatio ad facilitatem rei. ducit via pro 'haec via': et videtur demonstrare.


[402] avertens 'se' subaudis, hoc est cum averteretur, ut “tum prora avertit” . rosea pulchra.


[403] ambrosiaeque comae aut unguento deorum oblitae, hoc est ambrosia, aut certe abusive dixit 'divinae comae'. ambrosiaeque comae divinum vertice odorem] est hypallage, ut sit divinae comae ambrosiae odorem spiravere.


[404] spiravere exhalaverunt. vestis defluxit quia dixit supra “sinus collecta fluentes” .


[405] vera bene 'vera' de qua ante dubitabatur. incessu hoc verbum apud Vergilium saepe pro honore ponitur, ut “ast ego quae divum incedo regina” et mox “forma pulcherrima Dido incessit” . matrem agnovit nunc matrem agnoscit; nam deam esse iam superius dixerat.


[406] fugientem celeriter abscedentem, ut alibi “ad terram fugit” . voce pro oratione.


[407] quid natum totiens saepe. et aut κατὰ τὸ σιωπώμενον intellegimus saepe eum esse delusum; aut certe secundum ipsum Vergilium, qui ait in secundo “cum mihi se non ante oculis tam clara videndam obtulit” . multi tamen volunt in hoc ipso loco saepe eum esse deceptum, ut in habitu, in interrogatione, in responsione, in auguriis. vel 'totiens crudelis', quotiens fallis aut dissimulas. tu quoque sicut Iuno ceterique dii, qui Troianis inimici sunt; quos et in secundo libro ostendit, ubi ait “inimicaque Troiae numina magna deum” . falsis ludis imaginibus] ideo quia virginem, quia venatricem, quia Tyriam se dixerat.


[408] cur dextrae ivngere dextram maiorum enim haec fuerat salutatio, cuius rei αἴτιον, id est causam Varro, Callimachum secutus, exposuit, adserens “omnem eorum honorem dexterarum constitisse virtute” . ob quam rem hac se venerabantur corporis parte.


[409] veras avdire et reddere voces?? sunt multae reciprocae elocutiones, ut hoc loco; sunt multae unius partis utrique sufficientes, ut 'tenemur amicitiis', ridiculum enim est si addas 'mutuis', cum amicitiae utrumque significent, sicut Fronto testatur. item sunt elocutiones, quarum una pars plena est: quae si convertantur, habent aliquid superfluum. in Sallustio “in tugurio mulieris ancillae” : bene addidit 'ancillae'. at si dicas 'in tugurio ancillae mulieris', erit superfluum 'mulieris'; ancilla enim et condicionem ostendit et sexum. item “res erat praetoribus nota solis” . hoc suffecerat. male ergo addidit “ignorabatur a ceteris” . quod si convertas, nihil esse superfluum invenitur.


[410] talibus incusat incusare proprie est superiorem arguere, ut in Terentio pater ad filium “quid me incusas Clitipho?” accusare vero vel parem vel inferiorem, ut in eodem ad maritum uxor “me miseram, quae nunc quam ob causam accuser nescio” . et hoc proprietatis est, licet usus male ista corrumpat. sciendum tamen est Terentium propter solam proprietatem omnibus comicis esse praepositum, quibus est quantum ad cetera spectat inferior.


[411] at venus ordo est 'at Venus dea'. obscvro aere nebula, cuius definitio est.


[412] circum dea fudit figura est tmesis, quae fit cum secto uno sermone aliquid interponimus, ut alibi “septem subiecta trioni” . sed hoc tolerabile est in sermone conposito, ceterum in simplici nimis est asperum; quod tamen faciebat antiquitas, ut “saxo cere comminuit brum” .


[413] cernere ne quis eos causa cur fecerit. ex hoc enim pendent cetera quae sequuntur.


[414] moliri hic pro struere posuit et per hoc facere, ut infra “molirique arcem” . aut veniendi poscere cavsas scilicet ne saepe narrando crebrum patiatur dolorem. unde melius ad Aeneam refertur “medio sic interfata dolore est” . 'poscere' autem nunc inquirere, alias petere. et praeponitur magis accusativo casui, dicimus enim posco magistrum lectionem, non a magistro posco.


[415] ipsa paphum civitatem Cypri. et non sine ratione est quod in decimo libro plura sibi loca grata vel sacrata commemoret, hic ad Paphum solam abisse dicatur, quia Varro et plures referunt in hoc tantum templo Veneris quibusvis maximis in circuitu pluviis numquam inpluere. sublimis divino incessu. sublimis] id est sublimiter, nomen pro adverbio.


[416] laeta ecce proprium Veneris epitheton. vel 'laeta', quia tectum nebula filium in tuto habebat, vel quod insulam suam repetat; vel ideo Paphum revisit laeta, quia serenis laeta congruunt, et necesse est ut laeta sit Venus ubi semper serenum est, quippe ubi pluere numquam dicatur. sabaeo Arabico. Arabiae autem tres sunt, inferior petrodes eudemon, in qua populi sunt Sabaei, apud quos nascitur tus. dicti autem Sabaei ἀπὸ τοῦ σέβειν, id est venerari, quod deos per ipsorum tura veneramur.


[417] ture calent arae sertisque recentibus halant ecce unde supra dixit “haud equidem tali me dignor honore” , quia Aeneas hostias obtulerat, quarum hic mentio non fit. quod autem 'recentibus' dixit laus loci est, qui semper flore vestitur, ut omni tempore Veneri flores praesto esse videantur. sertis sertum et serta cum nihil adicitur dicimus, ut hoc loco: item alibi expressius “serta procul, tantum capiti delapsa, iacebant” . si autem sertos dixero, addo flores, si sertas, addo coronas, ut Lucanus “accipiunt sertas nardo florente coronas” (10.164). et hoc in multis nominibus observandum est, ut genus ex adiectione formetur: qua detracta in neutrum cedat necesse est, ut piscinalis locus, piscinalis cella, piscinale; sagmarius mulus, sagmaria mula, sagmarium. halant pro olent.


[418] corripvere viam deest 'at illi'. corripvere viam officium eundi celeriter arripuerunt; nec enim via corripitur.


[419] qui plurimus ex maxima parte urbi inminens. qui plurimus id est longus, ut ipse alio loco “cui plurima cervix” , item “cum se nux plurima” , id est amygdala; longa namque est.


[420] aspectat] est ornatus cum animantur ἄψυχα. aspectat rei insensibili dat sensum. unde est illud in quarto de Atlante. item Sallustius “Lyciae Pisidiaeque agros despectantem” . arces civitates, a parte totum.


[421] miratur molem Aeneas hoc ad ipsum refertur, magalia quondam hoc ad poetam; nec enim hoc novit Aeneas. 'magalia' vero antistoechon est; nam debuit magaria dicere, quia magar, non magal Poenorum lingua villam significat. Cato originum quarto “magalia aedificia quasi cohortes rotundas” dicit. alii magalia casas Poenorum pastorales dicunt. †de his Sallustius “quae mapalia” sunt circumiecta civitati suburbana aedificia magalia. †et alii Cassius Hemina †docet ita “Sinuessae magalia addenda murumque circum ea” .


[422] miratur portas strepitumque e. s. v. quidam hoc 'portas et vias magalia quondam miratur' non simpliciter dictum volunt, quoniam prudentes Etruscae disciplinae aiunt apud conditores Etruscarum urbium non putatas iustas urbes, in quibus non tres portae essent dedicatae et tot viae et tot templa, Iovis Iunonis Minervae. bene ergo miratur Aeneas, ubi fuerant magalia illic esse legitimam civitatem; nam et portas et vias videbat et mox templum Iunoni ingens. strata viarum primi enim Poeni vias lapidibus stravisse dicuntur.


[423] ardentes multi 'festinantes', ut “iuvenum manus emicat ardens” et “ardet abire fuga” et “Laocoon ardens” ; sic enim dicit quotiens properantes vult ostendere: alii ardentes 'ingeniosi' accipiunt; nam per contrarium segnem, id est sine igni, ingenio carentem dicimus: unde et a Graeco venit catus, id est ingeniosus ἀπὸ τοῦ καίεσθαι. ducere muros exaedificare. ducere muros] hoc est construendo in longitudinem producere; proprie enim cum aedificantur muri duci dicuntur. Sallustius historiarum II. “murum ab angulo dexteri lateris ad paludem haud procul remotam duxit” .


[424] molirique arcem molibus factis extollere. moliri] est extruere, huic contrarium demoliri. et manibus subvolvere saxa cur manibus? an quia adhuc machinae non erant? an ad construentium festinationem referre voluit?


[425] optare eligere, ut “tuus o regina quid optes” . et “optavitque locum regno” . tecto ad tectum nota figura. sulco fossa: civitas enim, non domus circumdatur sulco: ut alibi “ausim vel tenui vitem committere sulco” . sulco fossa fundamentorum.


[426] legunt eligunt. ivra] id est loca ubi iura dicantur aut magistratus creentur. et bene post conditam civitatem addidit 'iura' et 'magistratus' 'sanctumque senatum'. legitur apud quosdam, Brutum eos qui se in eiciendis regibus iuvissent legisse in consilium, eumque ordinem senatum appellatum, quod una sensissent, quod patricii essent, patres conscriptos. alii patres a plebe in consilium senatus separatos tradunt, alii conscriptos qui post a Servio Tullio e plebe electi sunt. alii senatum a senectute hominum, †quibi allecti erant, dictum volunt, qui apud Graecos γερουσία appellatur. 'sanctum' autem ideo quia senatus sanctissimus ordo dicitur.


[427] portus effodiunt id est Cothona faciunt. portus effodiunt ut portus scilicet faciant. et vere ait, nam Carthaginienses Cothone fossa utuntur, non naturali portu. alta theatri fundamenta hinc futura magnitudo cognoscitur, quod 'alta fundamenta' ait. bene autem post res publicas privatasque necessarias mentionem fecit theatri; aut quia ita Graecis urbs conditur, qui saepe spectaculis gaudent, aut, ut apud quosdam fuit, in honorem musicae scientiae.


[428] columnas figurate 'columnas' 'decora' ait; diversis enim significationibus idem dixit. et ab eo quod est hoc decus corripitur decoris.


[430] qualis apes] ordo est 'qualis labor'. qualis apes tertiae declinationis genetivus pluralis et in 'ium' et in 'um' exit, sed tunc pro nostro arbitrio cum nominativus singularis 'ns' fuerit terminatus, ut amans et amantum et amantium dicimus. cum autem nominativus singularis 'r' fuerit terminatus, tantum in 'um' exit, ut pater patrum, murmur murmurum. reliqua vero nomina auctoritate firmamus, ut apis vel apum, vel apium. sane fabula de apibus talis est. apud Isthmon anus quaedam nomine Melissa fuit. hanc Ceres sacrorum suorum cum secreta docuisset, interminata est, ne cui ea quae didicisset aperiret; sed cum ad eam mulieres accessissent, ut ab ea primo blandimentis post precibus et praemiis elicerent, ut sibi a Cerere commissa patefaceret, atque in silentio perduraret, ab eisdem iratis mulieribus discerpta est. quam rem Ceres inmissa tam supra dictis feminis quam populo eius regionis pestilentia ulta est; de corpore vero Melissae apes nasci fecit. Latine autem μέλισσα apis dicitur. aestate nova incipiente, ut “vere novo” . et bene 'nova', quia est et adulta et praeceps secundum Sallustium. florea pro florida, ut “nemora inter frondea turbam” . aut florentia, nec enim de flore erant facta: floream coronam dicimus. rura Graece ἄρουρα dicuntur. aphaeresis ergo sermonem fecit Latinum.


[431] exercet fatigat, ut “nate Iliacis exercite fatis” . hoc autem participium ab exercitu, id est militum multitudine, declinatione discernimus; nam nomen quartae declinationis est, participium secundae, ut visus, huius visi vel visus; passus, huius passi vel passus; auditus, huius auditi vel auditus. exercet] fatigat et subiecit, quibus rebus exercitae fatigentur. sub sole in sole, ut “namque sub ingenti lustrat dum singula templo” , vel quamdiu sol est. gentis fetus ad laudem apum hoc pertinet. et bene 'gentis fetus', quia non singulae de singulis nascuntur, sed omnes ex omnibus, quod in quarto georgicorum melius intellegitur.


[432] adultos educunt producunt, quia adhuc adolescunt, ut adulti fiant, non adoleverint, ut adultos dicimus minores: et hoc sic dixit, ut “inbellem avertis Romanis arcibus Indum” . liquentia defaecata, sine sordibus, ut “nec tantum dulcia, quantum et liquida” , id est pura: nam pura mella constat esse meliora.


[433] stipant densent. translatio a navibus, in quibus stipula interponitur vasis, quam stipam dicunt. distendunt implent, ut “denso distendere pingui” . nectare melle: abusus est propter suavitatis similitudinem. cellas et hic abusus est, ut favorum cavernas vel alvearia cellas vocaret, ut alibi thesauros. traxit autem a reponendi similitudine, vel a celando, unde cellam appellaverunt. agmine nunc impetu.


[435] ignavum inutile, non aptum industriae; nam industrios navos dicimus. fucos secundum Plinium apum multa sunt genera. proprie tamen apes vocantur ortae de bubus, fuci de equis, crabrones de mulis, vespae de asinis. fucus autem est secundum Aemilium Macrum “maior ape, crabrone minor” . pecus dicimus omne quod humana lingua et effigie caret, id est a pascendo. unde Horatius “omne cum Proteus pecus egit altos visere montes” . Plautus “clurinum pecus” (Truc. 268) simiam dixit. praesepibus alveariis. et est translatio, quae fit quotiens vel deest verborum proprietas, vel vitatur iteratio.


[436] fervet concelebratur, ut contra 'friget' cessat dicimus, ut Terentius “nimirum hic homines frigent” . redolent quidam olere res vel malas vel bonas, redolere tantum bonas tradunt. fragrantia quotiens incendium significatur, quod flatu alitur, per 'l' dicimus, quotiens odor, qui fracta specie maior est, per 'r' dicimus. sciendum sane nihil in hac vacare conparatione. nam Poenorum operi apum labor, custodiae litorum adversum alienigenas fucorum conparatur expulsio.


[437] o fortunati quorum iam moenia surgunt bene 'fortunati', quia iam faciunt quod ipse desiderat. o fortunati expressit Aeneae desiderium. quorum iam moenia surgunt laus vel ab ipsa re sumitur quae laudatur.


[438] fastigia nunc operis summitates, alibi ima significat, ut “forsitan et scrobibus quae sint fastigia quaeras” . suspicit miratur, ut e contrario 'despicit' contemnit significat.


[439] mirabile dictu ob hoc quod sequitur, quia mixtus cunctis latebat. potest tamen hoc et superiori et inferiori sensui addi.


[440] per medios figura est; nam planum fuerat 'mediis se infert'. miscetque deest 'se'. neque cernitur vlli neque ab ullo cernitur; et est Graecum οὐδενὶ ὁρώμενος, ut “scriberis Vario” , id est scribet te Varius.


[441] lucus ubicumque Vergilius lucum ponit, sequitur etiam consecratio, ut “luco tum forte parentis Pilumni Turnus sacrata valle sedebat” . unde et in sexto “nulli certa domus, lucis habitamus opacis” ; dicuntur enim heroum animae lucos tenere. et mox sequitur 'hic templum Iunoni ingens'. 'lucus' autem dicitur quod non luceat, non quod sint ibi lumina causa religionis, ut quidam volunt. in urbe fuit media nunc iam in media. laetissimus umbra aut septimus est, aut secundum Probum genetivus, ut sit 'laetissimus umbrae', sicut Sallustius “frugum pabulique laetus ager” .


[442] quo primum hoc est, simulac venerunt; nec enim secundo ad Africam ventum est. ordo est 'quo primum loco'.


[443] effodere loco signum historia hoc habet, quam more suo Vergilius per transitum tangit. Dido fratrem fugiens cum transiret per quandam insulam Iunonis, illic accepit oraculum et sacerdotem eius secum abstulit, cum ei parum crederet promittenti Carthaginis sedes. quo cum venissent, sacerdos elegit locum faciendae urbi, quo effosso inventum est caput bovis. quod cum displicuisset, quia bos semper subiugatus est, alio loco effosso caput equi inventum placuit, quia hoc animal licet subiugetur, bellicosum tamen est et vincit et plerumque concordat, ut ipse plenissime in illo loco “bello armantur equi, bellum haec armenta minantur. sed tamen idem olim curru succedere sueti quadrupedes et frena iugo concordia ferre: spes est pacis ait” . illic ergo Iunoni templa fecerunt. unde et bellicosa est Carthago per equi omen, et fertilis per bovis. sane fodere est tantum sollicitare terram, effodere hoc ipsum faciendo aliquid eruere vel invenire: cui contrarium est infodere. ordo autem est 'lucus in urbe fuit media laetissimus umbra, quo loco iactati Poeni undis et turbine effodere caput acris equi, quod regia Iuno signum monstraverat'. regia regina.


[444] quod regia ivno monstrarat monstro dederat. et ut diximus tangit historiam. acris equi epitheton magis aptum equis, ut “canibus blandis” , quia natura blandi sunt.


[445] et facilem victu propter bovem: quod licet nunc non dicat, tamen ex historia sumit. 'facilem' autem, copiosam, divitem. Terentius “quam vos facillime agitis” .


[446] hic templum ivnoni ingens superius dictum est quod Vergilius ubique lucos consecratos velit accipi, unde tamquam in loco sacro inducit Didonem Iunoni templa construere. morem autem Romanum veterem tangit: antiqui enim aedes sacras ita templa faciebant, ut prius per augures locus liberaretur effareturque, tum demum a pontificibus consecraretur, ac post ibidem sacra edicerentur. erant tamen templa in quibus auspicato et publice res administrarentur et senatus haberi posset, erant tantum sacra. hic ergo et sacrum templum, quod in luco, id est in loco sacro conditur, docet, et administrari in templo rem publicam subsequentibus versibus indicat 'iura dabat legesque viris operumque laborem p. a. i. a. s. t.' alibi tantum sacra esse templa, alibi omnia †ubi agi posse, locis suis monstrabitur. sidonia licet <et> Sidon civitas sit Phoenices, tamen hic pro Tyria posuit. sane quidam opportune hic Sidoniam volunt positam, ut ostenderet locupletem: Sidonii enim locupletes habiti sunt, ut “Sidonias ostentat opes” .


[447] donis opulentum et numine divae aut simulacrum quoque aureum fuit et numen pro simulacro posuit, ut “media inter numina divum” . hinc Cicero “sese iam ne deos quidem ad quos confugerent habere” ; aut vult ostendere plenum esse praesentia numinis templum: aut certe venerabile numine.


[448] aerea vel quod aes magis veteres in usu habebant, vel quod religioni apta est haec materies, denique flamen Dialis aereis cultris tondebatur: [aut quia vocalius ceteris metallis, aut quia medici aere quaedam vulnera curant, aut dicit quia veteres magis aere usi sunt] aut certe aerea saecula significantur: nam ut Hesiodus dicit, tempore quo haec gesta sunt aereum saeculum fuit. nexaeque aere trabes multi 'nixae' legunt, non 'nexae', iuxta Varronem qui ait “trisulcae fores, pessulis libratae, dehiscunt, graves atque innixae in cardinum tardos turbines” . quidam trabes aeneas putant ipsum templum χαλκίοικον significari. versus sane ipse hypermetros est.


[449] foribus fores proprie dicuntur quae foras aperiuntur, sicut apud veteres fuit; valvae autem sunt, ut dicit Varro, “quae revolvuntur et se velant” . ianua autem est primus domus ingressus, dicta quia Iano consecratum est omne principium. cetera intra ianuam ostia vocantur generaliter, sive valvae sint, sive fores: quamvis usus ista corruperit. cardo 'cardo' dictus quasi cor ianuae, quo movetur. stridebat aenis ad sua rettulit tempora. cautum enim fuerat post proditum hostibus a Tarpeia virgine Capitolium, ut aerei cardines fierent, quorum stridor posset aperta ostia omnibus indicare.


[450] hoc primum in luco secuta sunt enim et alia, quae detraxere formidinem. timorem multi quaerunt, cur post visam matrem quicquam timuerit: quod tamen alii sic solvunt, ut dicant, ne tunc quidem Aeneam Venerem quam viderat esse credidisse, cuius, ut ipse putabat, agnitae nulla verba perceperat. sed vera solutio haec est: Venus nihil de Afrorum moribus, unde nunc formidat Aeneas, sed de classe liberata dixerat filio. vel quia non in totum Aeneas matris fiducia confirmandus est, ne nihil supersit magnanimitati et laudibus viri fortis. sciendum tamen est in Vergilio interdum validiora esse obiecta purgatis, vel contra, ut hoc loco.


[451] leniit quartae coniugationis tempus praeteritum perfectum vel in 'vi' iunctam exit, vel sublata digammo in 'ii' pro nostro arbitrio, ut lenivi lenii, audivi audii. sane cum in 'vi' exit, paenultima longa est et ipsa accentum retinet; cum vero in 'ii', paenultima brevis est et perdit accentum, quia, ut supra diximus “unius ob noxam” , quotiens vocalis vocalem sequitur detrahit longitudinem praecedenti; sed hoc in metro, ubi necessitas cogit; nam in prosa et naturam suam et accentum retentat. nunc ergo 'leniit' tertia a fine habet accentum, quia paenultima brevis est. sane plerumque accentum suum retinet etiam sermo corruptus, ut Mercuri Domiti Ovidi tertia a fine habere debuit accentum, quia paenultima brevis est, sed constat haec nomina apocopen pertulisse: nam apud maiores idem erat vocativus qui et nominativus, ut hi Mercurius et o Mercurius: unde 'cu' licet brevis sit, etiam post apocopen suum servat accentum.


[452] avsus bene 'ausus', quia inter incerta satis audacter salus speratur. adflictis 'de adflictis'; nec enim esse septimus casus potest. confidere <et> fido et confido dativum regit, ut “et fidere nocti” . sane optima figura est quae numquam a principalitate discedit, ut “atque humiles habitare casas” accusativo iunxit, quia habeo domum dicimus, unde est habito frequentativum.


[453] sub templo hoc est in templo, ut supra.


[454] reginam opperiens aut quam intellegebat esse venturam ex artificum festinatione: aut certe videndae reginae occasionem requirens. quae fortuna felicitas. et 'quae' hic admirandi significatus.


[455] artificumque manus inter se hoc est, habebat artificum conparationem. 'inter se' autem inter se certantium, an aliquid tale.


[456] ex ordine hoc loco ostendit omnem pugnam esse depictam, sed haec tantum dicit quae aut Diomedes gessit aut Achilles: per quod excusatur Aeneas, si est a fortibus victus. sane pugna est temporale certamen, idem et proelium significat; bellum autem universi temporis dicitur, ut Punicum, Mithridaticum. Sallustius “ita sperat pugnam illam pro omni bello futuram” . Livius “ni Pyrrhus unicus pugnandi artifex magisque in proelio, quam bello bonus” .


[457] totum vulgata per orbem quia Europa intulit, Asia passa est, Africa iam depingit.


[458] atridas Atrei filios, Agamemnonem et Menelaum; sed usurpatum est, nam Plisthenis filii fuerunt. saevum ambobus achillem atqui tres dixit, sed Atridas pro uno accipe, quos unius partis constat fuisse. an 'ambobus' Agamemnoni tantum et Priamo? an ambobus exercitibus? Graecis propter suam de Briseide iniuriam, Troianis propter Helenam, et 'ambobus' pro utrisque †arte hunc.


[460] plena laboris plenus genetivo melius iungitur, ut Terentius “plenus rimarum sum” . Plautus “dedecoris pleniorem” (Mil. 512).


[461] en priamus laus picturae est, per quam non imago, sed prope ipse ostenditur Priamus. sunt hic etiam sva praemia lavdi ut supra diximus, omnis Aeneae sollicitudo de moribus Afrorum est, quam nunc picturae contemplatione deponit. qui enim bella depingunt, et virtutem diligunt et miseratione tanguntur. sva id est congrua, ut “strueremque suis altaria donis” . lavdi virtuti, ut “primam merui qui laude coronam” .


[462] mortalia adversa, quibus constat subiacere mortales. alii mortales casus accipiunt, vel absolute τὰ ἀνθρώπινα.


[463] solve metum collectio est. nam ubi virtus praemia, adversa miserationem merentur, rite formido deponitur. feret pro adferet. et hic reddidit “hoc primum in luco nova res oblata timorem leniit” .


[464] inani epitheton est picturae, aut quia caret corporum quae imitatur plenitudine, aut quia nullius est utilitatis, sed tantum delectat; nam apud veteres ματαιοτεχνία vel ψευδοτεχνία dicta est. 'pascit' autem delectat, ut “non animum modo uti pascat prospectus inanem” ; vel ut quidam volunt ad stupentis animum rettulit, qui vel inanibus commovebatur.


[465] multa gemens graecum est πολλὰ στενάζων. largoque umectat flvmine vvltum tapinosis est quia dixit 'umectat'. 'largo' nam 'flumine' est fluore, id est fluxu ipso.


[466] pergama circum abusive; non enim circa Pergama, hoc est arcem, sed circa Troiam bella gerebantur.


[467] Troianae ivventus definitio est Hectoris, ut “Catillusque acerque Coras, Argiva iuventus” . et re vera sic paene ubique Homerus ponit, ut Hectori tantum vel Achilli totus cedat exercitus.


[468] hac phryges bene ubique Vergilius pro negotii qualitate dat Troianis et nomina. nam timidos Phrygas vocat, ut hoc loco, item “o vere Phrygiae, neque enim Phryges” ; Dardanidas generosos, ut “Dardanidae magni genus alto a sanguine divum” ; Laomedontiadas perfidos, ut “nondum Laomedonteae sentis periuria gentis” ; Troas fortes, ut “Troes agunt, princeps turmas inducit Asilas” ; Hectoreos quoque fortes, ut “nunc nunc insurgite remis, Hectorei socii” . cristatus achilles secundum Homerum, qui dicit in Achillis cristis terribile quiddam fuisse. 'cristatus' autem participium est derivatum a genere feminino.


[469] nec procul hinc rhesi Rhesus rex Thraciae fuit, <ut]2 quidam tradunt Martis, ut alii Hebri vel Strymonis et Euterpes Musae filius: qui cum ad Troiae venisset auxilia clausisque iam portis tentoria locavisset in litore, Dolone prodente Troiano, qui missus fuerat speculator, a Diomede et Vlixe est interfectus, qui et ipsi speculatum venerant; abductique sunt equi, quibus pendebant fata Troiana, ut, si pabulo Troiano usi essent vel de Xantho Troiae fluvio bibissent, Troia perire non posset.


[470] primo somno prima parte noctis, ut “libra die somnique pares ubi fecerit horas” . aut 'primo somno', ut graviorem ostenderet somnum; aut prima nocte, quia ante Rhesus in Troia non fuerat.


[471] tydides Diomedes. et bene Vlixen celat propter Aeneam, ut supra diximus, aut quia secundum Homerum occidente Diomede cadavera vlixes trahebat.


[472] ardentes et candidos significat et veloces, ut “pernicibus ignea plantis” . si ignea velox est, sine dubio et ardens.


[473] xanthum fluvium Troiae.


[474] parte alia fugiens amissis troilus armis 'parte alia' scilicet templi. et veritas quidem hoc habet: Troili amore Achillem ductum palumbes ei quibus ille delectabatur obiecisse: quas cum vellet tenere, captus ab Achille in eius amplexibus periit. sed hoc quasi indignum heroo carmine mutavit poeta. fugiens fugere volens accepto iam vulnere. amissis armis vel aetatis inbecillitate, vel vulneris dolore †incipientibus.


[475] infelix multi hoc loco distinguunt et subiungunt 'puer atque inpar congressus Achilli', ut ex eo inparem ostendat, quod puer; sed tamen etiam si iungas 'puer', unus est sensus. atque inpar ac si diceret, etiam si puer non esset. congressus achilli congredior tibi antiqui dicebant, sicut pugno tibi, dimico tibi. hodie dicimus congredior tecum, pugno tecum, dimico tecum.


[476] fertur equis trahitur. currv curribus falcatis usos esse maiores et Livius et Sallustius docent. potuerunt ergo et simplicibus. resupinus resupinus quo modo hastam trahebat? sed intellegitur Achillis hastam transisse per pectus et a parte qua ferrum est a tergo trahi. inani sine rectore; nam corpus haerebat.


[477] lora tenens tamen quamquam mortuus.


[478] versa tracta, ut Plautus “inveniam omnia versa, sparsa” . venit autem ab eo quod est verror. inscribitur dilaceratur, ut Plautus “corpus tuum virgis ulmeis inscribam” . hasta hostili scilicet, quam sicut dictum est transfixus trahebat.


[479] interea dum haec geruntur. et satis opportune a matribus festinatur ad templum, ut alibi “nec non ad templum summasque ad Palladis arces” . interea ad templum cum Diomedes auxilio Minervae plurimos Troianorum fudisset, Helenus, Priami filius, vates monuit, ut Minervae numen exoraretur, et cum precibus deae ponerent vestem quam regina speciosissimam habebat, id est peplum, unde post Minervae palla peplum appellata est. dea tamen, memor iudicii Paridis, Troianis infesta permansit. et mire in pictura †temporali adverbio quamvis non possit. non aequae id est iniquae, infestae. litotes figura est, ut alibi “et vacuis Clanius non aequus acerris” .


[480] passis participium est ab eo quod est 'pandor'. ideo autem non facit 'pansus', quia plerumque 'n', quod in prima verbi positione invenitur, in praeterito participio non est. de qua re euphonia iudicat, ut ab eo quod est 'tundor' et 'tunsus' facit, ut “tunsae pectora palmis” , et 'tusus', ut “non obtusa adeo gestamus pectora Poeni” . sciendum tamen est, licet alia euphoniae causa varientur vel in generibus vel in numeris, 'nactus' tamen et 'passus' 'n' penitus numquam accipere. peplumque ferebant peplum proprie est palla picta feminea Minervae consecrata, ut Plautus “numquam ad civitatem venio, nisi cum infertur peplum” . hodie tamen multi abutuntur hoc nomine.


[481] suppliciter tristes ut decet rogantes. et bene addidit 'suppliciter', quia et per iracundiam, et per gravitatem, et per religionem, et per dolorem tristes sumus. suppliciter tristes] hoc est rogantes cum tristitia. tunsae pectora ut “oculos suffusa” .


[482] aversa irata significat. nec enim poterat convertere se simulacrum. sic alibi “talia dicentem iamdudum aversa tuetur” si tuetur, quomodo aversa, nisi iratam intellegas? ergo aversa ad animum refertur.


[483] ter circum iliacos] hoc ad Aeneam referendum est, qui sciebat. ter circum iliacos apud auctores multa ad sensum, non ad aspectum possunt referri. tertio enim tractum intellegere possumus, non in pictura conspicere. unde est et illud “mulcere alternos et corpora fingere lingua” . aut certe tale erat in pictura corpus, ut in eo appareret frequentis raptationis iniuria. sane huius rei ordo talis est. Patroclus cum iratum Achillem propter Briseidem sublatam ut adversum Troianos pugnaret exorare non posset, petit ab eo arma quae Peleo Vulcanus fecerat; quibus indutus dum Achilles crederetur, fugatis Troianis omnibus etiam plurimos interemit, ipse vero ab Hectore occisus est. quo dolore Achilles conpulsus, inpetratis per matrem a Vulcano armis, Hectorem proelio superatum peremit, eiusque corpus ad currum religatum circa muros Ilii traxit, quod post placatus auro repensum Priamo reddidit. raptaverat bene forma usus est frequentativa, per quam ostendit quod per numerum dixerat.


[484] exanimum exanimus et exanimis dicimus, sicut unanimus et unanimis, inermus et inermis. ergo pro nostro arbitrio aut secundae erunt declinationis, aut tertiae; sed a tertia ablativum singularem in i mittunt, quia communis sunt generis. exanimis autem est mortuus, ut hic indicat locus, exanimatus vero timens, ut “exanimata sequens inpingeret agmina muris” . vendebat ingenti arte utitur verbis: nam hoc loco, quia pingi potuit, praesens tempus posuit, superius, quia pingi non potuit, sed referri, perfecto exsecutus est tempore dicendo 'raptaverat', non 'raptabat'.


[485] tum vero ingentem gemitum iam enim superius eum lacrimasse dixerat: hoc ergo addidit visum Hectoris corpus, ut etiam graviter gemeret. non ergo tum primum, sed tum maxime.


[486] ut currus quo tractus est. amici autem plus est, quam si Hectoris diceret. alibi “parvumque patri tendebat Iulum” , cum potuerit dicere 'mihi'.


[487] manus inermes aut sine sceptro, aut supplices, ut “dextras tendamus inermes” : quod tractum est de historia; qui enim se dedunt, inermes supplicant. aut re vera inermes tunc; contra Pyrrhum enim processit armatus. sane per transitum historiam tetigit, quia constat Priamum, cum ad supplicandum tentorium Achillis fuisset ingressus, dormientem Achillem excitavisse, ut pro filii corpore rogaret eum, cum eum potuisset occidere: licet hoc Homerus propter Achillis turpitudinem supprimat.


[488] se quoque principibus permixtum agnovit achivis aut latenter proditionem tangit, ut supra diximus: ut excusatur ab ipso in secundo “Iliaci cineres” et cetera: aut virtutem eius vult ostendere; nimiae enim fortitudinis est inter hostium tela versari, ut Sallustius “Catilina longe a suis inter hostilia cadavera repertus est” . Cornutus tamen dicit versu isto “vadimus inmixti Danais” hoc esse solvendum.


[489] eoas 'e' naturaliter longa est, fit tamen brevis interdum cum eam vocalis sequitur, ut “primo surgebat Eoo” . nigri memnonis arma quia Tithonus, frater Laomedontis, raptus ab Aurora filium suum Memnonem ex ipsa progenitum, inlectus dono vitis aureae Priamo ad Troiae misit auxilia. qui congressus cum Achille ab eo est interemptus, cuius mortem mater Aurora hodieque matutino rore flere dicitur. 'nigri' autem dixit Aethiopis, unde prima consurgit Aurora. arma Vulcania, ut ille indicat versus “te potuit lacrimis Tithonia flectere coniunx” .


[490] ducit amazonidum hoc est quod supra dixit “videt Iliacas ex ordine pugnas” . Homerus enim haec omnia tacuit quae facta sunt post Hectoris mortem. 'Amazonidum' autem derivatio est pro principalitate, sicut “Scipiadas duros bello” pro Scipionibus. sane Amazones dictae sunt vel quod simul vivant sine viris, quasi ἅμα ζῶσαι, vel quod unam mammam exustam habeant, quasi ἄνευ μαζοῦ. has autem iam non esse constat, utpote extinctas partim ab Hercule, partim ab Achille. peltis scutis brevissimis in modum lunae iam mediae. lunatis autem participium a feminino genere derivatum.


[491] penthesilea furens furentem ideo dixit, quia sororem suam in venatione confixit simulans se cervam ferire. sed hoc per transitum tangit, nam furor bellicus intellegitur. an 'furens', quia maiora viribus audebat. haec tamen Martis et Otreres filia fuit, quam Achilles cum adversum se pugnantem peremisset post mortem eius adamavit eamque honorifice sepelivit. 'ducit' autem et 'ardet' ad laudem picturae pertinet.


[492] avrea amphibolon est hoc loco, utrum ipsa aurea, an aurea cingula. sciendum tamen plerumque amphiboliam metri ratione dissolvi, ut “aurea composuit sponda” Dido 'aurea': si enim ad spondam referas, non stat versus. subnectens subnexa habens. exertae nudatae; nudant enim quam adusserint mammam.


[493] virgo et sexum ostendit et aetatem. virgo] plus dixit, quam si feminam diceret. figuram tamen Graecam facit.


[495] dum stupet aut absolute, aut dum haec stupet. obtutu aspectu. in uno in unoquoque, hoc est singula mirabatur.


[496] forma ut “pulchra prole” .


[497] incessit ut “incedunt pueri” ; sed hic 'intervenit'. stipante caterva ad hoc tantum sequens pertinet comparatio, quam vituperant multi, nescientes exempla vel parabolas vel conparationes adsumptas non semper usquequaque congruere, sed interdum omni parte, interdum aliqua convenire.


[498] evrotae ripis fluvii Laconicae. cynthi montis Deli, in quo natam constat Dianam. sane Dianam veteres ideo melius producebant, quia sub divo dea sit venandi gratia.


[499] exercet diana choros hoc non ad conparationem pertinet, sed est poeticae descriptionis evagatio, quia chori nec personis hic nec locis congruunt; saltantium enim et cantantium dicuntur. mille finitus numerus pro infinito; nam de nympharum numero varia est opinio.


[500] oreades nymphae montium Oreades dicuntur, silvarum Dryades, quae cum silvis nascuntur Amadryades, fontium Napeae vel Naides, maris vero Nerei+des.


[502] tacitum maior enim est taciturnitatis adfectus, ut supra “haec secum” . sic Terentius “ut mecum tacita gaudeam” . tacitum pro tacite, ut “tacitumque obsedit limen Amatae” ; aut tacita gaudet. pertemptant modo vehementer temptant. alibi leviter, ut “blanda vicissim gaudia pertemptant mentem” . sunt enim multa quae pro locis intelleguntur, ut 'inpotens' et satis et minus et nihil potens significat. instans operi zeugma est ad sequentia pertinens.


[504] regnisque futuris regnaturae Carthagini; nam ipsa iam regnabat.


[505] tum foribus divae instans praecipue foribus. et hoc loco distinguendum est; magno enim studio et labore templorum fores fiebant, quas quibusdam insignibant historiis, ut “in foribus letum Androgei” , item “in foribus pugnam ex auro solidoque elephanto” . quamvis quidam iungant 'tum foribus divae media testudine templi', ut unum intellegas tectum templi et pronai: quod si est, sub medio tecto sunt fores. sed prima melior expositio est. testudine camera incurva, id est fornicata, quae secundum eos qui scripserunt de ratione templorum, ideo sic fit, ut simulacro caeli imaginem reddat, quod constat esse convexum. quidam tradunt apud veteres omnia templa in modum testudinis facta, at vero sequenti aetate divinis simulacris positis, nihilominus in templis factas esse testudines, quod Varro ait, ut separatum esset, ubi metus esset, ubi religio administraretur. bene ergo, cum de templo loqueretur, addidit ei testudinem. idem Varro de lingua Latina ad Ciceronem “in aedibus locus patulus relinquebatur sub divo, qui si non erat relictus et contectus erat, appellabatur testudo” . Cicero in Bruto “commentatum in <quadam testudine cum servis litteratis fuisse>” . quidam testudinem locum in parte atrii volunt adversum venientibus. alii hunc ordinem volunt 'tum foribus divae templi resedit, media scutorum testudine', quia saepta armis erat. hoc sane genus fabricae ab animalis similitudine quae testudo vocatur captum est: de qua fabula talis est. virgo quaedam nomine Chelone, linguae inpatientis fuit. verum cum Iuppiter Iunonem sibi nuptiis iungeret, praecepit Mercurio, ut omnes deos et homines atque omnia animalia ad nuptias convocaret. sed omnibus quos Mercurius monuerat convenientibus, sola Chelone, irridens et derogans nuptiis, nectens moras adesse contempsit. quam cum Mercurius non venisse notavisset, denuo descendit ad terras et aedes Chelones supra fluvium positas praecipitavit in fluvium ipsamque Chelonen in animal sui nominis vertit, quam nos Latine testudinem dicimus, fecitque, ut pro poena dorso tectum, velut domum suam prona portaret: unde incurvatis aedificiis hoc nomen inpositum est.


[506] saepta armis satellitum scilicet. vel ut quidam volunt pro armatis, ut “feta armis” . solio solium proprie est armarium uno ligno factum, in quo reges sedebant propter tutelam corporis sui, dictum quasi solidum. modo iam abusive sellam regalem intellegimus. alte alto fulta suggestu. ac si diceret, in tribunali. subnixa pro subnisa, ut supra diximus. alii pro innixa accipiunt.


[507] ivra dabat legesque viris ius generale est, sed lex iuris est species: non est ergo iteratio. et bene 'dabat'; primi enim Locri scriptis usi sunt legibus, nam superior aetas contenta fuit moribus. quod autem dixit 'viris', ad Didonis pertinet laudem, et separatim enuntiandum, ut sit maior admiratio.


[508] sorte trahebat proprie locutus est; trahuntur enim sortes, hoc est educuntur. et bene tam regnantis quam aedificantis urbem inplere ostendit officium.


[509] concursu accedere magno cum magna Afrorum multitudine. et hoc est quod formidat Aeneas, incertus qua eos mente comitentur.


[512] dispulerat segregaverat. et magna est inter 'di' et 'de' differentia, ut diximus. penitus longe a regina remotos: quae res etiam insolentes custodes litorum facit.


[513] obstipvit et ad mirationem et ad timorem hic pertinet sermo, quo dicenda praeoccupat. perculsus ad utrumque pertinet.


[514] laetitiaque metuque laetitia propter socios, metu propter concursum. vel quod incerti erant de voluntate Didonis. avidi conivngere pro 'ut coniungerent', vel ad coniungendum avidi.


[515] ardebant cupiebant, ut “formosum pastor Corydon ardebat Alexim” . ardeo autem et accusativum regit et ablativum. res incognita id est qua adfectione Poenorum populus conveniret.


[516] dissimulant dissimulamus nota, simulamus ignota, ut Sallustius “simulator ac dissimulator” .


[517] quae fortuna utrum prospera, an adversa? et hic ostenditur, unde sit metus.


[518] cuncti nam lecti navibus bene addidit 'lecti', ne penitus omnes intellegeres. nonnulli tamen 'lectis navibus' legunt: quod et si sit, hypallage est, et illuc sensus recurrit. et sciendum, plerumque ut hoc loco addi aliquid generalitati et fieri specialitatem. item si dicas 'omnes scolastici laborant', generalitas est; si addas 'isti', fit specialitas, ut Sallustius “transgressos omnis recipit mons Balleia” prudenter addidit 'transgressos'. cuncti non idem significat quod omnes. Cicero saepe ait “cuncti atque omnes” , quia omnes non statim sunt cuncti, nisi idem simul sunt iuncti.


[519] orantes veniam pacem propter incendium navium. et proprie verbum pontificale est: unde est “tu modo posce deos veniam” et paulo post “pacemque per aras exquirunt” . dicta autem venia ad eliciendam misericordiam; meretur enim benivolentiam numinum qui, licet innocens sit, veniam tamen tamquam peccaverit petit: unde est confessio illa in Terentio “quid meritu's? crucem” (An. 622). orantes veniam] venia quidem pro culpa petitur, sed nunc beneficium. aliqui tamen veniam pro inpunitate accipiunt, nam mox addidit 'prohibe infandos a navibus ignes'.


[520] maximus ilioneus rebus omnibus maximus; nec enim aliquid addidit. ergo et aetate et honore et facundia et omni virtute accipiunt. et non sine causa ipsum ubique inducit loquentem; ut enim Homerus dicit, Phorbas pater Ilionei semper Mercurio deo eloquentiae favente pugnavit, ut Horatius “Mercuri facunde nepos Atlantis” . merito ergo huic datur eloquentia. placido sic pectore coepit more suo uno sermone habitum futurae orationis expressit. bene ergo 'placido', ne timore consternatus videretur, quem ideo aetate maximum et patientem ostendit, ut ei auctoritas et de aetate et de moribus crescat. ergo 'placido' ad placandum apto; et definitio est oratoris, qui talem se debet componere, qualem vult iudicem reddere.


[522] o regina secundum artem rhetoricam id ei dat quod vult inpetrare. nam eam per laudem benivolam reddidit. quae benivolentia in principiis controversiarum secundum praecepta rhetorica quattuor modis conciliatur: a iudicum persona, a nostra, ab adversariorum, a re ipsa. quod hic invenitur: a iudicum persona 'o regina novam c. c. I. u.', a sua persona 'Troes te miseri' et cetera, ab adversariorum 'quod genus hoc hominum', a re ipsa 'hospitio prohibemur harenae'. post praeparatam igitur benivolentiam et ex sua persona miseratione commota adhibet preces 'prohibe infandos a navibus i. p. p. g. e. p. r. a.' an possint? 'non ea vis animo n. t. s. v.' quo ergo ibatis? 'est locus Hesperiam G. c. d.' et cur huc venistis? 'cum subito adsurgens f. n. O.' ne autem possint timeri, ait 'pauci vestris adnavimus oris'. an gratiam referant? 'officio nec te certasse priorem paeniteat'. quod autem Aeneam laudat, occulte etiam terrorem incutit dicendo 'nec bello maior et armis'. dicit etiam esse qui vindicent, si fiat iniuria 'sunt et Siculis regionibus u. a. q. T. q. a. s. c. A.' an recessuri sint? 'quassatam ventis liceat subd. c.' et subiunxit, etiamsi regem amisimus et Italiam non petimus, tamen ad Siciliam necessario discedemus 'si datur Italiam s. e. reliqua. sin absumpta salus e. t. p. o. T. p. h. L. n. s. i. r. I. at freta Sicaniae saltem'. novam urbem iuxta Poenorum opinionem dixit, qui novam civitatem Carthaginem dicunt.


[523] ivstitia bene consideravit sexum; nec enim 'virtute' poterat dicere. gentes non Carthaginiensium, sed circumiacentium barbarorum. frenare continere, ut contra et “Numidae infreni cingunt” .


[524] troes te miseri tacitis occurrit quaestionibus, ne ad populationem venisse videantur more qui tunc vigebat. et videtur aliud ad dignitatem, aliud ad miserationem protulisse. ventis maria omnia vecti per maria. et est contra illud, sicut dictum est, cur ad Africam venerint.


[526] parce pio generi quotiens invidiosae sunt praesentes personae, rhetoricum est ad alias confugere, ut hoc loco confugit ad genus. et propius vicinius scilicet, ut tamquam victi accipiantur, non tales omnes credantur, qualis Paris fuit in Spartae expugnatione raptuque Helenae. nam historiae hoc habet veritas, non voluntate Helenam secutam, sed expugnata raptam civitate, unde et recipi meruit a marito. tangit autem hoc latenter Vergilius illo loco “me duce Dardanius Spartam expugnavit adulter” . ergo bene non nos, sed res nostras dixit.


[527] populare quia apud veteres haec erat maxime causa navigandi. sane antiqui et populo et populor dicebant, unde est 'populare' et “populatque ingentem farris acervum curculio” . nunc tamen passiva tantum utimur declinatione. quidam 'populare' pro ad populandum vel pro populatum accipiunt. vertere pro advertere.


[529] non ea vis animo argumentum ab inpossibili sicut dictum est, ut “quid Troes potuere?” 'vis' autem est possibilitas. non ea vis animo] id est, nec volumus nec possumus.


[530] est locus conparatione orbis totius Italia locus est; nam provincia locus non potest dici. minus est autem 'quam' vel 'quem locum', ut “urbs antiqua fuit” . aut ideo 'locus', ut ostendat parvo posse esse contentos. hesperiam Hesperiae duae sunt, una quae Hispania dicitur, altera quae est in Italia. quae hac ratione discernuntur: aut enim Hesperiam solam dicis et significas Italiam, aut addis 'ultimam' et significas Hispaniam, quae in occidentis est fine, ut Horatius “qui nunc Hesperia sospes ab ultima” . et haec est vera Hesperia, ab Hespero dicta, id est stella occidentali. ceterum Italia Hesperia dicitur a fratre Atlantis, qui pulsus a germano Italiam tenuit eique nomen pristinae regionis inposuit, ut Hyginus docet. grai cognomine dicunt bene 'Grai', ut et ipsa cognoscat, sicut in octavo “Electra, ut Grai perhibent, Atlantide cretus” .


[531] antiqua nobilis; nec enim nova esse potest, licet primam terram suam esse dicant Athenienses. potens armis dicendo 'potens armis', Troianos laudavit, ut ostenderet, non se bellicosam timere provinciam. ubere glebae 'uber' proprie est fecunditas. et bene Italiae virtutem fecunditatemque conlaudat, ne Africam petisse videantur.


[532] oenotri colvere viri deest 'quam'. Oenotria autem dicta est vel a vino optimo, quod in Italia nascitur, vel ut Varro dicit ab Oenotro, rege Sabinorum †quia alii partem Italiae Oenotriam tradunt ex Arcadia profectum in Italiam venisse cum Pelasgis et eam sibi cognominem fecisse. fama subaudimus 'est'. minores maiores et minores quotiens de genere dicimus numeri sunt tantum pluralis.


[533] Italiam Italus rex Siciliae ad eam partem venit in qua regnavit Turnus, quam a suo nomine appellavit Italiam: unde est “fines super usque Sicanos” non usque ad Siciliam; nec enim poterat fieri; sed usque ad ea loca, quae tenuerunt Sicani, id est Siculi a Sicano, Itali fratre. alii Italiam a bubus quibus est Italia fertilis, quia Graeci boves ἰταλοὺς, nos vitulos dicimus; alii a rege Ligurum Italo; alii ab advena Molossio; alii a Corcyreo; alii a Veneris filio, rege Lucanorum; alii a quodam augure, qui cum Siculis in haec loca venerit †quamque his regionem inauguraverit; plures% atare tenari nepote desatura Minois, regis Cretensium, filia Italiam dictam.


[534] hic cursus vel iste cursus, vel pro illuc. et cursus verbum nauticum est, ut “hunc cursum Iliacas vento tenuisse carinas” .


[535] cum subito si 'subito fluctu', nomen est, si per se 'subito', adverbium. cum subito adsurgens fluctu nimbosus orion Oenopion rex cum liberos non haberet, a Iove Neptuno Mercurioque, vel ut quidam tradunt, non Neptuno, sed Marte, quos hospitio susceperat, hortantibus, ut ab his aliquid postularet, petiit, ut sibi concederent liberos. illi intra corium immolati sibi bovis urina facta praeceperunt, ut obrutum terra conpletis maternis mensibus solveretur. quo facto inventus est puer, cui nomen ab urina inpositum est, ut Οὐρίων diceretur, quod Dorica lingua commutatum est, ut ου diphthongus in ω converteretur. quod autem plerumque prima syllaba brevis invenitur, ut hoc loco, cum sit naturaliter longa, Graecae rationis est; nam detractio fit υ litterae et ο remanet brevis, quo modo “οὔρεά τε σκιόεντα” pro ὄρεα, ποίησον pro πόησον. et hoc, quia aut ω est naturaliter longa, aut ου diphthongus; ceterum si sit in proprio nomine dichronos, ut omnes Latinae sunt, propriorum nominum abutemur licentia, ut in artibus lectum est. Orion ergo postea venator factus, velut trium parentum viribus fisus, dum vellet cum Diana concumbere, ut Horatius dicit, eius sagittis occisus est, ut Lucanus, inmisso scorpione periit, et deorum miseratione relatus in sidera signum famosum tempestatibus fecit. veri similius autem est a scorpione interemptum, quo oriente occidit, quia et scorpionem tamquam ultorem pudicitiae Diana inter sidera collocavit: cuius chelae amputatae aliud signum fecerunt; nam ipsae sunt libra. sane ipse Orion magnitudine sua multis oritur diebus, et ideo eius etiam apud peritos est incerta tempestas: unde dictum est 'cum subito adsurgens' ad excusationem non praevisae tempestatis. et multi superfluo quaerunt, cur ortus commemoretur Orionis, cum sit inmissa a Iunone tempestas. sed Ilioneus ista non novit quae a poeta supra dicta sunt, per musam, ut diximus, cognita. et constat numina nisi inventa occasione nocere non posse: quod in omni suo opere Vergilius diligenter observat. bene autem 'nimbosus', qui et ortu suo et occasu tempestates conmovet, sicut ait Horatius “qua tristis Orion cadit” ; et quia hoc signum ibi est, ubi Hyades circa frontem Tauri.


[536] in vada caeca incognita, latentia. procacibus avstris perseverantibus. et procax proprie petax est, nam procare est petere, unde et proci [petitores] dicuntur. alii 'procacibus' inpudentibus tradunt.


[537] perque undas superante salo elevato mari et in undas diviso, ut solet in tempestate. 'salo' autem venit ab eo quod est hoc salum sali, nam “sale tabentes” ab eo quod est hic sal salis. perque invia saxa 'invia', id est aspera, inmania. unde et Dido paulo post 'quae vis inmanibus adplicat oris'? non enim suos vituperat, sed naturam litoris culpat.


[538] huc pauci vult intellegi, ut quidam tradunt, superesse et alios qui sunt in futuro vindices, si isti fuerint laesi; nam hoc est quod ait 'dispulit', id est dispersit. adnavimus oris elegit verbum aptum naufragio ad eliciendam misericordiam: quamvis et de navibus 'natat' lectum sit, ut “natat uncta carina” . adnavimus adnatavimus per syncopen, quotiens syllaba de medio subtrahitur. et bene 'adnavimus', quasi vix et opportune.


[539] quod genus hoc hominum?? rhetorice vituperaturus mores non ad Didonem loquitur, sed ad tertiam se confert personam. quaeve hunc tam barbara morem p. p. bene mores accusat terrae, ut humanitas patriae potius esse videatur.


[540] hospitio prohibemur harenae ut alibi “litusque rogamus” ; occupantis est enim possessio litoris. unde ostenduntur crudeles qui etiam a communibus prohibeant. hospitio prohibemvr harenae ut alibi “litusque rogamus innocuum” . litus enim iure gentium commune omnibus fuit et occupantis solebat eius esse possessio. Cicero in Rosciana “nam quid est tam commune, quam spiritus vivis, terra mortuis, mare fluctuantibus, litus eiectis?” unde ostenduntur crudeles qui etiam a communibus prohibeant.


[541] bella cient id est movent. et bene 'cient' et 'vetant' permanet in tertia persona, ne eos in hoc barbaros et inmites appellare videatur. sane in principio modestius, hic iam commotius. primaque vetant consistere terra id est in litore, ut alibi “tuque o, cui prima frementem fudit equum magno tellus percussa tridenti” .


[542] mortalia arma mortalem possibilitatem. sane arma etiam consilia significant, ut “quaerere conscius arma” . sed hoc loco terret latenter propter Siciliam; nam et paulo post ait 'sunt et Siculis regionibus urbes', cum unam habeant in qua Acestes regnat: sed ad terrorem 'urbes' posuit. temnitis [autem] pro contempnitis per aphaeresin dictum, quae est cum prima verbi syllaba detrahitur. alii 'mortalia arma' pro humanitate accipiunt.


[543] at sperate deos abusive 'timete', ut alibi “hunc ego si potui tantum sperare dolorem” , cum speremus bona, timeamus adversa. veteres tamen sperare dicebant deorum auxilia spectare. Plautus in Milite “deos sperabo, teque postremo tamen” (Mil. 1209), in Casina “diis sum fretus, deos speravimus” (Cas. 346). sane opportune post blanda principia ista ponuntur; prodest enim nonnumquam subtiliter obiurgare quem roges. memores fandi atque nefandi iusti et iniusti. et bene 'memores', quia etiamsi non statim puniant crimina, sunt tamen memores, ut Horatius “raro antecedentem scelestum deseruit pede poena claudo” . et dicendo 'fandi atque nefandi' significat 'prout meriti fueritis'.


[544] rex erat bene medio verbo usus est 'erat', ne si 'fuit' dixisset, fiduciam abiecisse videretur.


[545] nec pietate fuit multum interest inter iustitiam et pietatem; nam pietas pars iustitiae est, sicut severitas. nunc ergo hoc dicit, qua parte sit iustus, id est pietate. et bene duo laudat in Aenea: pietatem, quam a Didone inpetrare contendit, et virtutem, quam vult timeri. quo ivstior alter nec pietate fuit nec bello maior et armis] qui et beneficium referre potest, et vindicare. bello maior et armis non est iteratio; nam bellum et consilium habet, 'arma' tantum in actu ipso sunt. bello maior et armis] hoc est scientia rei militaris et viribus dimicandi, ut aliud <sit> animi, aliud corporis.


[546] quem si fata virum servant unum sensum in tres partes divisit, et potuit reprehendi idem dixisse, nisi ostenderet eum libenter voto suo inmorari. tale est illud “si numina vestra incolumem Pallanta mihi” et cetera. si vescitur avra vescor illa re, ut alibi “vescitur Aeneas simul et Troiana iuventus perpetui tergo bovis et lustralibus extis” . nec nos decipiat quod dicit Plinius, ut elocutiones ex similibus formemus; nam ecce comedo illam rem dicimus, nec tamen vescor illam rem. et ipse enim dicit non usquequaque hoc esse faciendum. si vescitur avra] verbum inchoativum sine praeterito tempore et quod a se nascitur. sane hic 'vescitur' pro fruitur posuit; nam non comedit auram, sed vivit ea.


[547] aetheria avra quia animum aere, corpus cibo potione et ceteris diligenter nutrimus.


[548] non metus hoc loco distinguendum est. cuius autem rei, ex sequentibus probat; nam vult eam non timere, ne inaniter praestet. alii 'non metus officio' legunt et hunc sensum dicunt: non metuo pro officio nostro, id est non timeo, ne non sit unde satisfaciamus officio ac parem gratiam reddamus. officio nec te certasse priorem paeniteat nec tibi parum videatur prima beneficia praestitisse, cum possis maiora recipere. nam 'paeniteat' parum videatur est, ut in heauton timorumeno “at enim quantum hic operis fiat paenitet” , hoc est parum videtur. sane 'certasse' quidam provocasse accipiunt, ut Terentius “beneficiis si certasset audisset bene” . officium autem est, quod Graeci τὸ καθῆκον appellant. Cicero de Marcello “noli igitur in conservandis bonis viris defetigari, non cupiditate praesertim aliqua aut pravitate lapsis, sed opinione officii stulta fortasse, certe non inproba” .


[549] sunt et siculis regionibus urbes id est gratiam reddere possumus: arma latenter minatur.


[550] Troianoque a sanguine clarus acestes cum Laomedon promissam murorum mercedem Neptuno et Apollini denegasset, Neptunus iratus Troiae inmisit cetos quod eam vastaret. unde Apollo consultus, cum et ipse irasceretur, contraria respondit dicens, obiciendas puellas nobiles beluae. quod cum fieret timens Hippotes quidam nobilis filiae Egestae, cum Laomedontis regis Hesiona iam esset orta seditione religata, inpositam eam navi misit quo fors tulisset. haec ad Siciliam delata a Crimisso fluvio, quem Crinisum Vergilius poetica licentia vocat, converso in ursum vel canem conpressa edidit Acesten, qui ex matris nomine civitatem Troianis condidit, quae hodie Segesta nominatur. troianoque a sanguine clarus acestes] bene Troiano, ut necesse habeat si passi fuerint iniuriam vindicare, quod in principio bene tacuit. de Aceste autem fabula talis. cum Laomedon promissam murorum mercedem Neptuno et Apollini denegasset, Neptunus iratus Troiae inmisit cetos per quod vicina litoris vastarentur. unde Apollo consultus, cum et ipse irasceretur, contraria respondit dicens obiciendas puellas nobiles beluae. quod cum saepe fieret et Laomedontis Hesiona iam esset ad scopulum orta seditione religata, non nulli parentes peregre mittere filias quam domi perdere maluerunt; nam alii avehendas mercatoribus tradiderunt. timens Hippotes †vel ipsostratus filiam Egestam inpositam navi misit quo fors tulisset. haec ad Siciliam ventis delata a Crimisso fluvio, quem Crinisum Vergilius poetica licentia vocat, converso in ursum, vel ut quidam volunt in canem, conpressa edidit Egestum, quem Vergilius Acestem vocat, qui matris nomine civitatem Troianis condidit, quae ante Egesta post Segesta nominata est.


[551] quassatam ventis quamvis sit iusta petitio, tamen prope invidiose ostendit, quam sit res quam petit exigua. subducere in terram trahere, hoc est subductam curare. deducere autem in mare mittere, ut “deducunt naves socii” .


[552] aptare aptas legere. legitur et 'optare', sed utrumque eligere significat. vel 'aptare' adiungere vel adfigere, ut “stellis ardentibus aptum” . stringere remos aut defrondare, ut “agricolae stringunt frondes” , aut 'fractos stringere remos', id est ligare, quia supra dixerat “franguntur remi” .


[553] sociis et rege recepto syllepsis per numeros, ut “hic illius arma, hic currus fuit” .


[554] sin absumpta salus hoc est, si periit Aeneas, qui Troianorum salus est. pater optime mira laus, cum et patrem et optimum dicit.


[556] nec spes iam restat ivli bene de Ascanio spem dicit propter aetatem, ut “Ascanium surgentem” et “spes surgentis Iuli” . sane et hic tribus inmoratur quae metuit, ut supra in voto.


[557] at freta sicaniae bene recessuros se dicunt. 'freta' autem, quia freto a Sicilia dividitur Italia. sane quidam a fervore dici putant. et Sicanos quidam αὐτόχθονας tradunt, quidam ex Hiberia profugos de nomine fluminis Sicoris, quem reliquerant, Sicaniam nominasse. sedesque paratas propter Acestis cognationem.


[558] regem aut qui nunc rex est, aut qui etiam noster futurus est.


[559] talibus ilioneus aut subaudis 'loquebatur', aut ex posterioribus 'fremebant' intellegis. ore fremebant hoc est consentiebant. et bene 'ore', quia et armis possumus fremere. ore fremebant] aut probantes Ilionei dicta aut rogantes Didonem.


[560] dardanidae haec hemistichia Vergilius †nominabat, quae in emendando carmine fuerat repleturus.


[561] tum breviter dido atqui non breviter loquitur. sed breve et longum, parvum et magnum perfectum nihil habent, sed per conparationem intelleguntur, ut supra de provincia “est locus” orbis, ut diximus, conparatione. item hoc loco 'breviter', id est minus, quam Ilioneus. et notandum regum esse breviloquium, ut multis in Vergilio locis probatur, feminarum verecundiam: unde utrumque dedit Didoni. vultum demissa nota figura est, ut “oculos suffusa nitentes” . dicendo autem 'vultum demissa' aliud genus officii adiecit.


[562] solvite corde metum teucri sicut supra Iovis oratio, partim obiecta purgat partim petita promittit. sciendum sane, quia cum petuntur vel promittuntur aliqua, a validissimis inchoandum est, ut hoc loco. et est genus argumenti a necessario. solvite corde metum teucri] qui pollicetur statim debet promittere, tunc subiungere si qua vult, ne exspectatione suspensus detineatur auditor. nam et in Aeoli oratione statim promittit. secludite curas iteratio est ad augmentum benivolentiae, hoc est, ad confirmandum supplicum animum. 'secludite' vero pro excludite: quod fit aut propter hiatum, aut propter suavitatem, ut a, “silice in nuda conixa reliquit” pro enixa.


[563] res dura ac si diceret 'est quiddam'. et duo formidat: vicinos barbaros et fratris adventum, quae propter novitatem personarum generaliter dicens reliquit. res dura] oportebat ex aliqua parte enuntiari domus calamitatem. vel ideo 'res dura', quod femina est. et regni novitas quae semper habet timorem.


[564] moliri bene non facere, sed 'moliri', ut terroris sit, non crudelitatis.


[565] quis genus Aeneadum satis propere dixit Aeneadas, quamquam ab Ilioneo audierit 'rex erat Aeneas nobis', nec haec in opere inemendato miranda sunt. quamvis alii prolepsim velint esse. Troiae nesciat urbem aut Ilium dicit, quod in Troia est, aut 'Troiae urbem', ut “urbem Patavi, urbem Buthroti” .


[566] incendia belli id est vim; semper enim diluvio et incendio conparat bellum, ut “in segetem veluti cum flamma furentibus austris incidit aut rapidus montano gurgite torrens” . incendia belli aut ardorem simpliciter belli, quia semper diluvio et incendio et tempestati conparat bellum, ut “in segetem veluti cum flamma f. a. i. aut rapidus montano flumine torrens” et alibi “saevis effusa Mycenis tempestas ierit” : aut potest subtilius dictum accipi, quod Ilium conflagravit incendio.


[567] non obtusa adeo aut non multum, vel valde, ut in Terentio “adulescentem adeo nobilem” et “si adeo digna res est, ubi tu nervos intendas tuos” : aut 'non adeo', ut tu dicis, ut Troianorum famam ignoremus. 'obtusa' vero stulta, id est crudelia, ut merito Sol equos suos ab ista urbe devertat.


[568] nec tam aversus equos Tyria sol ivngit ab urbe fabula quidem hoc habet: Atreum et Thyestem germanos, cum in dissensione sibi nocere non possent, in simulatam gratiam redisse: qua occasione Thyestes cum fratris uxore concubuit, Atreus vero ei filium epulandum adposuit: quae Sol ne videndo pollueretur, aufugit. sed veritatis hoc est: Atreum apud Mycenas primum solis eclipsin invenisse, cui invidens frater ex urbe discessit tempore quo eius probata sunt dicta. nec tam a. e. t. s. i. a. v.] hoc est non in alio orbe habitamus.


[569] sev vos hesperiam magnam μεγάλη enim Ἑλλὰς appellata est Italia, quia a Tarento usque ad Cumas omnes civitates Graeci condiderunt.


[570] sive erycis fines Eryx Veneris et Butae, vel ut quidam volunt Neptuni filius fuit, qui praepotens viribus advenas caestibus provocabat victosque perimebat. hic occisus ab Hercule monti ex sepultura sua nomen inposuit: in quo matris fecerat templum, quod Aeneae adscribit poeta dicens “tum vicina astris Erycino in vertice sedes fundatur Veneri Idaliae” . in hoc autem monte dicitur etiam Anchises sepultus, licet secundum Catonem ad Italiam venerit. erycis fines id est Siciliam.


[571] avxilio tutos dimittam non sine ordine poeta inducit Didonem et credentem ignotis et tam facile tanta promittentem; si enim bene advertatur, de illo loco pendet “in primis regina quietum accipit in Teucros animum mentemque benignam” .


[572] vultis et his deest 'vel si'.


[573] urbem quam statvo vestra est multi antiptosin volunt, accusativum pro nominativo, ut sit pro 'urbs quam statuo vestra est'. sed si sic intellegamus, 'quam' nihilominus sequitur et syllepsis fit per casus mutationem; debuit enim dicere 'urbs quae statuitur vestra est'. melius ergo est 'vultis' bis intellegere, ut sit 'vultis regnis considere? vultis urbem quam statuo? vestra est', ut est “eruet ille Argos Agamemnoniasque Mycenas ipsumque Aeaciden” : subaudis 'ille'. alter enim Pyrrhum vicit, alter Mycenas. item “non ignara mali miseris succurrere disco” . urbem quam statvo vestra est] hoc schema de antiquioribus sumptum possumus accipere; ait enim Cato in legem Voconiam “agrum quem vir habet tollitur” et Terentius “eunuchum quem dedisti nobis, quas turbas dedit” .


[574] agetur regetur.


[575] atque utinam dicendo 'utinam' et humanitatem suam ostendit et Aeneae se cupidam. noto compulsus eodem aut quovis vento, aut re vera Noto, qui de syrtibus Carthaginem ducit; supra enim Ilioneus “in vada caeca tulit penitusque procacibus austris” . eodem 'o' naturaliter longa est, sed si corripiatur metri est, ut “steteruntque comae” .


[576] adforet adveniat; temporis est futuri. equidem in omni Vergilio 'ego quidem' significat, sed in aliis et pro 'quidem' tantum ponitur, ut Tullius “equidem ego ceteras tempestates” . item Persius “non equidem hoc dubites amborum foedere certo consentire dies” . certos aut veloces, aut fideles; utrumque enim hoc loco significat. aliquando et firmos, vel fortes, ut Sallustius “apud latera certos locaverat” , ut Vergilius “tam certa tulistis pectora” . aliquando et deliberati iudicii, ut “certus iter” . certos] qui cito inveniant. contrario incertos pro tardis. Sallustius “et onere turrium incertis navibus” .


[577] et libyae καταχρηστικῶς nam Dido Libyae regna non retinet. et libyae lustrare e. i.] ut ostendat voluntatem et libenter se misisse, qui Aeneam quaererent.


[578] eiectus naufragus, ut “eiectum litore egentem” .


[579] animum arrecti nota figura est.


[580] iamdudum et cito, vel quam primum significat, ut “iamdudum sumite poenas” , et olim, ut hoc loco.


[582] surgit oritur. et est translatio corporis ad animum, ut alibi “stat conferre manum Aeneae” .


[583] classem sociosque receptos syllepis per numeros. 'receptos' de maris periculo liberatos, ut “frugesque receptas” , vel a Didone; nam et ab ea timuerant, ut ait “laetitiaque metuque” .


[584] unus abest Oronten significat. quem vidimus ipsi submersum quod ante doloris fuerat, ut “ipsius ante oculos” , nunc consolationis est, cum cernit omnes incolomes.


[585] dictis respondent cetera matris modo congruunt, consentiunt, quia dixerat supra “namque tibi reduces socios” . alibi 'respondet' respicit, ut “respondet Gnosia tellus” .


[587] scindit se nubes nubes tantum dicimus, non nubs, licet dicamus trabs trabes, stirps stirpes, prex preces, plebs plebes. sed de his tantum quae legimus sunt ponenda; non enim artis sunt ista, sed usurpationis, qua metri causa utuntur poetae, ut vel minuant vel augeant nominativum. inde est et supellex supellectilis. et in aethera purgat apertum quia aer collectus nubes fecit, ut “atque in nubem cogitur aer” , quae puriore vento dissolvitur in aerem.


[588] restitit Aeneas abscedente scilicet nube. claraque in luce refulsit laus est nimiae pulchritudinis, cui nec lucis claritas derogavit.


[589] os umerosque deo similis similes umeros habens deo. et est Graeca figura, ut diximus supra. ipsa aut quod sequitur 'nato genetrix', aut certe 'ipsa', id est pulchritudinis dea.


[590] decoram caesariem a caedendo dicta caesaries, ergo tantum virorum est. quod autem dicit 'decoram' vult etiam in Aenea naturalem fuisse pulchritudinem, ne si totum tribuat Veneri, nihil Aeneae sit reliquum, vel contra nihil relinquatur matris favori: quod sequens melius indicat conparatio. ut Horatius “fortes creantur fortibus” magna arte nec eruditioni aliquid nec natalibus derogat. ivventae iuventus est multitudo iuvenum, Iuventas dea ipsa, sicut Libertas, iuventa vero aetas; sed haec a poetis confunduntur plerumque.


[591] purpureum pulchrum, ut Horatius “purpureis ales oloribus” . laetos honores non terribiles, ut esse in viris fortibus solent.


[592] manus vel artificis, vel ars ipsa. addunt bene 'addunt', quia et ipsa materies habet naturalem pulchritudinem. ebori decus ebur a barro dictum, id est elephanto, ut Horatius “quid tibi vis, mulier, nigris dignissima barris?” sane naturam huius nominis nec derivatio nec obliqui casus reservant. et eboris enim et eburneus facit, non eburis, sicut murmuris.


[593] parivsve lapis candidissimus est, lygdinus nomine, qui apud Parum nascitur. parivsve lapis c. a.] ut in decimo “qualis gemma micat, fulvum quae dividit aurum” .


[594] tum sic quid est 'sic'? et sui gratia praepotens et matris auxilio.


[595] inprovisus bene, quia maiora nobis et pulchriora solent videri, †non paulatim aliqua, sed subito stupenda conspicere. coram quem quaeritis hoc loco distinguendum; nam si unum esset, 'adest' diceret, non 'adsum'. et coram non nulli ad personam, ut 'coram Vergilio', palam ad omnes referri volunt, ut 'palam omnibus'. Varro “coram de praesentibus nobis, palam etiam de absentibus” . sane coram quidam adverbium putant, quia non subsequitur casus, quidam praepositionem loquellis, non casibus servientem.


[596] ereptus liberatus; et utitur poeta familiarius hoc verbo “eripe me his, invicte, malis” et “eripui, fateor, leto me” .


[597] o sola propter Polymestoris factum, qui fide violata defecit ad Graecos, ut habemus in tertio. miserata et miseror et misereor unum significat, sed miseror accusativum regit, ut hoc loco, item “nec miseratus amantem est” , misereor genetivum, unde est “miserere animi non digna ferentis” .


[598] quae nos reliquias danaum si Troianos significat, simpliciter intellegis; si ad se refert, quod Achillem evasit favore Neptuni. 'Danaum' autem pro Danaorum. terraeque marisque 'terrae' propter Cretensem pestilentiam, 'maris' propter Orontis interitum.


[599] omnibus exhavstis veteres sic dicebant 'clades hausi', id est pertuli. omnium egenos egeo honestius genetivo iungitur quam ablativo, cui iungit Cicero, ut “eget ille senatu” . item contra Vergilius “quorum indiget usus” . quidam autem 'egenos' pro egentes dictum tradunt, nomen pro participio.


[600] urbe domo socias hoc est et publico et privato dignaris hospitio.


[601] non opis est nostrae dido 'opis' possibilitatis. et secundum Ateium philologum opes numero tantum plurali divitias significant, ut “Troianas ut opes” , numero tantum singulari auxilium, ut “fer opem, serva me obsecro” , ab utroque possibilitatem. nec quicquid ubique est meminit historiae. multi enim post excidium Troiae orbis diversa tenuerunt, ut Helenus Epirum, Antenor Venetiam, alii Sardiniam secundum Sallustium, alii vicina syrtibus loca secundum Lucanum, ut “portusque quietos ostendit Libyae Phrygio placuisse magistro” (9.44).


[603] di tibi ordo est 'dii tibi praemia ferant'. si qua pios respectant numina si quidem, ut Horatius “si tamen impiae non tangenda rates transiliunt vada” ; nec enim congruit optare dubitantem: aut certe ad se rettulit, qui cum pius esset, tot laborabat incommodis. si qua pios r. n. s. q. v. i. e.] 'qua' et 'quid' addidit, erat enim integrum 'si pios numina respiciunt et iustitia usquam est'.


[604] si quid usquam ivstitiae est si valet apud homines iustitia. et mens sibi conscia recti secundum Stoicos, qui dicunt, ipsam virtutem esse pro praemio, etiamsi nulla sint praemia.


[605] ferant adferant vel tribuant. quae te tam laeta tulerunt saecvla alibi “nati melioribus annis” ; felicitas enim temporum ex nascentum meritis comprobatur, ut e contrario Terentius “hocine saeculum! o scelera, o genera sacrilega!” et digna laus regibus, ut bono tempore nati esse dicantur.


[606] qui tanti talem genvere parentes secundum artem rhetoricam parentes quos ignorat laudat ex liberis. simul sciendum omnia hoc loco laudis praecepta servata; nam et a parentibus laudat, ut 'qui tanti talem genuere parentes'; et ab ipsa, ut 'urbe domo socias'; et a futuro, ut 'nomenque tuum laudesque manebunt'. 'talem' autem, tam iustam, tam piam.


[607] in freta abusive modo maria; nam proprie fretum est mare naturaliter mobile, ab undarum fervore nominatum. dum montibus umbrae lustrabunt convexa alii hoc loco distinguunt et dicunt, quamdiu inclinata in montibus latera umbrae pro solis flexu circumibunt, ut “lustrat Aventini montem” : aut 'lustrabunt' inumbrabunt, unde lustra et ferarum cubilia et lupanaria per contrarium dicimus, quia parum inlustrantur. alii tamen 'convexa sidera' volunt, id est pendentia, ut “et caeli convexa per auras” , id est suspensa, planetasque intellegunt, quia non sunt fixi, sed in aere feruntur. 'pasci' autem aquis marinis sidera, id est ignes caelestes, physici docent, secundum quos Lucanus ait “atque undae plus quam quod digerat aer” (10.260). alii 'sidera convexa' nobis inminentia, vel quae per convexum polum pascuntur, vel quae per convexum disposita exhalatione terrae ali credantur. quidam radios solis pasci asserunt umore terreno. 'polus' autem caelum dixit.


[609] honos honor, an honos quaeritur, quia nominativus pluralis 'res' terminatus singularem in or mittit, ut amores amor, honores honor, exceptis monosyllabis, ut flos mos ros.


[610] quae me cumque vocant terrae id est in quibuscumque terris fuero.


[611] ilionea paenultimam huius nominis syllabam natura brevem licentia, qua in nominibus propriis omnes syllabae vocales possunt esse communes, produxit.


[613] obstipvit animo perculsa est, quod iam futuri amoris est signum. primo aspectu id est pulchritudine. sidonia pro Tyria a vicinitate.


[614] casu deinde id est miseratione. et sic ore locvta est pleonasmos. sic “vocemque his auribus hausi” .


[615] quis te nate dea quis, qualis; admirantis enim est, non interrogantis, ut “quis globus, o cives!” non enim interrogat ille qui nuntiat. hoc autem Dido, ut post indicat, ex Teucri narratione cognovit.


[616] quae vis qualis. inmanibus oris ut Sallustius “mare saevum, inportuosum” . inmanibus oris] non de suo regno ait, sed illas oras significat, quas Ilioneus ait “per invia saxa dispulit” . adplicat secundum praesentem usum per 'd' prima syllaba scribitur, secundum antiquam orthographiam, quae praepositionum ultimam litteram in vicinam mutabat, per 'p', secundum euphoniam per 'a' tantum. praepositio enim cum ad conpositionem transierit aut vim suam retinet, ut indico, aut mutat ultimam litteram, ut sufficio, aut perdit, ut coemo.


[617] tune ille Aeneas et hoc admirativum, non interrogativum. 'ille' autem honoris est, ut “sic Iuppiter ille monebat” , vel 'tune ille' videtur beneficium Veneris admirari in eo, quem adamatura est. dardanio Anchisae bene Anchisen addidit, ne cui diceret esset incertum; cum multis enim Venus concubuit. sed sciendum Anchisen, ut fabula loquitur, pastorem fuisse et cum eo amato Venerem concubuisse. unde Aeneas circa Simoin fluvium natus est; deae enim vel nymphae enituntur circa fluvios vel nemora. quod cum iactaret Anchises, adflatus fulmine oculoque privatus est.


[619] teucrum memini sidona venire quidam 'memini venire' pro 'memini venisse' accipiunt. teucrum sidona venire historia hoc habet, Herculem cum Colchos iret perdito Hyla, qui aquatum profectus, ut fabula loquitur, a nymphis adamatus et raptus est, ut veritas habet, lapsus in fontem altissimum necatus est, post peragratam Mysiam navibus Troiam venisse. a cuius portu cum eum Laomedon arceret, occisus est, et eius filia Hesiona belli iure sublata comiti Telamoni tradita est, qui primus ascenderat murum, unde Teucer natus est; nam Aiacem ex alia constat esse procreatum. tunc Hercules Priamum quoque redemptum a vicinis hostibus in paterno regno locavit: unde et Priamus dictus est ἀπὸ τοῦ πρίασθαι, id est emi. ceterum quae de liberata dicuntur Hesiona constat esse fabulosa. sed Teucer cum Troia eversa sine fratre esset reversus, qui se furore propter perdita Achillis arma interemerat, vel, ut quidam volunt, quia non defenderat Aiacis fratris interitum, ut alii, quod ossa fratris non rettulisset, ut non nulli, quod Tecmessam concubinam vel eius fratris filium Eurysacen ad avum Telamona de Troia secum non reduxerit, quia ille alia navi vectus felicius navigaverat, Salamine pulsus a patre Sidona venit, ex quo Dido cuncta cognovit. Aiax autem Achillis patruelis frater fuerat, quoniam Telamon et Peleus fratres fuerunt, Aeaci filii.


[621] belus quidam alium patrem Elissae dicunt. opimam pro opulentam non nulli accipiunt. vastabat cyprum quam subactam concessit Teucro, ut in ea conlocaret imperium, qui ex responso Apollinis illuc perrexerat et civitatem Salaminam ex nomine patriae ibi condidit, licet alii dicant ab ipso Teucro Cypri superatos incolas et sic conditam civitatem: unde 'auxilio Beli' accipi potest, etiam Teucro auxilium a Belo ad occupationem insulae praestitum.


[622] dicione potestas dictis constat, id est imperio. et quaerendus nominativus huius nominis. sed de hac re historia longe aliud continet.


[623] casus hoc loco ruinae, ut “ceciditque superbum Ilium” , non fortunae intellegendus est casus.


[624] pelasgi Graeci a Pelasgo Iovis et Larissae filio.


[625] ipse hostis teucros Troianorum laudis exaggeratio, quod etiam ab hoste laudantur. et quidam 'hostis' singularem, quidam pluralem legunt. lavde quidam pro virtute accipiunt, ut “primam merui qui laude coronam” . ferebat laudabat, praeferebat.


[626] teucrorum a stirpe volebat propter genus maternum, ut supra diximus. et plus est quod dixit 'volebat', quasi materno gaudens refutaret genus paternum. sane 'stirps' cum de origine dicimus generis feminini est, ut “heu stirpem invisam” , cum de ligno masculini “sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum” .


[627] tectis succedite nostris ad convivium vocat; nam iam supra dixit 'urbe, domo socias'. dicitur autem 'o tectis succedite', ut “succeditque gemens stabulis” , et “tecto adsuetus coluber succedere” .


[628] me quoque quemadmodum vos. similis fortuna scilicet adversa.


[629] demum postea.


[630] non ignara mali miseris succurrere disco quare 'non disco'? quia non sum ignara; bis enim intellegimus 'non', ut supra diximus. sic Sallustius “segnior neque minus gravis et multiplex cura” .


[631] simul Aenean in regia ducit tecta et hoc et quod sequitur videtur auspicium nuptiarum.


[632] simul divum templis indicit honorem apud maiores nostros mos fuit, ut magistratus post res serias quae consulto peragebantur in fine actus adderent 'diis honorem dico', vel alio modo 'hinc ad deos', quod poeta, amator antiquitatis, subtiliter docet; infert enim Didonem post habitum cum Aenea colloquium et iunctam hospitalitatem, 'quare agite o tectis iuvenes succedite nostris' et supra 'urbem quam statuo vestra est' et 'Tros Tyriusque mihi nullo discrimine agetur', [post actum publicum,] diis sacra iussisse; nam subiungit 'simul Aenean in regia ducit tecta, simul divum templis indicit honorem'. indicit honorem id est iussit fieri supplicationes. et bene 'indicit', quia Troiani inopinato venerant. et feriae aut legitimae sunt aut indictae. indici autem dicuntur, quia paupertas maiorum ex conlatione sacrificabat, aut certe de bonis damnatorum: unde et supplicia dicuntur supplicationes, quae sunt de bonis supplicia passorum. Sallustius “in suppliciis deorum magnifici” . hinc etiam sacrum et venerabile et exsecrandum intellegimus, quia sacrae res de bonis exsecrandorum fiebant. indicit honorem] indictiva sacrificia dicebantur quae subito ad praesens tempus indicebantur. dicebantur sacra et honoraria, quod utrumque hoc loco complexus videtur.


[635] terga svum non declinatio 'u' litteram hoc loco geminat, sed ratio nominis in quo est 'u', sicut et in 'rum' mittit genetivum pluralem non per declinationem, sed quia est in nomine 'r', ut patrum. alituum vero ubi legimus, parenthesis est, sicut Mavortis, nam alitum facit.


[636] munera laetitiamque dei id est Liberi patris, ac per hoc vinum: aut certe ut multi legunt 'laetitiamque die', id est diei, ut supra dicta munera sint multorum dierum usui sufficientia, intellegamus autem missa aliqua etiam ad usum diei. †in caesi dilegitur. non nulli 'dii' legunt, sicut veteres 'famis fami'. Plautus in Mercatore “qui aut Nocti, aut Dii, aut Soli, aut Lunae” (Mer. 4-5). sane quidam hunc versum intellegi non putant posse, ut est ille “quem tibi iam Troia” .


[637] splendida instrvitur pro instruitur et splendida fit. luxv modo abundantia, alibi luxuria. et notandum, quia affluentiam ubique exteris gentibus dat, Romanis frugalitatem, qui et duobus tantum cibis utebantur et in atriis sedebant edentes: unde Iuvenalis “quis fercula septem secreto cenavit avus?” et Vergilius “perpetuis soliti patres considere mensis” . mediis tectis iuxta cottidianam consuetudinem ait 'mediis', ut si dicamus 'in media domo sua sedens turbatus'.


[639] laboratae vestes labore perfectae, ut “laboratasque premunt ad pectora ceras” . et est sermo in conpendium coactus, sicut “rapuitque in fomite flammam” , id est raptim fecit. et sane 'vestes' non illas dicit quibus induimur, sed stragulas, super quas discumbitur, sic enim dicebantur 'vestes stragulae'. ostroque superbo claro, pretioso, id est per se superbo, aut quia superbos faciat.


[640] ingens argentum mensis aut subaudi 'exponunt', aut mensas argenteas accipe. caelataque in auro insculpta. et nomen hoc in principali aliam habet naturam, in derivatione mutat. nam celum dicitur ferrum ipsum unde operantur argentarii, quod producitur naturaliter, sed in derivatione mutatur; diphthongus namque est 'caelataque in auro'.


[641] fortia facta patrum veteres enim in conviviis solebant fortia parentum facta narrare, quae hic etiam insculpta dicit. et hic resolvit poeta illud quod reprehenditur, cur in templo Iunonis non Poenorum, sed Troianorum et Graecorum facta depinxerit, scilicet quod suorum res pretiosiore materia signatas habuerit. series ordo conexus.


[642] per tot ducta viros a Belo, primo rege Assyriorum, ut “ab antiquo durantia cinnama Belo” usque ad Belum, patrem Didonis, qui et ipse Assyrius fuit, quamvis alio nomine pater Didonis fuisse dicatur. hinc est “quam Belus et omnes a Belo soliti” , cum inter patrem et filiam medius nullus existat. et hoc regis nomen ratione non caret; nam omnes in illis partibus Solem colunt, qui ipsorum lingua El dicitur, unde et Ἥλιος. ergo addita digammo et in fine facta derivatione a Sole regi nomen inposuit.


[643] Aeneas sequitur 'rapidum ad naves', cetera per parenthesin dicta sunt.


[644] rapidum ad naves praemittit achaten non praemittit, nec enim sequitur ipse, sed praerapidum, quod ex adfectu patris, id est eius qui mittit, intellegendum est, non ex Achatae velocitate. et sic praerapidum dixit, quomodo Terentius “per pol quam paucos” , hoc est perquam paucos; 'pol' enim ipsum per se plenum est iurantis adverbium, cui praepositio separatim numquam cohaeret.


[645] ferat adferat, nuntiet, ut “feret haec aliquam tibi fama salutem” .


[646] stat modo 'est', ut “Graio stant nomine dictae” ; alias 'horret', ut stant lumina flamma et “stabat acuta silex” ; item 'plenum est', ut “iam pulvere caelum stare vident” et “stant et iuniperi et castaneae hirsutae” ; item 'positum est', ut “stant manibus arae” ; item 'placet', ut “stat conferre manum Aeneae” et “stat casus renovare omnes” . pro loco ergo hic sermo intellegendus est.


[647] iliacis erepta rvinis commendat ex loci difficultate, ut “nec tuta mihi valle reperti” ; item ex persona, ut 'ornatus Argivae Helenae' et 'Ilione quod gesserat olim', ut “hoc Priami gestamen erat” : quemadmodum plerumque ex longinquitate, ut “ex Aethiopia est usque haec” . erepta ostendit valde pretiosa, quae meruerunt ex ruinis civitatis eripi. laborat autem poeta hoc sermone probare, ab Aenea non esse proditam patriam, si ornatus Helenae, quam cum Antenore Troiam prodidisse manifestum est, ex incendio eripuit bellorum casu, non pro praemio proditionis accepit.


[648] signis auroque signis aureis, ut “molemque et montes” . pallam rigentem duram propter aurum, sicut vel novas vestes videmus. significat autem tunicopallium, quod secundum Varronem palla dicta est ab inrugatione et mobilitate, quae est et circa finem huiusmodi vestium, ἀπὸ τοῦ πάλλειν.


[649] et circumtextum velamen cycladem significat. acantho genus virgulti flexuosum, quod vulgo herbacanthum dicunt, in cuius imitationem arte vestis ornatur. Varro ita refert: “Onesicritos ait, in India esse arbores, quae lanam ferant, item Epicadus in Sicilia, quarum floribus quom dempti sint nuclei ex his inplicitis mulieres multiplicem conficere vestem” . hinc vestimenta acanthina appellata.


[650] ornatus argivae helenae a vicinitate dixit 'Argivae'. et paulo post 'Mycenis', cum Spartana fuerit, quae civitas est in Laconica; nam legimus “me duce Dardanius Spartam expugnavit adulter” . et vide iam omen infelicitatis futurae, cum adulterae suscipit munera. quos illa mycenis hic quoque commendatio muneris a persona, quae in fuga magni fecerit.


[651] pergama cum peteret eo tempore quo a Paride sollicitata est Helena Venere faciente, quae ei praemium pro victoria, quam de malo aureo acceperat, alienum matrimonium concilians solverat. nota fabula omnibus traditum est, quamvis vera historia hoc habere dicatur, non sollicitatam a Paride Helenam, sed cum non ei consentiret, ut absente eo tempore Menelao sponte eum sequeretur ad Troiam, expugnata civitate vi a Paride sublatam. unde factum est, ut Paris timore, ne qui eum insequerentur, non recto itinere properaret ad patriam, sed deverteret ad Aegyptum et ad regem Proteum veniret. qui cum esset sacrificus et agnovisset alienam uxorem a Paride raptam, duci eam dicitur subtraxisse et nescio quibus disciplinis phantasma in similitudinem Helenae formatum Paridi dedisse, quod in undecimo plenius invenies. inconcessosque hymenaeos et fato et legibus. Hymenaeus autem ut alii dicunt deus est nuptiarum, ut alii, quidam iuvenis fuit, qui die nuptiarum oppressus ruina est, unde expiationis causa nominatur in nuptiis. falsum est autem; nam vitari magis debuit nomen extincti. sed hoc habet veritas: Hymenaeus quidam apud Athenas inter bella saevissima virgines liberavit, quam ob causam nubentes eius invocant nomen, quasi liberatoris virginitatis. hinc etiam apud Romanos Thalassio invocatur. cum enim in raptu Sabinarum plebeius quidam raptam pulcherrimam duceret, ne ei auferretur ab aliis, Thalassionis eam ducis nobilis esse simulavit, cuius nomine fuit puellae tuta virginitas.


[652] extulerat secum exportaverat. matris ledae mirabile donum vel quod ipsa filiae, vel quod ei Iuppiter dederat.


[653] praeterea sceptrum ilione bene offert munera apta personis, sicut etiam Latino in septimo. ilione quod gesserat olim quia etiam feminae sceptro utebantur. 'gesserat' autem pro gestaverat, ut “hoc Priami gestamen erat” . et quaeritur, utrum hoc sceptrum de Thracia, an de Troia sublatum. quidam Aeneae ab Iliona datum dicunt. sed quamvis apta nupturae reginae sint munera, tamen futurorum malorum continere omen videntur.


[654] maxima natarum priami quia ante etiam feminae regnabant, praesertim primogenitae; unde est 'maxima'. haec autem uxor Polymestoris fuit, quae post captum Ilium eiecta a viro manu sua interiit. monile ornamentum gutturis, quod et segmentum dicunt, ut Iuvenalis “segmenta et longos habitus” , licet segmentatas vestes dicamus, ut ipse “et segmentatis dormisset parvula cunis” .


[655] bacatum ornatum margaritis. dicimus autem et haec margarita et hoc margaritum et haec margaris, quod Graecum est, quo modo Nais. sane multi separant gemmam a margarita, ut Cicero “nullam gemmam aut margaritam” , et gemmas volunt dici diversi coloris, margaritas vero albas; vel gemmas integras, margaritas pertusas. duplicem aut latam, ut “duplici aptantur dentalia dorso” , item at “duplex agitur per lumbos spina” : aut certe re vera duplicem gemmis et auro. sane inmiscet Romanam consuetudinem; coronis enim feminae utebantur.


[656] haec celerans celeriter facere cupiens.


[657] at cytherea ab insula quae numero tantum plurali dicitur, ut “sunt alta Cythera” . novas artes ars τῶν μέσων est, unde sine epitheto male ponitur. veteres autem artes pro dolis ponebant, ut Terentius in heauton timorumeno “offendi quendam ibi militem eius noctem orantem: haec arte tractabat virum” , item in Phormione “artificem probum” ; nam et Graeci dolos τέχνας dicunt, ut in secundo “periurique arte Sinonis” .


[658] faciem mutatus nota figura est. quod autem addidit 'et ora', perissologia est.


[659] furentem incendat reginam incendat et furere faciat, ut “animumque labantem inpulit” . inplicet proprie ait; inpliciti enim morbo dicuntur; nam et amor morbus.


[661] domum timet ambigvam in qua habitat mutabilis femina, ut “varium et mutabile semper femina” , item Iuno in quarto “suspectas habuisse domos Carthaginis altae” . ambigvam] modo incertam. alias 'ambiguam' pro gemina duplicique accipitur, ut “agnovit prolem ambiguam” . bilingves fallaces; nec enim ad linguam rettulit, sed ad mentem.


[662] atrox ivno quantum ad Venerem pertinet saeva, non quod ita de ea poeta iudicet. et sub noctem cura recursat circa noctem. et sciendum quia, cum tempus significatur, sub praepositio accusativo cohaeret, ut “aut ubi sub lucem densa inter nubila sese diversi rumpunt radii” . et bene 'sub noctem cura recursat', quia vehementiores curae vel circa noctem vel per noctem sunt. 'recursat' autem recurrit et revertitur; quasi semper in mentem venit.


[663] aligerum compositum a poeta nomen. ergo his aligerum dictis adfatvr amorem Latini deum ipsum 'Cupidinem' vocant, hoc quod facit 'amorem'. sed hic imitatus est Graecos, qui uno nomine utrumque significant; nam Amorem dixit deum: sed discrevit epitheto. sane numen hoc ratione non caret. nam quia turpitudinis est stulta cupiditas, puer pingitur, ut “inter quas curam Clymene narrabat inanem” , id est amorem, item quia inperfectus est in amantibus sermo, sicut in puero, ut “incipit effari mediaque in voce resistit” . alatus autem ideo est, quia amantibus nec levius aliquid nec mutabilius invenitur, ut in ipsa probatur Didone; nam de eius interitu cogitat, cuius paulo ante amore deperibat, ut “non potui abreptum divellere corpus” . sagittas vero ideo gestare dicitur, quia et ipsae incertae velocesque sunt. et haec ratio paene in omnibus aliis numinibus pro potestatum qualitate formatur.


[664] nate meae vires aut quia Veneria voluptas exerceri sine amore non potest, aut secundum Simoniden qui dicit, Cupidinem ex Venere tantum esse progenitum: quamquam alii dicant ex ipsa et Marte, alii ex ipsa et Vulcano, alii vero Chai et primae rerum naturae eum esse filium velint. sane et hic persuasoriam agit, sicut superius, ubi Iuno ad Aeolum loquitur “Aeole, namque tibi” . sed ibi quia dea cum homine loquebatur, principio opus non fuit, hic vero principio usus est, quia dea cum deo loquitur ad benivolentiam comparandam. 'nate' ab indulgentissimo nomine: causa amoris 'mea magna potentia': quid possit facere 'qui tela typhoea temnis': pro quo 'frater ut Aeneas pelago tuus': contra quem 'odiis Iunonis iniquae': nam quod dicit 'frater tuus', non 'filius meus', ostendit etiam ei profuturum qui rogatur; nam ex eo genere est illud 'et nostro doluisti saepe dolore'. sequitur causa 'hunc Phoenissa tenet Dido': timor ipsius 'et vereor quo se Iunonia vertant hospitia': rem ipsam 'quocirca capere ante dolis': modus 'qua facere id possis': quamdiu 'noctem non amplius unam': an difficile sit 'et notos pueri puer indue vultus': quomodo 'ut cum te gremio accipiet laetissima Dido': subito amabit 'occultum inspires ignem fallasque veneno': nihil promisit; quid enim promitteret deo? solus, nate qui Iovis contemnis fulmina, quae diis ceteris solent esse terrori.


[665] patris summi nunc quidem de Iove proprie dixit. sciendum tamen pro qualitate rerum vel personarum summum deum dici vel patrem; nam unusquisque eum summum putat esse quem colit, ut “summe deum sancti custos Soractis Apollo” . typhoe+a multi 'Typhoia' legunt, ut cerialia et cerealea. 'Typhoe+a' autem dixit non quibus Typhoeus usus est, sed quibus Iuppiter in Typhoeum: a spoliis [id est virtute] et victoria epitheton posuit, ut Scipio Africanus et Metellus Creticus. temnis aphaeresis est pro contemnis. hac autem laude hoc agit, facile eum posse Iunonem contemnere qui contemnit et Iovem.


[666] ad te confugio personarum ratio facit laudis augmentum. tua numina possibilitatem. et notandum unum deum plura habere numina, ut supra diximus de Iunone.


[667] frater ut Aeneas conciliatio a qualitate personae. 'ut' autem est quemadmodum, quod in pronuntiatione extenditur, quando temporis non est.


[668] iacteturque vacat 'que'. odiis ivnonis iniquae iusta causa petitionis ostenditur. 'odium' autem 'o' in nomine breve est, in verbo longum, ut 'odi', quemadmodum 'liquor' 'li' brevis est, 'liquitur' longa.


[669] nota tibi Graeca figura est, ut Terentius “mira vero militi quae placeant” . nostro dolvisti saepe dolore 'nostro' aut eo quo et ego, aut 'doluisti' ideo quia me dolentem vidisti, ut 'dolea illa re'.


[670] phoenissa de Phoenice. tenet moratur. blandis vocibus ideo dixit 'blandis', ut ostenderet Didonem facile amore incendi posse, quae ante iam blanda est, quam amat.


[671] quo se ivnonia vertant hospitia 'quo' in quam partem. 'Iunonia' autem 'hospitia' Carthaginem dicit, ubi habitabat Iuno, ut “hic illius arma” : aut certe hoc ipsum vereor, quod Aeneae Carthago in hospitium patuit, ut est “timeo Danaos et dona ferentes” .


[672] havd tanto cessabit cardine rerum aut δεικτικῶς dixit, ne in tantum quidem, hoc est brevi occasione cessabit; aut simpliciter intellegendum est, non poterit in tanta rerum opportunitate cessare, ut sit de proverbio tractum, quo dicitur 'res in cardine est', hoc est in articulo. quidam sic intellegunt: cum in incerto statutae res sunt, in cardine esse dicuntur, et translationem verbi a ianua tractam volunt, quae motu cardinis hac atque illac inpelli potest.


[673] quocirca quapropter. meditor mente pertracto.


[674] ne quo se numine mutet 'quo' vel vacat, vel pronomen est. et bene supprimit nomen Iunonis, ne eius frequenti commemoratione Cupidinem terreat; magis enim vult eum intellegere, quam audire Iunonem. aut certe adverbium est, ut sit, timeo ne se numine Dido aliquam commutet in partem.


[675] mecum id est cum officio Venerio, nec potest intellegi 'quemadmodum ego'; aliter enim a matre Aeneas amatur, aliter a Didone. mecum per meos amores, id est me adnitente.


[676] qua id est quomodo. accipe audi, ut “accipe nunc Danaum insidias” , ut contra 'da' dic; ut “da, non indebita posco” et “da Tityre nobis” . mentem dispositionem, consilium.


[677] accitu evocatione. et est quartae declinationis.


[678] urbem sidoniam quam tenent Sidonii. mea maxima cura et Aeneas cura est, sed Ascanius maxima, “cui regnum Italiae Romanaque tellus debentur” : et ubique Ascanius maxima cura Veneris introducitur, ut “Veneris iustissima cura” , item “hunc tegere et dirae valeam subducere pugnae” .


[679] dona restantia quae restiterunt, quae superfuerunt. et ante pelagus posuit, cum post Troiae eversionem navigaverit Aeneas.


[680] sopitum somno unum quidem est sopor et somnus, sed modo 'sopitum' inrigatum intellegimus. cythera sicut supra dictum est genere neutro pluraliter, ut alibi “sunt alta Cythera” .


[681] idalium Cypri nemus est, in quo oppidum breve, ut paulo post “Idaliae lucos” , item “Idaliumque nemus” . sacrata sede vel templi vel oppidi.


[682] ne qua 'qua' vacat, ut frequenter diximus. medius inportunus, incongruus.


[683] tu faciem illius 'faciem' pro vultu posuit. nullus enim faciem alterius potest accipere, sed vultum, qui pro mentis qualitate formatur: unde infra est 'et notos pueri puer indue vultus'. tu faciem illius] quod difficile numini non est, ut in faciem mutetur alterius. sane 'illius' in Georgicis corripuit, ut “illius inmensae” . noctem non amplius unam ut supra diximus artis poeticae est non omnia dicere: unde nunc praemisit 'noctem unam'; nec enim dicturus est aut abscessum Cupidinis aut adventum Ascanii.


[684] pueri puer argumentum a facili. laetissima dido non est epitheton perpetuum, id est cum laeta esse coeperit.


[686] regales inter mensas epulas intemperantes, in quibus castitas rara est et facilis amoris occasio: unde est “sine Cerere et Libero friget Venus” . Laticemque lyaeum latex proprie aqua est fontium ab eo quod intra terrae venas lateat, sed et vinum latet intra uvam, unde nunc dixit laticem. 'Lyaeum' autem pro 'Lyaeium' dixit, figurate ponens principalitatem pro derivatione.


[688] occultum inspires ignem definitio amoris est ignis occultus. veneno venenum dictum ab eo quod per venas eat. ideo post ait “longumque bibebat amorem” .


[689] paret amor dictis ut supra pro Cupidine amorem ponit. sane notandum, quod interdum ubi inducit minorem festinantem parere, maiori respondentem eum non facit, ut hoc loco Cupidinem, ut in quarto “ille patris magni parere parabat imperio” , et in septimo “exin Gorgoneis Alecto infecta venenis” .


[690] et alas exvit laus ingens Ascanii per transitum, siquidem Cupido alis tantum depositis Ascanius fuit.


[691] placidam per membra quietem aut epitheton est quietis, aut ideo 'placidam' dixit, quia est quies, quae potest etiam somniorum terrore turbari.


[692] inrigat infundit: proprie quia et somnus sic pingitur quasi cornu infundat. fotum sublatum, complexum.


[693] amaracus hic puer regius unguentarius fuit, qui casu lapsus dum ferret unguenta, maiorem ex unguentorum confusione odorem creavit: unde optima unguenta amaracina dicuntur. hic postea in herbam sampsucum versus est, quam nunc etiam amaracum dicunt.


[695] iamque ibat cum vix Venus ista dixisset. sane neque festinantibus personis neque minoribus est respondendi facultas, ut hoc loco Cupidini, Mercurio supra, item in quarto, ut in septimo Furiae.


[697] cum venit aut pro 'cum veniret', aut ut 'cum' sit adverbium temporis pro dum; nec enim potest coniunctivi modi particula iungi indicativo. sane sciendum, malo errore 'cum' et 'dum' a Romanis esse confusa. avlaeis velis pictis, quae ideo aulaea dicta sunt, quod primum in aula Attali regis Asiae, qui populum Romanum scripsit heredem, inventa sunt. ideo autem etiam in domibus tendebantur aulaea, ut imitatio tentoriorum fieret, sub quibus bellantes semper habitavere maiores: unde et in thalamis hoc fieri hodieque conspicimus. Varro tamen dicit vela solere suspendi ad excipiendum pulverem, quia usus camerae ignorabatur: unde Horatius “interea suspensa gravis aulaea ruinas in patinam fecere, trahentia pulveris atri, quantum non Aquilo Campanis excitat oris” . sciendum sane omnia Graeca nomina in η exeuntia, cum derivationem faciunt, η in ae diphthongon convertere, ut αὔλη aulaea, Ἴδη Idaea, Αἴτνη Aetnaea. superbis nobilibus, ut “ceciditque superbum Ilium” .


[698] avrea si 'Dido aurea', pulchram significat, et est nominativus, si 'sponda aurea', septimus quidem est, sed synizesis fit, et spondeus est. sponda antiqui stibadia non habebant, sed stratis tribus lectis epulabantur, unde et triclinium sterni dicitur. sic Cicero “sterni triclinia, et in foro sterni iubebat” . unde apparet errare eos, qui triclinium dicunt ipsam basilicam vel cenationem. mediamque locavit ipse enim apud maiores domini fuerat locus, ut aperte Sallustius docet “igitur discubuere: Sertorius inferior in medio, super eum L. Fabius Hispaniensis senator ex proscriptis; in summo Antonius, et infra scriba Sertorii Versius; et alter scriba Maecenas in imo, medius inter Tarquinium et dominum Perpernam” . locavit collocavit.


[699] iam pater Aeneas religiosus, quia pater proprie omnium deorum epitheton est, ut ubique ostendit Vergilius.


[700] ostro pro purpura posuit, unde tingitur purpura.


[701] dant manibus famuli lymphas humilis character, qui ἰσχνὸς dicitur; vilia enim describuntur. cereremque canistris hic panem, alibi triticum, ut “tum Cererem corruptam undis” . expediunt proferunt. tonsisque ferunt mantelia villis 'tonsis villis' vel minutis vel conpositis, ut “tonsa coma, pressa corona est” ; constat enim maiores mappas habuisse villosas, quibus etiam in sacris utebantur, sicut in georgicis “manibus liquidos dant ordine fontis germanae, tonsisque ferunt mantelia villis” ; de supplicaturis enim hoc dixit. 'mantelia' vero a manibus tergendis dicta, et est nominativus mantele, quo modo torale. quod autem legimus “ne turpe toral” , apocope est.


[703] quinquaginta hoc est multae. ordine longo id est dispositione, secundum Tullium, qui in oeconomicis dicit, quid ubi ponendum sit; nec enim debent universa confundi. cura penum strvere inter penum et cellarium hoc interest, quod cellarium est paucorum dierum, unde et in cellam dicitur imperatum frumentum, penus vero temporis longi. sane dicimus et hic et haec et hoc penus, sed a masculino et a feminino genere quarta est declinatio, a neutro tertia, quo modo pecus pecoris. unde Horatius “portet frumenta penusque” , masculino vero genere Plautus “nisi mihi annuus penus datur” (Ps. 178), feminino Lucilius posuit, ut “uxori legata penus” . quartae autem declinationis esse Persius docet, ut in “locuplete penu defensis pinguibus Umbris” .


[704] strvere ordinare, conponere, unde et structores dicuntur ferculorum conpositores. et flammis adolere penates colere. sed adolere proprie est augere. in sacris autem κατ᾽ εὐφημισμὸν adolere per bonum omen dicitur; nam in aris non adolentur aliqua, sed cremantur et consumuntur. et flammis adolere penates] quia veteres in focis sacrificabant, ut ipse alibi “hortor amare focos” .


[705] totidemque pares aetate ministri non numerus habet admirationem, sed aetatis aequalitas.


[706] qui dapibus mensas onerent dapes regum sunt, epulae privatorum. 'onerent' autem potest et ad abundantiam retulisse et de veterum more dixisse, quibus cum accubuissent omnis cena semel adponebatur. et quidam volunt hoc secundum veterem caerimoniarum ritum adverti debere, quod flamini Diali mensa inanis non anteponebatur; nam cum dicit 'qui dapibus mensas onerent et pocula ponant', et alibi “et vina reponite mensis” , quid aliud ostendit, quam mensam vacuam non antepositam Aeneae, quem ubique omnia sacerdotia inducit habuisse? et pocula ponant secundum antiquum locutus est morem, quia veteribus non in manus dabantur pocula, sed mensis adponebantur, ut hodieque apud plures pocula in canistris argenteis adponuntur, quae canistra siccaria dicuntur.


[708] toris pictis pro in toris pictis. et torus dictus est, quod veteres super herbam tortam vel sedebant vel discumbebant, ut “proximus ut viridante toro consederat herbae” . ivssi discumbere bene 'iussi' de regiis satellitibus dixit, qui utique subiecti habebantur imperio, nec tamquam hospites fuerant invitati. discumbere autem iuxta consuetudinem suorum temporum dixit, quia olim sedentes vescebantur, ut ipse alibi “gramineoque viros locat ipse sedili” et “perpetuis soliti patres considere mensis” .


[709] mirantur dona Aeneae, mirantur ivlum hoc ad Tyrios rettulit. mirantur ivlum quem putabant Iulum.


[710] flagrantisque dei vultus hoc ad poetam refertur. flagrantis ardentis divinitate. simulataque verba conposita in Ascanii similitudinem. et hoc ex persona poetae accipiendum.


[712] praecipve infelix propter casum futurum, ut probant sequentia 'pesti devota futurae'. ideo ergo infelix. 'pesti' autem amori vel malo. 'devota' vero de oratione Augusti translata locutio, quam habuit in laudatione funeris Marcelli, cum diceret, illum inmaturae morti devotum fuisse.


[713] expleri mentem nequit Graeca figura est. tuendo dum intuetur. et omnis gerundi modus tam ab agentis quam a patientis significatione similiter profertur, ut “cantando tu illum” , id est dum cantas, et “frigidus in pratis cantando rumpitur anguis” , id est dum ei cantatur.


[714] ille ubi postquam, ut Horatius “nos ubi decidimus” , hoc est postquam; nam si loci esset, 'quo' diceret. ergo 'ubi' interdum adverbium loci est, interdum temporis.


[716] et magnum arduum; difficile est enim imitari verum filii adfectum. falsi implevit genitoris amorem non veri, vel pro eo qui fallebatur, ut sit, implevit amorem eius quem decipiebat simulando eum esse patrem suum, et est magis absolutum participium; nam illic nomen est “falsi Simoentis ad undam” .


[717] reginam petit non simpliciter dixit 'petit'; nam petere est proprie insidiari.


[718] gremio fovet sustinet, ut “et fotum gremio” .


[719] insidat in sinu sedeat, legitur tamen et 'insideat', id est ut quidam volunt insidias faciat. at memor ille matris hoc est praeceptorum matris.


[720] acidaliae Acidalia Venus dicitur vel quia inicit curas, quas Graeci ἄκιδας dicunt, vel certe a fonte Acidalio qui est in Orchomeno Boeotiae civitate, in quo se Gratiae lavant, quas Veneri esse constat sacratas; ipsius enim et Liberi filiae sunt: nec immerito; gratiae enim per horum fere numinum munera conciliantur. ideo autem nudae sunt, quod gratiae sine fuco esse debent, ideo conexae, quia insolubiles esse gratias decet: Horatius “segnesque nodum solvere Gratiae” . quod vero una aversa pingitur, duae nos respicientes, haec ratio est, quia profecta a nobis gratia duplex solet reverti, unde est supra “nec te certasse priorem paeniteat” . sane Veneri multa nomina pro locis vel causis dicuntur inposita. nam Venerem vocari quidam propter promptam veniam dicunt. alii “Suadam” appellant, quod ipsa conciliatio Suada sit. dicitur etiam “Obsequens Venus” , quam Fabius Gurges post peractum bellum Samniticum ideo hoc nomine consecravit, quod sibi fuerit obsecuta: hanc Itali †“Postvotam” dicunt. dicta est etiam “Equestris Venus” , dicta et “Cloacina” , quia veteres cloare purgare dixerunt. dicitur et “Myrica” et “Myrtea” et “Purpurissa” . est et “Erycina” , quam Aeneas secum advexit. dicitur et “Salacia” , quae proprie meretricum dea appellata est a veteribus, et “Lubentina” , quae lubentiam mentibus novam praestat, quamvis alii hanc “Lubiam” dicant, quod eo numine consilia in medullas labantur. alii “Mimnerniam” vel “Meminiam” dicunt, quod meminerit omnium. est et “Verticordia” , est et “Militaris Venus” , est et “Limnesia” quae portubus praeest. ipsa et “Victrix” et “Genetrix” ex Caesaris somnio sacrata. est et “Venus Calva” ob hanc causam, quod cum Galli Capitolium obsiderent et deessent funes Romanis ad tormenta facienda, prima Domitia crinem suum, post ceterae matronae imitatae eam exsecuerunt, unde facta tormenta, et post bellum statua Veneri hoc nomine collocata est, licet alii Calvam Venerem quasi puram tradant, alii Calvam, quod corda amantum calviat, id est fallat atque eludat. quidam dicunt porrigine olim capillos cecidisse feminis et Ancum regem suae uxori statuam calvam posuisse, quod constitit piaculo; nam post omnibus feminis capilli renati sunt, unde institutum, ut Calva Venus coleretur. apud Cyprios Venus in modum umbilici, vel ut quidam volunt, metae colitur. apud Ephesios “Venerem Automatam” dixerunt, vel “Epidaetiam” . ratio autem horum nominum talis est. Meliboea et Alexis amore se mutuo dilexerunt et iuramento se adstrinxerunt, ut cum tempus nuptiarum venisset sibimet iungerentur: sed cum virginem parentes sui alii despondissent et hoc Alexis vidisset, spontaneum subiit exilium. virgo autem ipso nuptiarum die semet de tecto praecipitavit: quae cum inlaesa decidisset, in fugam conversa pervenit ad litus ibique scapham ascendit, ex qua sponte funes soluti esse dicuntur. voluntate itaque deorum pervecta est ubi amator morabatur: quam cum ille parans cum sodalibus convivium suscepisset, pro ipso rei eventu templum constituit. quod ergo sponte fuissent <funes> soluti, Automatae Veneri nomen sacravit, quodque cum epulas pararet virgo ei aquis fuisset advecta, Epidaetiae sacravit. abolere sichaeum incipit ordo naturalis. prius enim est avellere inhaerentia, et post nova inferre. sic Terentius “ut metum in quo nunc est adimam atque expleam animum gaudio” .


[721] vivo amore aut vivi hominis, aut certe vehementi. praevertere praeoccupare: propter Iunonem sine dubio.


[722] resides pigros, ad amandum inertes; iuraverat enim nulli se esse nupturam. resides sane milites otiosi et pigri dicuntur, ut “residesque movebit Tullus in arma viros” . unde contra instantes dicimus industrios.


[723] quies epulis propter regalem affluentiam. contra supra ait “postquam exempta fames” . mensaeque remotae licet sub extranea persona, Romanorum tamen exsequitur morem, apud quos duae mensae erant: una epularum, altera poculorum.


[724] crateras Graecum est ab eo quod est 'hic crater'; nam Latine haec cratera dicitur, unde Persius “si tibi crateras argenti incusaque pingui auro dona feram” . et vina coronant 'vina' pro poculis posuit, et est tropus synecdoche, ut Cererem dicimus pro frumento. sic Plautus “vinum precemur; nam hic deus praesens adest” . 'coronant' autem est aut inplent usque ad marginem, aut quia antiqui coronabant pocula, et sic libabant: unde est “magnum cratera corona induit, inplevitque mero” .


[725] it strepitus tectis id est ad tecta, ut “it clamor caelo” . legitur autem et 'fit strepitus tectis'.


[726] atria ut supra diximus, tangit Romanam historiam; nam ut ait Cato et in atrio et duobus ferculis epulabantur antiqui: unde ait Iuvenalis “quis fercula septem secreto cenavit avus?” ibi etiam pecunias habebant: unde etiam qui honoratiores erant liminum custodes adhibebantur, ut “qui Dardanio Anchisae armiger ante fuit, fidusque ad limina custos” . ibi et culina erat: unde et atrium dictum est; atrum enim erat ex fumo. alii dicunt Atriam Etruriae civitatem fuisse, quae domos amplis vestibulis habebat: quae cum Romani imitarentur atria appellaverunt. alii atria magnas aedes et capacissimas dictas tradunt, unde atria Licinia et atrium Libertatis. lychni Graeco sermone usus est, ne vile aliquid introferret. a lychno autem lucerna dicta est, unde et brevis est 'lu', ut Iuvenalis “dispositae pinguem nebulam vomuere lucernae” . Horatius “ungor olivo, non quo furatis inmundus Natta lucernis” . si enim a luce diceretur, non staret versus. laquearibus principaliter lacus dicitur, ut Lucilius “resultant aedesque lacusque” ; diminutio lacunar facit, ut Horatius “nec mea renidet in domo lacunar” ; inde fit alia diminutio lacunarium et per antistoichon laquearium. legitur et lacuaribus. Cicero Tusculanarum “tectis caelatis lacuatis” .


[727] noctem vincunt luminis est exaggeratio. funalia 'funalia' sunt quae intra ceram sunt, dicta a funibus, quos ante usum papyri cera circumdatos habuere maiores: unde et funera dicuntur, quod funes incensos mortuis praeferebant. alii funalia appellarunt quod †in cicendula lucet, quos Graeci πυρσοὺς vocant: Varro de vita P. R. “facibus aut candela simplici †;aut ex eo funiculo facto, earum vestigia quod ubi ea figebant appellarunt funalia” . non nulli apud veteres candelabra dicta tradunt quae in capitibus uncinos haberent, quibus affigi solebant vel candelae vel funes pice delibuti: quae interdum erant minora, ut gestari manu et praeferri magistratibus a cena remeantibus possent.


[728] hic tunc; est ergo adverbium temporis.


[729] quam belus primus rex Assyriorum, ut supra diximus, quos constat Saturnum, quem et Solem dicunt, Iunonemque coluisse, quae numina etiam apud Afros postea culta sunt. unde et lingua Punica Bal deus dicitur. apud Assyrios autem Bel dicitur quadam sacrorum ratione et Saturnus et Sol. alii hunc Belum Saturni temporibus regnasse eiusdemque dei hospitem fuisse tradunt.


[730] tum facta silentia tectis mos erat apud veteres, ut lumine incenso silentium praeberetur, ut †optativam sibi laudem loquendo nullus averteret. apud Romanos etiam cena edita sublatisque mensis primis silentium fieri solebat, quoad ea quae de cena libata fuerant ad focum ferrentur et in ignem darentur, ac puer deos propitios nuntiasset, ut diis honor haberetur tacendo †que nos cum intercessit inter cenandum, Graeci quoque θεῶν παρουσίαν dicunt.


[731] hospitibus nam te dare ivra loquvntur scilicet exemplo Lycaonis, qui cum hospites susceptos hospitio necaret, a suscepto Iove, postquam ei epulas humanas adposuit, versus in lupum ostendit hospitii iura non esse violanda.


[732] Tyriisque diem atqui nox erat, sed per 'diem' accipimus et noctem. et quidam volunt masculini generis 'diem' bonum significare, feminini malum. Troiaque profectis bene noluit 'profugis' dicere.


[733] esse velis secundum Etruscam disciplinam locutus est; sic enim dicunt 'volens propitiusque sis'.


[734] adsit laetitiae bacchus dator alii 'adsis' legunt, secundum quos 'Bacchus' aut antiptosis est, aut antiquus vocativus, ut “socer arma Latinus habeto” . dator bene autem addidit 'dator laetitiae', quia est et dator furoris. et bona ivno aut propitia, id est non irata Troianis, ut “sis bonus o felixque tuis” , aut magis 'bona' caelestis; est enim et inferna, ut “Iunoni infernae dictus sacer” . aut, sicut supra dictum est, χρηστὴ, quod est bona, quam inter penates Troiani habuisse dicuntur.


[735] coetum modo convivium; et bono verbo ad dignitatem duorum in uno populorum usus est.


[736] Laticum libavit honorem more sacrorum: et tangit ritum Romanorum, qui panicias sacratasque mensas habebant, in quas libabant, ut est “heus etiam mensas consumimus, inquit Iulus” . Laticum libavit honorem] diis enim hospitalibus et Iovi in mensam libabatur.


[737] libato delibato. summo tenus usque ad labra. attigit ore et verecundiam reginae ostendit, et morem Romanum. nam apud maiores nostros feminae non utebantur vino, nisi sacrorum causa certis diebus. denique femina quae sub Romulo vinum bibit occisa est a marito, Mecennius absolutus, id enim nomen marito. sic Granius Licinianus cenae suae.


[738] tum bitiae per transitum Poenorum ducum nomina introducit. nam Bitias classis Punicae fuit praefectus, ut docet Livius, Iopas vero rex Afrorum, unus de procis Didonis, ut Punica testatur historia. servavit autem τὸ πρέπον: quare non Aeneae dedit, ne aut contumeliosum videretur aut petulans. increpitans inclamans, ut “aestatem increpitans seram” , aut certe arguens familiariter segnitiem tarde accipientis, cum esset avidus in bibendo; nam sequitur 'ille inpiger'. melius tamen accipimus clara voce hortatum, ut Plautus “neque ego ad mensam publicas res clamo, neque leges crepo” et Horatius “quis post vina gravem militiam aut pauperiem crepet?” havsit modo accepit, nec possumus intellegere bibit, cum hoc sequatur 'et pleno se proluit auro'. alibi vidit, ut “hausit caelum mentemque recepit” , alibi audivit, ut “vocemque his auribus hausi” , alibi vulnerat, ut “latus haurit apertum” . et multa alia pro loco significat.


[739] prolvit bibendo profudit.


[740] post alii proceres ergo et Bitias unus est de proceribus; nam exoche sine similitudine numquam fit. sane 'proceres' de his est quae nominativum in usu non habent, ut supra “et victor dicione tenebat” . nam nec hoc in usu habet nominativum, licet in conpositione dicamus condicio. proceres autem ideo secundum Varronem principes civitatis dicuntur, quia eminent in ea, sicut in aedificiis mutuli quidam, hoc est capita trabium, quae proceres nominantur. crinitus iopas aut puerum intellege, aut imitabatur Apollinis formam, cuius fuerat etiam artis imitator.


[741] docvit quae maximus atlas 'quae' legendum est non 'quem'; nec enim istum docere potuit, qui Didonis erat temporibus, sed docuit Herculem: unde et dicitur ab Atlante caelum sustinuisse susceptum propter caeli scientiam traditam. constat enim Herculem fuisse philosophum, et <haec> est ratio, cur illa omnia monstra vidicit Nilum Melonem vocari, Atlantem vero Telamonem. docvit quae maximus atlas] id est quae ipse scit, quae ipse modulatus est * * * hic Atlas Iapeti filius in Africa natus dicitur. hic quod annum in tempora diviserit et primus stellarum cursus vel circulorum vel siderum transitus naturasque descripserit, caelum dictus est sustinere. qui nepotem suum Mercurium et Herculem docuisse dicitur.


[742] hic canit bene philosophica introducitur cantilena in convivio reginae adhuc castae: contra inter nymphas, ubi solae feminae erant, ait “Vulcani Martisque dolos et dulcia furta” . errantem lunam quia ἑλικοειδὴς est, id est obliquo incedit cursu, non recto, ut Sol: scilicet ne incidat in centrum terrae et frequenter patiatur eclipsin; vicinus enim est eius circulus terrae. solisque labores 'canit' per omnia intellegimus. planetae septem sunt, Saturnus Iuppiter Mars Sol Venus Mercurius Luna. sed quinque et contra mundum feruntur, et cum mundo quando retrogradi sunt; Sol vero et Luna semper contra mundum. ideo ergo dixit 'Solis labores': laborat enim nitens contra venientis sphaerae volubilitatem. nec nos debet Homerus movere, qui ait ἥλιον ἀκάμαντα; non enim eum dixit non laborare, sed laborem non sentire. lunam solisque labores] amat sane ubique Solem et Lunam iungere.


[743] unde hominum genus si fabulam respicis, a Prometheo intellege, vel a Deucalione et Pyrrha; si autem veritatem requiris, igni, alii de atomis, alii de quattuor elementis. pecudes pro omnibus posuit. unde imber scilicet de nubibus, quae secundum Lucretium de terrae anhelitu nascuntur, qui nebulas creat: quae cum altius fuerint elevatae, aut solis calore resolutae aut vi ventorum conpressae mittunt leves pluvias vel exprimunt concitatiores. et ignes scilicet ex nubium conlisione. nam omnium rerum conlisio ignem creat, ut in lapidibus cernimus, vel attritu rotarum, vel in silvis arborum.


[744] arcturum stella est post caudam maioris ursae, posita in signo bootae, unde arcturus dicta est, quasi ἄρκτου οὐρά. hanc quidam agere arcton dicunt, quia arceram veteres vehiculum vocabant. haec autem ut fabulae loquuntur Callisto fuit, comes Dianae, quam Iuppiter mutatus in Dianam stupravit, ex qua natus est filius nomine Arcas. cetera in libro I. georgicorum plenius narrata sunt. pluviasque hyadas hyades stellae sunt in fronte tauri, quae quotiens nascuntur pluvias creant: unde et Graece ὑάδες dictae sunt ἀπὸ τοῦ ὕειν, Latine suculae a suco. sic ergo ait 'pluviasque hyades', ut “Plemyrium undosum” . alii dicunt hyadas dictas vel ab y littera vel ἀπὸ τοῦ ὑὸς, id est sue, in cuius formatae sunt faciem: nam ideo eas quidam suculas, sues scilicet, dici tradunt. has quidam vergilias dicunt, quod vere florido oriantur. hae autem fuerunt ut alii dicunt, Atlantis filiae, ut alii Liberi nutrices, quae se in pelagus furore praecipitaverunt. alii Erechthei filias pro patria se morti obtulisse aiunt, quas Pliadas vocant, quod Pleiones filiae esse dicantur. quidam hyadas ab Hyante fratre, quem inventum extinctum usque ad mortem doluerunt, dictas putant. geminosque triones id est septemtriones, id est Helicen et Cynosuram; non enim semper de duobus dicunt geminos, sed de pluribus. et proprie triones sunt boves aratorii, qui terram terunt. non ergo incongrue dixit 'triones', quia septemtriones plaustra a nonnullis dicuntur.


[745] quid quam ob causam 'properent se tinguere soles hiberni'. ratio hoc facit hemisphaerii, quia hieme breviore sol utitur circulo. tingvere demergere. soles vero pro diebus posuit, ut “tris adeo incertos caeca caligine soles erramus” .


[746] vel quae tardis mora noctibus obstet id est aestivis, tarde venientibus; 'vel' enim disiunctiva est coniunctio, nec patitur bis eandem rem dici: ergo hoc dicit, quae causa est longorum dierum. sed et hic ratio hemisphaerii est. tardis non longis.


[747] ingeminant plavsu Tyrii troesque sequvntur imitantur. et bono usus est ordine, ut prius plauderent cives; nec enim aliter poterant audere peregrini, qui exspectabant, ut noscerent morem: unde supra et “vos o coetum Tyrii celebrate faventes” .


[748] nec non et vario arte poetica utitur, ut praemittat aliquid, quo sequens liber videatur esse coniunctus: quod in omnibus servat.


[749] longum hic permaturum, aut qui non erat nisi ipsius morte finiendus. bibebat amorem adlusit ad convivium. sic Anacreon “ἔρωτα πίνων” .


[750] super priamo de Priamo. nam eius praepositionis officio fungitur, pro qua ponitur, ut supra “et sub noctem cura recursat” , id est circa noctem. et sciendum, quod cum tempus significatur, 'sub' praepositio accusativo haeret semper. rogitans scilicet quo modo sit venditus rex; vel qui eum post decennale bellum exitus tulerit.


[751] aurorae filius Memnon. ideo autem dixit 'quibus ar- mis', quia Vulcaniis armis usus fuisse narratur. aurorae filius armis quia etiam ei fecerat arma Vulcanus. qui cum auxilium Troianis ferret, apud Troiam occisus est. hic in tanto amore apud suos socios fuit, ut post eius mortem cum eum nimium deflerent miseratione deorum in aves conversi dicantur et quotannis venire ad tumulum eius et ibi lamentatione et fletibus se dilacerare, donec aliquantae ibidem moriantur.


[752] quales diomedis equi non debemus eos equos intellegere, quos Aeneae sustulit, nec enim congruit; sed de his interrogat, quos sustulit Rheso. 'quales' autem dixit, ac si diceret, anne sic feroces ut illi a quibus ducebant originem. Diomedes enim, rex Thracum, habuit equos qui humanis carnibus vescebantur. hos Hercules occiso crudeli tyranno abduxisse perhibetur: de quibus dicuntur supra memorati equi originem ducere. aut ideo 'quales', qui potuerint esse ita divini, ut inter fatalia Troiana numerarentur; nam ideo et supra “ardentes” ait.


[753] immo age vidit specialia cito posse finiri, et contulit se ad generalitatem. et a prima dic hospes origine nobis id est a raptu Helenae: quod quidem Dido cupit, sed excusat Aeneas. et dicit ruinam se Troiae breviter esse dicturum, habita ratione temporis, ut “suadentque cadentia sidera somnos” .


[754] insidias danaum hoc ad Troianorum favorem, ne videantur virtute esse superati. et laudandum quod 'insidias' tantum dixerit, non et captum Ilium; nam et ipse Aeneas “accipe nunc Danaum insidias” . casusque tuorum ut eventu Troia corruerit, non fati necessitate.


[755] erroresque tuos et responsio hunc ordinem sequitur. nam primo dicit Troiae ruinam, post errores suos. septima aestas per aestates annos intellege; nam sic ante olympiadas conputabant. septem autem annos esse Dido cognovit ex Teucro.


LIBRVM SECVNDVM

conticvere omnes quia supra dixit “fit strepitus tectis” . 'conticuere' autem pro conticuerunt: quod metri causa fit vel ratione clausularum. nec est ut quidam dicunt dualis numerus, qui apud Latinos numquam penitus invenitur. et bene 'omnes' addidit; poterant enim simul quidam, sed non omnes, tacere. intentique ora tenebant aut ora intuebantur loquentis, aut inmobiles vultus habebant, ut “tenuitque inhians tria Cerberus ora” , id est inmobilia habuit. aut 'tenebant' habebant, ut sit figura et intellegamus 'intenta tenebant', ut Terentius “nam Andriae illi id erat nomen. teneo” . ideo autem hoc addidit, quia potest quis tacere, nec advertere.


[2] inde aphaeresis est, pro deinde: vel ut quidam volunt 'tunc'. toro ab alto summus enim semper est pontificalis locus; non enim licebat supra regem sacrificulum quemquam accumbere. cum enim dicit de Didone “aurea conposuit sponda mediamque locavit” ostendit illam regali, non sacerdotali loco discubuisse. et Aeneas ubique quasi sacratus inducitur. dictus autem a tortis herbis est torus. et videtur hic ostendisse “ostroque superbo” et “aulaeis iam se regina superbis” , ut aulam significaret. 'ab alto' vero pro 'ex alto'; mutavit praepositionem. pater Aeneas honoris hoc nomen est. orsus propter longam narrationem. et 'orsus' hic 'coepit', alibi 'finit', ut “sic Iuppiter orsus” .


[3] infandum quia viro forti victum se dicere et doloris et pudoris est. ivbes vis, ut “iubeo Chremetem” : nam aliter hoc verbum Aeneae persona non recipit. renovare retexere, iterare.


[4] Troianas ut opes sic Horatius “aut pingues Phrygiae Mygdonias opes” . 'ut' autem quem ad modum. lamentabile regnum id est magnum, quasi dignum multa lamentatione, ut “hi multum fleti ad superos” . danai Argivi, dicti a Danao rege. nam Graeci proprie sunt Thessali a Graeco rege.


[5] miserrima vidi est enim poena et in atrocitate spectaculi, ut [in] “Aetnaeos vidit Cyclopas Ulixes” et “vidi egomet, duo de numero” .


[6] pars magna fui propter amissam coniugem. et hoc se commendat, ut paulo post “aut quid in eversa vidi crudelius urbe?” fando dum ipse dicit. alibi dum dicitur, ut “fando aliquod si forte tuas pervenit ad aures” , quia gerundi modus est. quidam per infinitivum modum dictum accipiunt.


[7] myrmidonum Myrmidones sunt Achillis socii, Dolopes Pyrrhi, qui eum de Scyro secuti sunt. dicti autem sunt Myrmidones propter hanc causam: Aeacus cum in arbore fici formicas, id est μύρμηκας vidisset, optavit tot sibi socios evenire, et statim formicae in homines versae sunt. sed hoc fabulae est. nam Eratosthenes dicit Myrmidones dictos a rege Myrmidono. myrmidonum Myrmidones sunt Achillis socii, Dolopes Pyrrhi, quos ut quidam volunt de Scyro insula duxit ad Troiam. dicti autem sunt Myrmidones propter hanc causam: Aeacus, Iovis et Aeginae filius, cum vellet matris suae perpetuam memoriam permanere, insulam, in qua regnabat, a nomine eius Aeginam appellavit. hoc indignata Iuno pestilentia cives eius omnes absumpsit; quod cum vidisset Aeacus petit a Iove, ut formicae, id est μύρμηκες, quas casu animadverterat plures, in homines et suos socios verterentur. qui statim mutati in homines Myrmidones appellati sunt. sed hoc fabula est. nam Eratosthenes dicit, Myrmidonas dictos a rege Myrmidono, Iovis et Eurymedusae filio. sane amat hos exercitus iungere; nam et post ait “hic Dolopum manus, hic saevus tendebat Achilles” . aut duri miles vlixi 'duri' non laboriosi, sed crudelis, ut “quem dat tua coniunx dura” . nam Vergilius pro negotiorum qualitate dat epitheta, cum Homerus eadem etiam in contrariis servet. sensus autem est 'sine lacrimis haec nec a quovis hostium dicerentur'. illud autem quod Asinius Pollio dicit caret ratione, de Achaemenide dictum 'miles Ulixi', Myrmidonas vero et Dolopas praesentes esse, acceptos ab Heleno; sic enim dicti frangitur dignitas. miles vlixi] [sane] quaedam si singulariter proferantur, interdum gratiora sunt, ut “Tros Tyriusque mihi nullo discrimine agetur” . 'Ulixi' autem vetus genetivus est, ut “atque inmitis Achilli” .


[8] temperet abstineat.


[9] praecipitat pro praecipitatur: verbum pro verbo, ut diximus. et duas causas praetendit, quibus dicit non posse universa narrari, dolorem et tempus. cadentia sidera aut epitheton est siderum, quae semper et oriuntur et occidunt; aut certe maiorem partem noctis vult esse transactam. per sidera autem noctem significat, quae somnos suadeat.


[10] casus cognoscere cognoscendorum casuum: et Graeca figura est. 'casus' autem fortunam, pericula; nam si 'mortem' dixisset, 'nostrorum' debuit dicere.


[11] et breviter praescribit, quia Dido dixerat a “prima dic, hospes, origine nobis” . ergo non ad Didonis voluntatem, sed narrantis officium. et quibusdam hic hysterologia videtur; supremum postremum, ultimum dicit. eversionem enim Troiae tantum omissis superioribus narrat.


[12] quamquam animus meminisse horret 'quamquam' melius praesenti iungitur tempori, ut 'quamquam scio, quamquam lego'. quod autem dixit 'meminisse horret' defectivi verbi ratio est; nec enim potuit dicere 'meminere'. et in his quae corrupta sunt naturaliter, ut 'odi' 'novi' 'memini' et omnia, tempora quae inveniuntur et suo et aliorum funguntur officio, ut 'memini' praeteritum est, legimus tamen et “memini videre, quo aequior sum Pamphilo” et “memini me turribus altis Corycium vidisse senem” . quod si fit et in verbis integris, ut “iuvat evasisse tot urbes” , quanto magis in corruptis? refugit propter metrum pro praesenti praeteritum posuit.


[13] incipiam deest 'tamen', quia, cum praeponitur 'quamquam', subiungi necesse est 'tamen'. fracti bello in hoc libro duplex intentio est: ne vel Troiae quod victa est, vel Aeneae turpe videatur esse quod fugit. fracti bello] bene defendit causam suorum, quod in bello non inpares fuerint. sane amat in adversis hoc verbo uti, ut “fractae vires” et “frangimur heu fatis, inquit” . fatisque repulsi oraculis: ut est “cum virgo poscere fata” : secundum Plautum tribus, vita scilicet Troili, palladii conservatione, integro sepulcro Laomedontis, quod in Scaea porta fuit, ut in Bacchidibus lectum est; secundum alios vero pluribus: ut de Aeaci gente aliquis interesset, unde Pyrrhus admodum puer evocatus ad bellum est; ut Rhesi equi tollerentur a Graecis; ut Herculis interessent sagittae, quas misit Philoctetes, quibus Paris peremptus est, cum ipse non potuisset adferre morte praeventus.


[14] ductores sonantius est quam 'duces', ut “regnatorem Asiae” : quod heroum exigit carmen. labentibus velocibus, ut “labere nympha polo” et “labere pinnis” . cursu enim lapsus celerior est.


[15] instar nomen est indeclinabile, licet Probus instaris declinaverit, ut nectaris. et caret praepositione, sicut 'peregre', quamvis Serenus lyricus “'ad instar'” dixerit. 'instar' autem est ad similitudinem: unde non restaurata, sed instaurata dicuntur aedificia ad antiquam similitudinem facta. equum de hoc equo varia in historiis lecta sunt: ut Hyginus et Tubero dicunt, machinamentum bellicum fuit, quod equus appellatur, sicut aries, sicut testudo, quibus muri vel discuti vel subrui solent: unde est “aut haec in nostros fabricata est machina muros” : ut alii, porta quam eis Antenor aperuit, equum pictum habuisse memoratur, vel certe Antenoris domus, quo posset agnosci. non nulli signum equi datum, ut internoscerent Graeci suos, vel hostes. a quibusdam dicitur facta proditione praedictum, ne quis eas domos violaret, quarum ante ianuam equus esset depictus, unde Antenoris et ceterorum domus agnitae sunt. aut quia equestri proelio victa est Troia. aut a monte Hippio, post quem se absconderant Graeci, unde et adludit 'instar montis equum'; ut “pelago credas innare revulsas Cycladas” . aut re vera hoc fuit, quod Vergilius sequitur. sed melius machinamenti genus accipimus. palladis arte aut ingeniose, aut dolose, ac si diceret, consilio iratae deae, quae fuit inimica Troianis.


[16] aedificant translatio, ut Cicero “navem tibi aedificatam esse Messanae” . item intexunt ut ipse alibi “bis denas Italo texamus robore navis” . aedificant] aedificari enim habitacula hominum dicimus; nam ideo hic de equo 'aedificant', qui erat homines recepturus; vel propter magnitudinem. intexunt] quia naves texi dicuntur; nam ideo ubi naves fiunt textrinum vocatur. abiete costas non sine ratione Vergilius hoc loco abietem commemorat, item acerem et pinum paulo post: nam fulminata abies interitum dominae significat, et Troia per feminam periit. acer vero in tutela Stuporis est: et viso equo stupuere Troiani, ut “pars stupet innuptae donum exitiale Minervae” . pinus in tutela quidem est matris deum; sed et fraudum et insidiarum, quia eius poma cadentia per fraudem interimunt: et hic equus plenus insidiarum est. abiete solutio est spondei, nunc in proceleumaticum, alias in dactylum, ut “arma virum” , alias in anapaestum, ut “fluviorum rex Eridanus” . sciendum sane, Vergilium ubique in solutione ista servare sibi excusationem synaliphae: quod alii contemnunt.


[17] votum oblatum: nam participium est. votum p. r. s.] id est vovisse pro reditu. Accius in Deiphobo inscriptum dicit “Minervae donum armipotentes Danai abeuntes dicant” . ea fama vagatvr hoc est reditus fama tantum fuit, non et simulationis; nam incipiunt et insidiae patefactae esse. ea fama vagatur bene excusat, ne reus sit conscientiae.


[18] huc pro illuc. huc in equum, vel in hanc rem. delecta corpora delectorum virorum. sortiti contraria sunt dilectus et sortitus. sed intellegimus, plures quidem electos, sorte tamen ex ipsis ductos, qui includerentur. virum pro virorum, qua figura et in prosa utimur. dicit sane Plinius [in naturali historia] hoc in neutro non esse faciendum, scilicet propter casuum similitudinem, nisi forte nimia metri necessitas cogat. furtim num a plebe, hoc est nullo sciente, id est latenter? nam et furtum ideo dicitur, quod magis per tenebras admittatur; unde fures qui quasi per furvum tempus, hoc est nigrum, aliquid subripiunt.


[19] caeco lateri pro caecis lateribus. et nota aliter dici caecum hominem, id est non videntem, aliter caecum latus, id est obcaecaturum, absconsurum. cavernas ingentes non nulli omnia loca concava cavernas dictas a veteribus asserunt, ut “et umbrosae penitus patuere cavernae” . alii fustes curvos navium, quibus extrinsecus tabulae adfiguntur, cavernas appellarunt: unde, quia naves texi dicuntur et cavernae navium sunt, permansit in metaphora, ut et 'intexunt' diceret et 'cavernas'. alii quodcumque in arcum formatum est, quod flexum et in altitudine curvatum ad sedem deducitur cavernam dici tradunt.


[20] ingentes ut diximus, epitheto levavit tapinosin. uterumque uterus est mulierum: nam praegnantis proprie est. quem modo ideo dixit, quia dicturus est “feta armis” . alvus est quo defluunt sordes, ut Sallustius “simulans sibi alvum purgari” . venter qui videtur, ut Iuvenalis “Montani quoque venter adest abdomine tardus” . sane et in tragoedia de hoc equo ἐγκύμονα legitur; hinc ergo hic 'uterum' dixit. armato milite ut supra “ex hoste” . armato milite] singularem numerum pro plurali posuit, ut “ultro Inachias venisset ad urbes Dardanus” pro Dardani; et alibi pluralem pro singulari, ut “desiste manum committere Teucris” , cum solus esset Aeneas.


[21] tenedos Tenes quidam infamatus, quod cum noverca concubuisset, hanc insulam vacuam cultoribus tenuit: unde Tenedos dicta est. ideo ergo ait 'notissima fama'. sic Cicero “Tenen ipsum cuius ex nomine Tenedos nominatur” . tenedos insula est contra Ilium, quae ante Leucophrys dicta est; nam Tenes, Cycni filius, infamatus a noverca, quod cum ea voluisset concumbere, cultoribus vacuam tenuit: unde Tenedos dicta est. alii dicunt, quod se propter supra dictam causam ex ipsa insula in mare praecipitaverit. huius soror Hemithea fuisse dicitur.


[22] insula dives opum ut alibi “dives equum” . et hic genetivo iungit, Statius, quod rarum est, et ablativo, ut “satis ostro dives et auro” . priami dum regna m. †qui et ipsa a Graecis est.


[23] sinus reductus litoris secessus. statio statio est ubi ad tempus stant naves, portus ubi hiemant. male fida aut minus fida propter periculum navium, quia statio est, quam plagiam dicunt: aut certe fida Graecis. male hoc est 'in nostram perniciem', ut Lucanus de syrtibus “sic male deseruit” (9.310): et hanc significationem raro invenimus. sane 'male fidus' non infidus, sed minus fidus intellegitur. 'male' enim minutionem habet, non negationem.


[24] deserto vel ab his, qui Troianae partis erant; aut certe ideo 'deserto', ut facilius latere possint. condunt pro abscondunt.


[25] abiisse petiisse 'abisse' dicimus et 'petisse', sed propter metrum epenthesis facta est. mycenas a parte totum, id est Graeciam.


[26] omnis teucria subaudis 'gens'. et absoluta est elocutio. solvit quasi ante aerumnis vincti essent.


[27] panduntur portae signum pacis est, ut Sallustius “apertae portae, repleta arva cultoribus” ; ut 'clausis portis' signum belli est “quae moenia clausis bellum acuant portis” . ivvat ire autem, exire, aut ire longius. dorica castra mala est compositio ab ea syllaba incipere, qua superius finitus est sermo; nam plerumque et cacenphaton facit, ut hoc loco. sane Dorus Neptuni filius fuit, unde Dori originem ducunt.


[28] litusque relictum quod nostrum fuerat.


[29] hic pro illic. et totum hoc ita accipiendum. tendebat tentoria habebat, ut “et latis tendebat in arvis” . saevus achilles propter Hectorem tractum. et talis ubique inducendus est, ut Horatius “iura neget sibi nata” .


[30] classibus hic locus magis ad equites referre debemus, ut “et Ortinae classes” : unde et classica dicuntur. acie hic exercitu. aliter “huc geminas nunc flecte acies” . hic acies legitur et 'acie'. nam potest utrumque.


[31] pars stupet <et mirantvr> figurate, ut “pars in frusta secant” . innuptae quae numquam nubit, nam virgo potest et nubere. donum ἀμφιβολία, non quod ipsa dedit, sed quod ei oblatum est. donum exitiale quantum ad Troianos.


[32] primusque thymoetes ut Euphorion dicit, Priamus ex Arisba filium vatem suscepit. qui cum dixisset quadam die nasci puerum, per quem Troia posset everti, pepererunt simul et Thymoetae uxor et Hecuba, quae Priami legitima erat. sed Priamus Thymoetae filium uxoremque iussit occidi. inde ergo nunc dicit 'sive dolo', quia iustam causam proditionis habere videbatur. alii volunt 'dolo' scilicet Graecorum, quo omnes decepti sunt.


[33] arce locari velut tutamen. et non incassum arcis Troianae prope multis locis mentio fit. in hac enim arce huiusmodi saxum fuisse dicitur, quod ab alio contritum sanguinem emitteret. namque Helenam ad incitandos in se amatores saepe ex hoc saxo lapillum uti fuisse solitam.


[34] sic fata ferebant ut etiam cives contra patriam sentirent.


[35] at capys quidam: non pater Anchisae. et bene nec se, nec patrem huic consilio dicit interfuisse, per quod interitus patriae imminebat. quamquam Aeneas quasi obtrectator Priami non adsit, ut Homerus dicit, Anchises vero propter caecitatem, ut docet Theocritus. alii hunc Capyn adfinem Aeneae tradunt, et ideo ei ab Aenea dari recti consilii principatum. hic est qui Capuam condidit. sed hoc post multa saecula claruit. nam his temporibus, quibus Caesar occidi habuit, Capuae iuvencae aeneae dicitur inscriptum fuisse, isdem temporibus unum de genere conditoris periturum.


[36] pelago pro in pelagus. danaum insidias bene qui suadet ut praecipitetur, non dicit 'donum Minervae', sed 'Danaum insidias' et 'suspecta dona'.


[37] subiectisque vrere flammis 'que' copulativa coniunctio est, 'aut' disiunctiva. quomodo ergo has iunxit, cum non utrumque, sed alterutrum fieri poterat quod suadebatur? poetarum est partem pro parte ponere, ut torvum pro torve, et volventibus pro volubilibus: coniunctionem ergo pro coniunctione posuit, ut “saxum ingens volvunt alii radiisque rotarum” 'que' pro 've' posuit; nam sonantius visum est. antiqua tamen exemplaria 've' habere inveniuntur; 've' enim proprium significatum habet, ut interdum pro vel accipiatur.


[38] terebrare quidam aperire ac rescindere accipiunt, alii terebrare simpliciter accipiunt, quia adiecit temptare. et hinc ostenditur adversa sententia; non enim ab omnibus creduntur insidiae.


[39] incertum instabile, unde est 'studia in contraria'. 'incertum' ergo aut temporale est, aut perpetuum epitheton vulgi. sane 'vulgus' magis masculini generis est, quam neutri, quia in 'us' exeuntia neutra in 'ris' mittunt genetivum, excepto 'pelagus', quod in hoc nomine creavit errorem.


[40] ante omnes aut perissologia est, quia dixit 'primus'; aut 'ante omnes', id est videntibus omnibus.


[41] laocoon omnia in 'oon' exeuntia tertiae sunt declinationis, ut Laocoontis Demophoontis Hippocoontis. ardens omnis adfectus tribus rebus ostenditur, vultu voce gestu, sicut hic futura dicturo primum iram et commotionem animi quae vultu ostenditur dedit, dein celeritatem corporis, inde vocis magnitudinem.


[42] et procul quidam hoc loco 'procul' 'unde primum exaudiri potuit' tradunt: alii 'iuxta' volunt, ut “serta procul” . o miseri bene hoc coepit, quia non erant suadenti utilia credituri. quae tanta insania? quia insanorum est contra se sentire. aut 'insania' dementia.


[43] creditis avectos hostes vehementius est, quam si dixisset 'non navigaverunt'.


[44] dona carere dolis danaum?? ordo est 'dona Danaum', non 'dolis Danaum'; non enim quaecumque sunt dona Danaum sunt. sic notus vlixes?? quia, ut ait Homerus, voluntate verberatus et sub habitu mendici Troiam ingressus exploravit universa. hic sane Ulixes, filius Laertae, Penelopae maritus fuit. qui filios habuit Telemachum ex Penelope, ex Circe vero Telegonum, a quo etiam inscio cum is ipse patrem quaereret, occisus est. huic Ulixi primus Nicomachus pictor pilleo caput texisse fertur. huius post Iliense bellum errores Homerus notos omnibus fecit. de hoc quoque alia fabula narratur. nam cum Ithacam post errores fuisset reversus, invenisse Pana fertur in penatibus suis, qui dicitur ex Penelope et procis omnibus natus, sicut ipsum nomen Pan videtur declarare: quamquam alii hunc de Mercurio, qui in hircum mutatus cum Penelope concubuerat, natum ferunt. sed Ulixes posteaquam deformem puerum vidit, fugisse dicitur in errores. necatur autem vel senectute, vel Telegoni filii manu aculeo marinae beluae extinctus. dicitur enim, cum continuo fugeret, a Minerva in equum mutatus.


[46] in ligno bene 'ligno' quasi dissuasorie, non simulacro, ut paulo post “ducendum ad sedes simulacrum” . nam in suasione vel dissuasione tam sensus quam verba considerantur. ligno] adfectavit tapinosin dicens 'ligno'; infirmare enim vult fictam eorum religionem.


[47] inspectura domos, bene 'inspectura'; muris enim portisque deiectis, qui apud Troiam hoc machinamento perrupti sunt, necesse erat domos inspici. venturaque desuper urbi hoc est oppressura civitatem.


[48] aut aliquis latet error non confirmat, ut plus in eo fraudis videatur esse, quam fuit. error id est dolus, ut “inextricabilis error” . et est figura ab eo quod praecedit id quod sequitur. distinguendum sane 'error', et sic dicendum 'equo ne credite Teucri'. item 'quicquid id est, timeo', hoc enim melius est. equo latet id est sub praetexto, sub specie equi. alii 'equo' in equo accipiunt. <ne> credite <ne> confidite, id est nolite eorum fiduciam habere, qui timendi sunt, etiam cum ultro offerunt dona.


[49] quicquid id est 'timeo' inquit 'quicquid omnino in equo est; ceterum Danaos, etiam dona ferentes'.


[51] in latus quidam inter ventrem et latus percussum intellegunt. [multi ita volunt intellegi 'in latus stetit, in alvum contorsit hastam.'] quidam deesse aliquid putant, ut sit sensus 'inclinans se in latus ad ictum vehementiorem intorsit hastam', nam si latus equi accipias, contrarium erit quod subiunxit 'alvum'. feri quadrupedis: ab eo quod toto corpore feratur, ut “pectebatque ferum” et paulo post “saucius at quadrupes” . curvam alvum Plautus masculino ait genere, quo non utimur. percussum sane intellegimus inter ventrem et latus.


[52] recusso pro concusso, praepositio pro praepositione.


[53] cavae cavernae Graeca figura, ut 'vitam vivere', 'mortem mori'. quae autem a veteribus cavernae appellatae sint superius dictum est.


[54] fata deum 'fata' modo participium est, hoc est 'quae dii loquuntur', ut Statius “et vocem fata sequuntur” . si mens non laeva fuisset Troianorum scilicet; bene ergo divisit. sane laeva modo contraria. et sciendum laevum, cum de humanis rebus est, esse contrarium, cum de caelestibus, prosperum, ut “intonuit laevum” , quia sinistra numinum intuentibus dextra sunt.


[55] foedare dilacerare. foedum enim tam apud Vergilium, quam apud Sallustium non turpe significat, sed crudele, ut “sanguine foedantem quos ipse sacraverat ignis” , Sallustius “foedi oculi” . alii 'foedare' secundum Graecos accipiunt. quid enim foedius, quam duces Graecorum latentes deprehendi? latebras autem amare dixit.


[56] stares si 'staret' legeris, 'maneres' sequitur propter ὁμοιοτέλευτον. et est apostropha.


[57] ecce manus haec particula prope rem gestam ante oculos lectoris inducit. sane saepe dictum est, Vergilium inventa occasione mentionem iuris pontificalis facere in quacumque persona. antiquis itaque caerimoniis cautum erat, ne vinctus flaminiam introiret, si introisset, solveretur vinclaque per impluvium effunderentur inque viam publicam eicerentur. flaminia autem domus flaminis dicitur, sicut regia regis domus. [quod] hic de Sinone rem flaminis a rege factam debemus accipere, “ipse viro primus manicas atque arta levari vincla iubet Priamus” ; quod factum sub divo, illo versu ostendit “sustulit exutas vinclis ad sidera palmas” et “vos aeterni ignes” , id est sidera: quod utique incongrue dictum videtur, nisi sub divo Sinonem stantem haec dixisse accipiamus. ideo autem 'iuvenem' dicendo nomen suspendit, quo gravior narratio fieret, si ordine suo referrentur quae gesta sunt. manus revinctum ut “oculos suffusa” .


[58] trahebant cum festinatione adducebant, ut “conventus trahit in medios” . et modo 'trahebant' ad desiderium ducentum et Sinonis pertinet simulationem. non quia renititur Sinon, nam contrarium esset 'qui se ignotum venientibus ultro'.


[59] quis se quibus se. alii 'qui se' legunt.


[60] hoc ipsum vel ut caperetur, vel quod Graeci simulabant. hoc ipsum per 'm', quia usurpatum est 'ipse', et est naturale 'ipsus', ut “ipsus mihi Davus” . dicimus ergo 'ipsus ipsa ipsum', ut 'doctus docta doctum'. ut strveret ut confirmaret praeiacta dolorum semina. et respexit ad superiora, ut “aedificant” . ut strveret] vel astrueret vel incoatum a Graecis perficeret. quod ipse exposuit 'Troiamque aperiret Achivis'.


[61] fidens animi ut “o praestans animi iuvenis” . et est nomen; desiit enim esse participium, quia genetivo casui cohaeret et potest recipere conparationem. sane veteres fiduciam interdum pro crimine et audacia ponebant, ut Sallustius “ita fiducia quam argumentis purgatiores dimittuntur” . et Vergilius “nam quis te, iuvenum confidentissime” . in utrumque 'in' modo 'ad' significat, alibi pro 'contra', ut etiam supra diximus. sane sequenti versu exposuit, quid est 'in utrumque paratus'.


[62] versare dolo dolo evertere, et subaudis Troianos; aut 'dolos versare', hoc est exercere. hinc versutus, quod facile se ad ea quae usus poscit vertit. Plautus “versutior es, quam rota figularis” (Epid. 371). occumbere morti novae locutionis figura et penitus remota. Ennius “ut vos vostri liberi defendant, pro vostra vita morti occumbant obviam” .


[63] visendi frequentativum est 'viso', ut 'verso' 'facesso', licet rarum sit; nam in 'to' exeunt frequentativa.


[64] circumfusa rvit figura ὑπαλλαγή, ruit primo et sic circumfusa est. certant cum supra 'iuventus ruit' dixerit, subiunxit 'certant'. figuratum est, quia iuventus enuntiatione singulare est, intellectu plurale. inludere capto et 'inludo tibi' dicimus, ut hoc loco, et 'inludo te', ut “verbis virtutem inlude superbis” , et 'inludo in te'. simile est et 'insulto'. quidam 'inludere' per ludum ac iocum saevire in iniuriam alicuius intellegunt, ut “silvestres uri adsidue capraeque sequaces <inludunt>” . 'capto' autem, quod ita Troiani putabant.


[65] accipe audi, ut 'da' dic, ut “qui sit da Tityre nobis” . insidias servavit ordinem respondendo ad illud, quod regina interrogaverat “insidias, inquit, Danaum” . crimine ab uno hoc est causa, ut “crimen amor vestrum” : ab eo quod praecedit id quod sequitur. si enim simpliciter intellexeris 'crimine', de negotio ad personam vitiosum transitum facis. alii sic legunt 'Danaum insidias et crimina'.


[67] turbatus quasi turbatus, ut “exultat Amazon” , id est quasi Amazon. et hoc ad fidem faciendam: non enim turbatus, supra enim ait 'seu versare dolos, seu certae occumbere morti'. inermis quidam supplex accipiunt, ut “tendentemque manus Priamum conspexit inermes” .


[69] hev modo una est syllaba, sed interdum propter metrum duae fiunt, ut “eheu quam pingui macer est mihi taurus in ervo” , sicut 'prendit' et 'prehendit', et secundum Plinium multa sunt talia. tellus et aequora bene conciliat miserationem, de communibus duobus exclusus elementis. sane 'tellus' 'us' longa est: et sunt pauca quae 'us' producunt, ut senectus iuventus salus virtus palus servitus incus tus rus mus pus, tunc scilicet cum genetivus in 'tis' vel in 'ris' exit et habet paenultimam longam. ideo autem 'tis' et 'ris' diximus, quia palus, licet paludis longa sit 'lu', brevis tamen non numquam invenitur, quia in 'dis' exit genetivus, ut Horatius “sterilisque diu palus aptaque remis” . 'aequora' vero modo maria, alibi campos, ut “ac prius ignotum ferro quam scindimus aequor:” dictum enim est ab aequalitate. hev quae nunc . . . accipere] quia Graeci tenebant maria, Troiani terras. sane quod deflet, ideo ei prima brevis datur oratio. et est controversiae schema: nam principium satis docte sumptum est; hac enim exclamatione et miseriae auctu benivolum sibi iudicem fecit, querelae autem novitate attentum. quis enim non cuperet audire, quo pacto idem homo et Graecis et Troianis esset invisus? denique subiecit 'quo gemitu conversi animi, compressus et omnis impetus: hortamur fari quo sanguine cretus, quidve ferat; memoret quae sit fiducia capto'. habet ergo benivolentiam et attentionem. ingressus deinde causam, quia timebat, ne persona Graeci suspecta esset quasi hostis, hoc fatetur primum et ex sequentibus sanat 'neque me Argolica de gente negabo: hoc primum; nec si miserum Fortuna Sinonem finxit, vanum etiam mendacemque inproba finget'. subiungit fabulam ex qua sibi fidem paret dicturus de equo. de Palamede autem et Iphigenia ad Troianos nil pertinet, de quibus vera incipit et in falsa desinit; facile enim quae sequuntur credibilia sunt, cum prima recognoscuntur: quae per singula loca vel versus facilius poterimus advertere.


[70] denique aut vacat, sicut 'gentium', aut novissime significat.


[71] et super et insuper. ipsi quos pro merito meo minime deceat saevos esse, [hoc est], quibus sum praestaturus salutem.


[72] infensi infensus proprie est plus quam inimicus, ab inimico maior. poenas cum sanguine id est et tormenta et mortem. potest enim aliud esse sine alio.


[73] conversi animi bene, quia dixerat 'et super ipsi Dardanidae infensi', ut ostenderet eos, cum advenienti inludere certarent, audito eius gemitu ad miserationem esse conversos.


[74] impetus quo in Sinonis ferebamur interitum. hortamur bene, non 'iubemus', utpote miserantes. quo sanguine cretus quibus sit parentibus natus: nam Graecum esse constabat.


[75] ferat adferat, id est nuntiet. memoret quae sit fiducia capto aut dicat quae tanta sit in captivo fiducia, ut audeat dicere 'et super ipsi': aut certe 'memoret' est meminerit, ut significet, meminerit in captivo per veriloquium vitae esse fiduciam. unde et responsio talis est 'fatebor vera'. alii 'memorem' legunt, ut sit sensus, hortabamur ad loquendum memorem, hoc est qui diligenter factionis suae meminerat. memoret quae sit fiducia capto] vel [ut] memor sit, quid in captivo victori liceat, vel 'quidve ferat memoret', id est quid afferat dicat, ut simpliciter accipiatur quod sequitur, quid illud sit quod ei fiduciam apud hostes capto pariat, ut putet a Troianis sibi esse parcendum.


[77] fuerit quodcumque id est quicumque me sequitur eventus. fuerit quodcumque] sive miseratus vitam concedere volueris, sive non. est autem parenthesis, et respicit ad illud 'memoret, quae sit fiducia capto'. suspendendum ergo 'rex'. sane 'quodcumque' vetusta voce mortem significari Lucilius docet in XII. “hunc, si quid pueris nobis me et fratre fuisset” , hoc est, si mors vel me vel fratrem oppressisset. ergo ut quidam volunt urbane animum hominis mortem contemnentis ostendit. 'vera' inquit, ut et falsa, quae postea dicturus est, vera credantur: ideo primo a veris coepit. ordo autem est, fatebor cuncta vera, neque me Argolica de gente negabo. quod sciebant Troiani confessus est, ut ei de ceteris crederetur.


[79] hoc primum hoc maximum est vel principale apud me, verum dicere. <vel> hoc primum 'fatebor' subaudis. nec si miserum fortuna sinonem finxit quidam ita intellegunt: si me Fortuna ad hanc miseriam perducere potuit, non valebit etiam stultum facere, ut putem me mentiendo proficere. sinonem Autolycus quidam fur fuit, qui se varias formabat in species. hic habuit liberos Aesimum, unde natus est Sinon, et Anticliam, unde Ulixes: consobrini ergo sunt. nec inmerito Vergilius Sinoni dat et fallaciam et proditionis officium, ne multum discedat a fabula, quia secundum Euphorionem Ulixes haec fecit. sinonem melius, quam si 'me' dixisset; solet enim et in nomine quaedam esse emphasis, ut “et quisquam numen Iunonis adoret” .


[80] finxit conposuit, formavit, ut “et corpora fingere lingua” . et notandum quia omnis Sinonis oratio diasyrtica est: nam et negotium exprimit, et Troianorum insultat stultitiae, ut hoc loco. finxit vanum fallacem. et vanus est qui etiam sine utilitate mentitur, mendax qui tantum ad decipiendum. sane 'vanus' stultus apud idoneos non invenitur, ut ait Iuvenalis “sic libitum vano qui nos distinxit Othoni” .


[81] fando aliquod si forte tuas pervenit ad avres dum dicitur. et utitur bona arte mendacii, ut praemittat vera et sic falsa subiungat. nam quod de Palamede dicit verum est, quod de se subiungit falsum. et sciendum ex hac historia partem dici, partem supprimi, partem intellegentibus linqui. nam Palamedes, ut Apollonius dicit, septimo gradu a Belo originem ducens, cum dilectum per Graeciam ageret, simulantem insaniam Ulixen duxit invitum. cum enim ille iunctis dissimilis naturae animalibus salem sereret, filium ei Palamedes opposuit. quo viso Ulixes aratra suspendit, et ad bellum ductus habuit iustam causam doloris. postea cum Ulixes frumentatum missus ad Thraciam nihil advexisset, a Palamede est vehementer increpitus. et cum diceret adeo non esse neglegentiam suam, ut ne ipse quidem si pergeret quicquam posset advehere, profectus Palamedes infinita frumenta devexit. qua invidia Ulixes auctis inimicitiis fictam epistolam Priami nomine ad Palamedem, per quam agebat gratias proditionis et commemorabat secretum auri pondus esse transmissum, dedit captivo, et eum in itinere fecit occidi. haec inventa more militiae regi adlata est et lecta principibus convocatis. tunc Ulixes cum se Palamedi adesse simularet, ait, si verum esse creditis, in tentorio eius aurum quaeratur. quo facto invento auro, quod ipse per noctem corruptis servis absconderat, Palamedes lapidibus interemptus est. hunc autem constat fuisse prudentem. nam et tabulam ipse invenit ad conprimendas otiosi seditiones exercitus, ut Varro testatur. secundum quosdam ipse repperit litteras. quae res forte sit dubia, tamen certum est * * * χ ab hoc inventas cum h aspiratione.


[82] inclita gloria propter dilectum et frumenta.


[83] falsa sub proditione sub falso crimine proditionis. et rem notam per transitum dicit; unde et paulo post 'haud ignota loquor'. quamquam ibi possit intellegi, haud ignota nobis, sed forte etiam ad vos potuit pervenire. sciendum sane factum hoc vere et Troianos scisse. sed Sinon callide quasi ignorantibus quae vera sunt dicit, ut fidem sequentibus faciat. pelasgi a Pelasgo Terrae filio, qui in Arcadia genitus dicitur, ut Hesiodus tradit.


[84] infando indicio propter aurum clam suppositum. 'indicio' autem delatione. quia bella vetabat iam hoc falsum est, sed dicitur ad Sinonis commendationem; nam aliam ob causam Palamedes periit. et bene ad captandam circa amicos eius miseriam adiungitur, quia pacis auctor fuit.


[85] cassum privatum, vacuum. [et] cassum est quasi quassum et nihil continens; nam et vas quassum, quod humorem in se non continet et est vacuum: unde et retia casses, quod multum in se vacui habeant. nunc cassum lumine lugent] [sane] vult Sinon suadere, vere fugisse Graecos, si Palameden lugere potuerunt.


[86] illi me comitem oratorie se commendat. 'illi' id est qui bella vetabat. et bene 'comitem', non militem, quem eius inimici velut subparem insequerentur. et consanguinitate propinquum excusatio a necessitudine, sed hoc totum falsum est.


[87] pavper excusatio a fortuna: haec enim fuerat causa militandi, ut Terentius “cum hinc egens profugiet aliquo militatum” . primis <huc misit> ab annis aut adolescentiae, aut belli. et est excusatio, quia patri parendum necessario fuit; ideo ait 'misit'.


[88] dum stabat regno quia et ipse unus de regibus fuit. et bene addidit dignitatem eius quem fingebat propinquum, ut ei iusta causa fuerit indignationis adversus Ulixem.


[89] et nos pluralis numerus pro singulari, ut Sallustius “nos in tanta doctissimorum copia” . an 'nos' se et patrem dixit? et nos] id est ut Palamedes. nomen gloriam, ut “nomen Echionium matrisque genus Peridiae” . alii 'nomen' nobilitatem accipiunt, ut “cui genus et quondam nomen natique fuissent” .


[90] invidia propter advectum frumentum. pellacis per blanditias decipientis. pellicere enim est blandiendo elicere.


[91] concessit pro decessit.


[92] adflictus suspendendum, ne videatur adflictum se dicere, quia in tenebris vitam trahebat, sed quia amicum perdiderit. vitam in tenebris ideo lugentibus inimica lux est, quia caruerunt ea hi quos dolent; ideo tenebras petunt et atra veste amiciuntur et capita velant, ut videantur cum defunctis agere, imitantes tenebris inferorum faciem.


[93] insontis amici duo posuit, et 'insontis' et 'amici'. et plus est quod amicum dixit, quam propinquum. mecum indignabar quomodo ergo 'nec tacui demens'? intellegimus istum quasi tacuisse primo, post inpatientia doloris erupisse. et casum insontis m. i. amici] [aut] quod interim non vindicarem amici insontis interitum.


[94] fors siqua bene 'siqua', quia est et bona et mala. tulisset non nulli pro retulisset intellegunt.


[95] si patrios umquam remeassem victor ad argos bene dubitat, ut ostendat, propter Palameden omnes sibi Graecos inimicos fuisse. victor autem ut quidam volunt voti compos, ut est “quam septem ingentia victor corpora fundat humi” , quia aliter dictum potuit non bene a Troianis accipi. argos Argi ab Argo dicti, quem custodem vaccae, in quam Io fuerat commutata Mercurius occidit.


[96] promisi per contrarium ait pro minatus sum, quia minamur mala, promittimus bona. sic Horatius contra “atqui vultus erat multa et praeclara minantis” , id est promittentis. [et] promisi vltorem deest 'futurum'.


[97] hinc mihi pro 'hac causa' vel 'propter hoc'. et est adverbium locale pro coniunctione causali. prima mali labes quia secuta sunt postea oraculum et adscita Calchantis factio. 'adscita' sane dicitur adsumpta. 'labes' vero ruinam significat, a lapsu.


[98] criminibus causis, ut supra “et crimine ab uno” . novis aut magnis, aut quae nullus sperasset; aut aliis atque aliis. spargere voces ut Cicero “et spargere venena didicerunt” .


[99] ambigvas aut dubias, ne si aperte ageret, accusatio esse videretur, aut suspicionum et criminum plenas. conscius aut peracti sceleris, [de nece Palamedis] aut dolorum suorum, ut est in tertio “oblitusve sui est Ithacus” . aut certe sciens hunc meum animum. arma modo fraudes vel dolos, nam arma sunt instrumenta cuiuslibet rei: unde et insidiantis fraudes 'arma' nominavit. alii 'arma' pro opibus vel auxiliis accipiunt. alii 'arma' consilium, alii occasionem, non nulli insidias intellegunt: quidam 'conscius arma' hypallagen putant pro 'conscientia arma', ut “et quondam patriis ad Troiam missus in armis” et “arma deosque parant comites” et “alia arma Latinis quaerenda” .


[100] nec requievit enim aut vacat 'enim', aut pendet sensus, ut et posterior 'donec Calchante ministro': arte enim agitur, semiplena dicendo ut cogat et interrogare et avidius audire Troianos. calchante ministro 'me destinat arae', et est aposiopesis. et mire 'ministro', quasi non exierit a se responsum.


[101] sed quid ego aposiopesis. et bene reticuit, ne taederet illos tam longae orationis, nihil ad se pertinentis, nisi studium audiendi intermissione renovasset. autem hic abundat. ingrata nec vobis placitura, nec mihi gratiam conciliantia. ingrata] quorum iam non libenter memini.


[102] quidve moror?? vestram scilicet festinationem, vel mortem. omnes et eos, qui prodesse disponunt. uno ordine uno reatu. et est de antiqua tractum scientia, quia in ordinem dicebantur causae propter multitudinem vel tumultum festinantum, cum erat annus litium. Iuvenalis “expectandus erit qui lites inchoet annus” .


[103] idque avdire sat est me Graium esse. iamdudum modo 'quam primum'. sumite poenas scilicet ut satis faciatis Graecis, qui me oderunt. et dicendo mortem suam gratam esse Graecis, et Troianorum benivolentiam conciliat, et ut sibi reliqua credantur extorquet.


[104] hoc ithacus velit et magno mercentur atridae callide hoc dicto impetrat vitam, adserens mortem suam illorum hostibus esse placituram. ideo autem dicit 'mercentur', quia sacrorum est, ut fugiens victima ubicumque inventa sit, occidatur, ne piaculum committatur. ergo Sinon qui victima fuerat, quippe qui propter reditum sacrificio fuerat destinatus, nec possent Graeci nisi vel empta morte Sinonis ad patriam redire, iure et votis et praemio Graecorum interimitur. 'Ithacus' vero pro 'Ithacensis', principale pro derivativo. magno mercentur id est pretio, ut “Turno tempus erit magno cum optaverit emptum intactum Pallanta” .


[105] ardemus scitari festinamus inquirere. et ecce, quo proficit aposiopesin ante fecisse. quaerere cavsas cur a Graecis eius optaretur interitus.


[106] ignari aut nescientes, aut imprudentes. artisque pelasgae ars τῶν μέσων est. ideo adiecit 'Pelasgae', hoc est malae.


[107] prosequitur mire, ut ab initio coeperat. pavitans quasi pavitans. pavitans] hoc est simulans se pavere. et non tam propter mortem: nam erit illi contrarium 'iamdudum sumite poenas': sed ut videretur cum timore civium suorum consilia vel secreta patefacere. ficto pectore pectus pro verbis posuit: nam numquam fingitur pectus.


[108] saepe fugam danai hoc secundum Homerum verum est, apud quem suadet Agamemnon Graecis relicto bello fugere. et ut ostendat propter bellum fugere, ait 'cupiere', non 'voluere'.


[109] moliri parare. et hoc verbo difficultatem rei ostendit. longo decennali. fessi bello Troianos laudando: si enim fatigati sunt Graeci, horum virtus probatur: [et] sibi favorem conciliat.


[110] fecissentque utinam nec enim hic arae destinaretur. et est significatio optandi a praeterito tempore. ponti hiemps bene addidit 'ponti', quia est et temporis.


[111] evntes ire cupientes, ut “cum canerem reges et proelia” , id est cum canere vellem. et est figura Graeca, ubi statuisse aliquid pro inchoatione habetur.


[112] praecipve contra illud, ne diceretur numina non esse placata. et bene aliud agens equi mentionem introduxit. trabibus acernis speciem pro genere posuit, id est pro quocumque ligno. nam variat ligni genera in hoc equo, ut “abiete costas” et “pinea claustra” , ita hic 'acernis'.


[113] aethere pro aere posuit poetica licentia.


[114] suspensi aut solliciti, ut “nostroque in limine pendes” , quia tempestas nec post dona mutabatur: aut ad nimbos refertur distinctione mutata, ut distinguamus 'nimbi suspensi'. scitantem participium pro participio est, id est scitaturum. alii 'scitatum' legunt, id est inquisitum. oracula ad templa de quibus dantur oracula. alibi 'oracula' responsa, ut “lapsis quaesitum oracula rebus” et “quin adeas vatem precibusque oracula poscas” .


[115] adytis adytum est locus templi secretior, ad quem nulli est aditus nisi sacerdoti. tristia dicta reportat renuntiat. more suo breviter habitum futurae orationis ostendit.


[116] sanguine placastis ventos et virgine caesa cum primum hic distinguendum est, quia et semel ad Troiam ventum est, et ante quam ad eam veniretur de Iphigenia est sacrificatum. cuius fabula talis est. cum Graeci ad Aulidem venissent, Agamemnon Dianae cervam cum venatur occidit ignarus. unde dea irata flatus ventorum, qui ad Troiam ducebant, removit. quam ob rem cum nec navigare possent, et pestilentiam sustinerent, consulta per Calchantem oracula dixerunt, Agamemnonio sanguine, hoc est immolata Iphigenia Dianam esse placandam. ergo cum ab Ulixe per nuptiarum simulationem, qui Iphigeniam Achilli iungendam fingebat, adducta Iphigenia in eo esset ut immolaretur, numinis miseratione sublata est cervaque subposita, et translata ad Tauricam regionem regi Thoanti tradita est sacerdosque facta Dictynnae Dianae, vel ut quidam volunt Orthiae Dianae. quae cum secundum statutam consuetudinem humano sanguine numen placaret, agnovit fratrem Oresten, qui accepto oraculo carendi furoris causa cum amico Pylade, a cuius patre, Strofio nomine, fuerat nutritus, Colchos petierat, et cum his occiso Thoante, simulacrum sustulit absconditum fasce lignorum: unde et Facelitis dicitur, non tantum a face, cum qua pingitur, propter quod et Lucifera dicitur: et Ariciam detulit. sed cum postea Romanis sacrorum crudelitas displiceret, quamquam servi immolarentur, ad Laconas est Diana translata, ubi sacrificii consuetudo adulescentum verberibus servatur, qui vocabantur Bomonicae, quia aris superpositi contendebant, qui plura posset verbera sustinere. Orestis vero ossa Aricia Romam translata sunt et condita ante templum Saturni, quod est ante clivum Capitolinum iuxta Concordiae templum. virgine caesa non vere, sed ut videbatur. et sciendum in sacris simulata pro veris accipi: unde cum de animalibus quae difficile inveniuntur est sacrificandum, de pane vel cera fiunt et pro veris accipiuntur. hinc est etiam illud “sparserat et latices simulatos fontis Averni” . nam et in templo Isidis aqua sparsa de Nilo esse dicebatur.


[117] iliacas danai venistis ad oras figuratum: cum primum venire velletis. sane hoc de Iphigenia verum est.


[118] sanguine quaerendi reditus hoc falsum est. et bene oraculorum naturam servat, ut a re ipsa semper incipiat, ut alibi “Dardanidae duri” ; dicendo enim 'Dardanidae' ostendit quae loca petere debeant.


[119] argolica quia occurrebat occidi potuisse captivum. ergo ideo addidit 'Argolica', ne non esset triste oraculum. videtur sane peritia iuris pontificalis animalis hostiae mentionem fecisse, cum dicit 'animaque litandum Argolica'; nam et 'animam' dixit, et 'litare' verbo pontificali usus est, id est sacrificiis deos placare.


[120] obstupvere animi omnes enim crediderunt se perire posse, antequam unus esset delectus.


[121] cui fata parent cui praeparent mortem. fata id est responsa. sunt qui ita dividant: 'cui fata parent' vitam, 'quem poscat Apollo', ut moriatur.


[122] hic pro tunc. vatem nunc divinum, alias poetam “tu vatem, tu diva mone” , alias sacerdotem, ut “et aurea vati cassida” . magno tumultu ad factionem tegendam.


[123] protrahit quasi nolentem. numina divum pro oraculis posuit. et quaeritur modo, non quid dicant, nam planum est; sed quis debeat immolari. quae sint ea numina divum] id est ut ambiguitatem oraculorum interpretetur.


[124] flagitat id est invidiose poscit, unde et quod flagitatione dignum est flagitium dicitur. mihi quidam graviter pronuntiandum tradunt 'mihi', hoc est Sinoni. multi crudele canebant 'multi' bis intellegendum, id est multi videbant taciti, multi etiam dicebant, ne sit contrarium 'canebant taciti'. quamvis multi sic exponant: qui mihi amici erant dicebant, qui inimici, tacebant, ut provenirent quae praesentiebant.


[126] bis quinos silet ille dies dicimus et 'bis quinis silet ille diebus'. bis q. s. i. d.] scilicet auctoritatis quaerendae gratia, ut sit ἀξιοπιστία eius qui invitus diceret. tectus aut multitudini se subtrahens, aut tegens consilium suum. aut cautus, ne intellegeretur. recusat abnegat.


[127] prodere bene prodere: me enim dicturus, quem sciebat. opponere obicere, destinare.


[128] vix tandem aut iunge, et vacat 'tandem'; aut separa, et est exaggeratio a synonymis, ut “abiit excessit, evasit erupit” . et est ordo 'vix tandem rumpit vocem'.


[129] composito ex pacto. rvmpit vocem hoc est erumpit in vocem, et dictum est per contrarium. nam si 'silentium rumpere' est loqui, ut “quid me alta silentia cogis rumpere?” , 'vocem rumpere' est tacere. sed aliqua interdum simpliciter, interdum per contrarium intelleguntur.


[130] et quae sibi quisque timebat ideo hoc addidit, quia dixerat 'adsensere omnes', ne videretur fuisse cunctis suae gentis invisus. aut 'adsensere omnes' ad provocandam in se Troianorum misericordiam dicit, cum eorum hostes omnes ad crudelitatem consensisse adserat. est autem figuratius, si legatur 'timebant'.


[132] mihi multi posterioribus, multi primis iungunt; unus tamen est sensus. parari infinitus modus pro indicativo. et est figura propria historiographorum, ut Sallustius “equitare, iaculari, cursu cum aequalibus certare” ; ut poetarum propria est “nuda genu” et “torvum clamat” . quod autem ait Cicero “bellicum canit” non est figura, sed sermo naturalis; est enim soni nomen. quidam sane 'parari' pro 'parabantur' accipiunt et ad omnia hoc subaudiunt.


[133] salsae fruges sal et far, quod dicitur mola salsa, qua et frons victimae et foci aspergebantur et cultri. fiebat autem de horna fruge et horno sale, ut Horatius “et horna fruge” . vittae quibus victimae coronabantur.


[134] leto non sacrificio: invidiose locutus est. et est hysteroproteron, prius enim erat ut vincula rumperet, et sic fugeret. vincvla rvpi atqui solutae sunt hostiae; nam piaculum est in sacrificio aliquid esse religatum: unde est “unum exuta pedem vinclis, in veste recincta” item “vittasque resolvit sacrati capitis” . ergo vincula religionis intellege, ut “et vinclis innaret Cloelia ruptis” , scilicet foederis; nec enim obsides umquam ligantur. sed huic expositioni illud occurrit, unde iste ligatus fuerit, quia eum Troiani non ligarunt; ultro enim se obtulerat. unde est intellegendum a Graecis magis ligatum ante tempus sacrificii; nam consuetudo illa quam supra diximus erat in ipso tempore sacrificiorum. ante enim ligari et Iuvenalis docet, dicens “sed procul extensum petulans quatit hostia funem” .


[135] limosoque lacu ut verisimilem fugam faciat, circumstantiis utitur. notandum sane, Vergilium sub aliorum persona causam exsequi nobilium, ut hoc loco Marii, item paulo post Pompeii, ut “iacet ingens litore truncus” . per noctem obscvrus bona elocutio est rem temporis ad personam transferre, ut 'matutinus venit'. vlva herba palustris. sane in arte rhetorica omnem narrationem cum rei partibus dicunt convenire debere, loco tempore materia causa persona. hic ad singula respondetur: nam persona Ulixis ponitur ad fallendum aptissima; causa, quia timeret ne ultor esset Palamedis; tempus ad nocendum aptissimum, cum sibi quisque timeret; modus agendi 'bis quinos silet ille dies'; materia 'salsae fruges et circum tempora vittae'; locus 'per noctem obscurus in ulva delitui'.


[136] si forte dedissent medium se praebet: nam nec negat, nec confirmat eos navigasse, ne aut eis demat securitatem, aut quod supra dixit falsum sit, non posse navigare Graecos, nisi homine immolato: ut illorum sit quicquid elegerint. et artis est in argumentorum angustia incertis uti sermonibus. si forte dedissent] [id est] quia iam scire non poterat, quid facturi essent, cum ipse fugisset.


[137] antiquam caram. et bene commemorat liberos et parentem, ut ostendat se non deseruisse ut vilem, sed mortis fugisse terrore. et bene †ignotos finxit sibi liberos et parentem, ut maior miseratio ex pluribus nasceretur. quidam sane non 'dulces', sed 'duplices' legerunt, quia 'dulces' leve esset et commune epitheton liberorum.


[139] quos illi de quibus illi. fors et poenas forte et poenas. alii iungunt 'forset', ut sit forsan. et bene elicit misericordiam ostenditque, non se habere causam redeundi post mortem suorum: ne eum Troiani non reciperent, suspicantes ad suos quandoque rediturum.


[140] effugia et 'fuga' dicimus et 'effugium', sicut 'lana' et 'lanitium', ut “si tibi lanitium curae” . hinc est 'aequitas' et 'aequum'. sed hic dicendo 'effugia' verbo sacrorum et ad causam apto usus est. nam hostia quae ad aras adducta est immolanda, si casu effugeret, 'effugia' vocari veteri more solet; in cuius locum quae supposita fuerat, succidanea; si gravida fuerat, forda dicitur; quae sterilis autem est, taurea appellatur: unde ludi Taurei dicti, qui ex libris fatalibus a rege Tarquinio Superbo instituti sunt propterea, quod omnis partus mulierum male cedebat. alii ludos Taureos a Sabinis propter pestilentiam institutos dicunt, ut lues publica in has hostias verteretur. culpam hanc vel quod fugi, vel quod me defensorem Palamedis dixeram. piabunt expiabunt: et τῶν μέσων est; nam plerumque et impiare significat. hic tamen 'piabunt' bene addidit, quia nisi per sanguinem diis accepta hostia non est: quod merito ex persona Sinonis inducitur, quia fatetur sacra per suam fugam fuisse violata. et vult etiam beneficii sibi debitores esse Troianos, quod interim Graeci ablegati sunt.


[141] quod te per superos propter quod. et finita narratione subiungit epilogos; neque enim quae non putaret credituros argumenta subicere debuit. sane per huius modi preces ostendere vult vera se dicere. conscia numina veri bene medium tenuit; †nam ea numina invocans, quae sunt conscia numina veritatis, quia et pontifices dicunt, singulis actibus proprios deos praeesse. hos Varro certos deos appellat.


[142] per si qua est aut diasyrtice deridet, ut diximus, aut certe hoc ait: si aliqua est fides. quam cum sibi non adscribit, facit ut in eo esse credatur. restet supersit. usquam quia apud Graecos dicit fidem esse corruptam.


[143] intemerata incorrupta vel integra. alii tamen volunt 'intemerata' de libris sacris commutatis litteris esse praesumptum, †timaram enim fidem, id est sanctam appellabant, ut sit sensus, oro per fidem vehementer sanctam, si tamen est usquam penes homines. oro ordo est 'quod te oro per superos'. laborum periculorum, malorum. miserere quidam pro 'misereare' accipiunt.


[144] non digna ferentis indigno luctu affecti.


[145] et miserescimus aut per se plenum est, aut cohaeret sequentibus, quia non potest primis: dicimus enim aut 'illam rem miseror', aut 'illius rei misereor', non 'illis'. quidam 'miserescimus' pro miseremur, genus inchoativum volunt, ut 'horreo horresco', 'gelo gelasco': aliter 'lentesco' inchoativum, nullo praecedente verbo; neque enim est 'lento', ut sit 'lentesco'. vltro autem non est sponte: nam iam rogaverat: sed insuper. et venit ab eo quod est 'ultra'; plus enim quam rogaverat, praestiterunt.


[147] vincla] pro 'vincula' per syncopen dictum. arta vincla aut epexegesis manicarum est, aut utrumque habuit.


[148] quisquis es licet hostis sis. et sunt, ut habemus in Livio, imperatoris verba transfugam recipientis in fidem 'quisquis es noster eris'. item “vigilasne, deum gens” verba sunt, quibus pontifex maximus utitur in pulvinaribus: quia variam scientiam suo inserit carmini. amissos obliviscere ut “obliviscor iniurias tuas, Clodia” . dicimus autem et 'amissorum obliviscere'. et 'obliviscere' quidam pro contemne vel neglige, ut “oblitus fatorum” . hinc iam aut ex hoc tempore, aut ex hac oratione, qua tibi salutem in tuto polliceor, aut ex eo, quod te dicis Ulixis factione laborasse.


[149] edissere vera hic distinguendum; vera enim audire desiderat. 'edissere' autem ordine cuncta narra, unde qui plane loquuntur dissertores fiunt et diserti vocantur. sane hoc ab illo Priamus exigit, quod ipse ei statim obtulit 'cuncta equidem tibi rex'.


[150] quo molem quam ob causam, in quem usum. et ad hoc respondit Sinon 'ne recipi portis'. et est color, qui in coniecturali statu saepe requiritur. hunc tamen equum quidam longum centum viginti, latum triginta fuisse tradunt, cuius cauda genua oculi moventur. quis auctor?? ad hoc respondit 'Calchas attollere iussit'.


[151] quidve petunt?? quid desiderant? utique ut placetur Minerva. quae relligio?? quae consecratio. machina belli ecce subtiliter secutus [est] historiam machinamenti bellici mentionem facit. et servat dignitatem regiam; breviter enim reges interrogant, non ut minores, quos plus loqui necesse est.


[152] dolis et arte unam rem secundo dixit, quia ars τῶν μέσων est, sicut supra diximus. ad sidera ad locum siderum, vel quia semper sunt sidera, sed solis splendore vincuntur.


[154] aeterni ignes aut ararum, quas fugit, ut exsecratio sit propter posteriora 'vos arae'; aut certe Solem et Lunam significat. exsecratio autem est adversorum deprecatio, iusiurandum vero optare prospera. non violabile quod graeci ἄφθαρτον dicunt.


[155] testor modo iuro, alibi testificor, ut “testor in occasu vestro” . vestrum numen quia secundum philosophos dicuntur sidera elementa esse, sed habere proprias potestates. ensesque nefandi invidiose ad pluralem transit numerum, ut Terentius “non perpeti meretricum contumelias” .


[156] vittaeque deum aut quae habentur in honore deorum, aut quas habent ipsa simulacra. vittaeque [et] multi hic distinguunt et sic subiungunt 'deum quas hostia gessi'. consuetudo apud antiquos fuit, ut qui in familiam vel gentem transiret prius se abdicaret ab ea, in qua fuerat, et sic ab alia reciperetur: quod hic ostendit; dicit enim Sinon, iure iam se Troianorum civem esse, quia apud Graecos hostia fuerit, adeo nec pro homine, nec pro cive habitus sit. gessi paene gessi; non enim vere gesserat, sed quantum ad Graecos pertinet, qui eum immolaturi fuerant, dicit. hostia vero victima, et dicta quod dii per illam hostiantur, id est aequi et propitii reddantur, unde hostimentum aequationem.


[157] fas mihi subaudis 'sit'. et bene a diis petit veniam, ne videatur proditor: nam et haec quae dicturus est tacuit, antequam audiret 'noster eris'; si enim voluntate proderet, sequebatur quod ait Cicero “nemo umquam sapiens proditori credendum putavit” . aut 'fas mihi' ideo, quia non licet solvere sacramentum militare adversariis vel hostibus; ideo dixit 'liceat arcana dicere'. et cum ostenderit, se rem dicere quam non licet, ei facilius credetur. sacrata resolvere ivra scilicet ut non incidat in sacramenti poenam: nam miles legibus sacramentorum rogabatur, ut exiens ad bellum iuraret, se nihil contra rem publicam facturum: quia militiae tria sunt genera. plerumque enim 'evocati' dicuntur, et non sunt milites, sed pro milite: unde Sallustius “neu quis miles neve pro milite” , item ipse “ab his omnes evocatos et centuriones” : plerumque 'tumultuarii', hoc est qui ad unum militant bellum: plerumque 'sacramento rogati', quia post electionem in rem publicam iurant, sicut dictum est. et hi sunt qui habent plenam militiam; nam viginti et quinque annis tenentur. haec tria genera tangit Vergilius: sacramenti hoc loco, tumultuarii illo “simul omne tumultu coniurat trepido Latium” , evocationis “mittitur et magni Venulus Diomedis ad urbem” .


[158] fas odisse viros ut supra diximus, omnia diasyrtice loquitur; nam et ad Graecos possunt, et ad Troianos referri. et 'odisse' hic praesentis temporis, quod non facit 'odere'. atque omnia ferre sub avras hinc videtur subtiliter non se implicare periurio; ipse enim lectos hostes produxit ex equo “et pinea furtim laxat claustra Sinon” . et hoc vult credi contra Graecos dicere, cum pro ipsis dicat.


[159] siqua tegunt callide occultant. siqua tegunt propter ea quae latent in equo. nec legibus vllis si Graecorum, propter 'noster eris', si Troianorum, quia Graecus. alii ita: nullis naturae legibus, quibus fas non est patriam prodere; et volunt hoc esse 'sacrata resolvere iura'.


[160] tu modo pro tantummodo. promissis pro 'in promissis'.


[161] serves Troia fidem magnificentius, quam si diceret 'Troiani'. serves Troia fidem quia quod rex promittit videtur res publica polliceri. vera feram pro dicam. magna rependam magna praemia resolvam pro mea impunitate. et videtur duo promittere Troianis, primo veriloquium, deinde salutem ex suorum proditione. alii volunt dubium esse, vobis feram, Graecis rependam.


[162] omnis spes danaum more suo a veris incipit: nam et favit Minerva Graecis, et constabat raptum esse Palladium. tydides sed enim hysteroproteron est 'sed enim ex quo impius Tydides'; nam hysterologia unius sermonis est, ut “transtra per et remos” .


[163] impius vero propter numina vulnerata. ex quo autem vel die vel facto.


[164] scelerumque inventor vlixes propter se et propter Palamedem occisum ipsius factione.


[165] fatale τῶν μέσων est: nam et quod custodit, et quod interimit pro loco intellegitur. avellere ostendit invitum numen esse sublatum.


[166] palladium Helenus apud Arisbam captus a Graecis est et indicavit coactus fata Troiana, in quibus etiam de Palladio. unde dicitur a Pyrrho regna meruisse: quamquam praestiterit Pyrrho, ut per terram rediret, dicens omnes Graecos, quod et contigit, naufragio esse perituros. alii dicunt Helenum non captum, sed dolore, quod post mortem Paridis Helena iudicio Priami non sibi, sed Deiphobo esset adiudicata, in Idam montem fugisse, atque exinde monente Calchante productum de Palladio pro odio prodidisse. tunc Diomedes et Ulixes, ut alii dicunt, cuniculis, ut alii, cloacis ascenderunt arcem, et occisis custodibus sustulere simulacrum. qui cum reverterentur ad naves, Ulixes, ut sui tantum operis videretur effectus, voluit sequens occidere Diomedem: cuius ille conatum cum ad umbram lunae notasset, religatum prae se usque ad castra Graecorum egit. ideo autem hoc negotium his potissimum datur, quia cultores fuerunt Minervae. hoc cum postea Diomedes haberet, ut quidam dicunt: quod et Vergilius ex parte tangit, et Varro plenissime dicit: credens sibi non esse aptum, propter sua pericula, quibus numquam cariturum responsis cognoverat, nisi Troianis Palladium reddidisset, transeunti per Calabriam Aeneae offerre conatus est. sed cum se ille velato capite sacrificans convertisset, Nautes quidam accepit simulacrum: unde Minervae sacra non Iulia gens habuit, sed Nautiorum. hinc est in quinto “<tum senior Nautes,]2 unum Tritonia Pallas quem docuit” . quamquam alii dicant, simulacrum hoc a Troianis absconditum fuisse intra extructum parietem, postquam agnoverunt Troiam esse perituram: quod postea bello Mithridatico dicitur Fimbria quidam Romanus inventum indicasse: quod Romam constat advectum. et cum responsum fuisset, illic imperium fore, ubi et Palladium, adhibito Mamurio fabro multa similia facta sunt. verum tamen agnoscitur hastae oculorumque mobilitate: unde est 'vix positum castris simulacrum, arsere coruscae luminibus flammae' vel 'hastamque trementem'. sed ab una tantum sacerdote videbatur, ut Lucanus “Troianam soli cui fas vidisse Minervam” (1.598). dicunt sane alii, unum simulacrum caelo lapsum, quod nubibus advectum et in ponte depositum, apud Athenas tantum fuisse, unde et γεφυριστὴς dicta est. ex qua etiam causa pontifices nuncupatos volunt: quamvis quidam pontifices a ponte sublicio, qui primus Tybri impositus est, appellatos tradunt, sicut Saliorum carmina loquuntur. sed hoc Atheniense Palladium a veteribus Troianis Ilium translatum. alii duo volunt: hoc de quo diximus, et illud Atheniense. alii, cum ab Ilo Ilium conderetur, hoc Troianum caelo lapsum dicunt: alii a Dardano de Samothracia Troiam translatum: alii multa fuisse Palladia, sed hoc a Diomede et Ulixe furto ablatum tradunt.


[167] sacram effigiem quasi de caelo lapsam. et tres simul res dixit, quare numen irasceretur: quod antistites caesi, quod tolleretur, quod cruentis manibus.


[169] ex illo facto, vel tempore. flvere delabi. et τῶν μέσων est; nam ideo addidit 'retro'. contra Sallustius “rebus supra vota fluentibus” .


[170] aversa deae mens propter illud 'manibusque cruentis'.


[171] tritonia aut quasi terribilis, ἀπὸ τοῦ τρεῖν, id est timere, aut a Tritone amne Boeotiae, aut a Tritonide palude Africae, iuxta quam nata dicitur, secundum Lucanum “et se dilecta Tritonida dixit ab unda” (9.354). sane 'Tritonia' antonomasivum est, quia proprium est Minervae: nam epitheta sunt quae variis possunt vel personis vel rebus adponi. et haec caute observanda sunt, sicut et propria nomina, quae plerumque ex appellativis sunt, ut est Victor vel Felix.


[172] vix modo 'mox' significat. castris pro in castris. simulacrum inter consecratas res, id est aedes, areas, etiam simulacra accipiuntur, quod in bucolicis scriptum est. hic ergo ipso nomine simulacri consecrationem eius ostendit; quis enim ignorat Palladium simulacrum Minervae esse? quam autem sacrum fuerit, hinc docet, quod ait 'nec dubiis ea signa dedit Tritonia monstris. vix positum castris' et reliqua, ut appareat, et loco motum vim tamen consecrationis habuisse. arsere subaudimus 'cum', ut sit 'cum arsere'. coruscae 'coruscum' alias fulgens, alias tremulum est.


[173] luminibus flammae arrectis hypallage est, lumina enim arsere flammis. salsus sudor bene addidit 'salsus', ut significaret laborem futurum, ne forte alter in simulacro quilibet umor intellegeretur. salsus sudor] indicium commoti numinis fuisse dicitur. Probo sane displicet 'salsus sudor', et supervacue positum videtur. hoc autem Ennius de lamis dixit.


[175] emicvit exsiluit, quasi quae consistebat invita, locumque damnaret. parmamque ferens hastamque trementem his enim signis Palladium a ceteris discernebatur, quod supra dictum est.


[176] temptanda aequora si vel fugere possint post iram Minervae.


[178] argis adverbium loci est. et respexit Romanum morem: nam si egressi male pugnassent, revertebantur ad captanda rursus auguria. item in constituendo tabernaculo si primum vitio captum esset, secundum eligebatur; quod si et secundum vitio captum esset, ad primum reverti mos erat. tabernacula autem eligebantur ad captanda auspicia. sed hoc servatum a ducibus Romanis, donec ab his in Italia pugnatum est, propter vicinitatem; postquam vero imperium longius prolatum est, ne dux ab exercitu diutius abesset, si Romam ad renovanda auspicia de longinquo revertisset, constitutum, ut unus locus de captivo agro Romanus fieret in ea provincia, in qua bellabatur, ad quem, si renovari opus esset auspicia, dux rediret. numenque aut pro Palladio posuit 'numen', ut “media inter numina divum” , aut 'numen' Minervam dixit. reducant placent, reconcilient.


[179] quod id est Palladium.


[180] vento petiere hic ostenditur, illos navigasse.


[181] arma deosque parant comites ingenti arte de futuro sollicitos facit, ut praesentem firmet securitatem. arma deosque p. c.] ingenti arte de futuro sollicitos facit, ut videatur periculum de nuntiando secreta Argivorum prodere, quatenus praesentem firmet securitatem, ut eos faciat incautos.


[182] inprovisi aderunt sicut et factum est. [et] artificiose; neque enim mentitur, et tamen decipit; nam verum metum falso metu abegit, ut dum reversuros timent, non timeant, ne non abierint. digerit omina interpretatur numinis commotionem. [vel] futuri ordinem pandit, id est oraculorum. vel ordinat et disponit.


[183] hanc pro p. m. p. n. l. e. s. respondet ad interrogationem 'quo molem hanc immanis equi statuere'.


[184] nefas quae triste piaret contaminati Palladii scilicet. piaret autem expiaret.


[185] immensam calchas attollere hoc est 'quis auctor, quae machina belli?'


[187] ne recipi p. a. d. i. m. p. cum equi magnitudo necessaria ad recipiendos milites fuerit, inducendi equi desperationem facit, ut magis iniciat cupiditatem inducendi.


[188] antiqua sub religione favore pristino. nev popvlum a. s. r. t.] id est loco Palladii secundum antiquam religionem tutelam colenti populo praestare: constat enim apud Troianos principe loco Minervam cultam.


[189] nam si vestra manus quia occurrebat exurendum esse equum, si intro ferri vel prodesse non poterat. violasset pro violaverit. dona minervae quae Minervae data sunt. et minatur occulte, ne quis equum tentare audeat.


[190] quod dii prius o. i. i. adeo se ostendit favere Troianis, ut nomen etiam Graecorum exsecretur. 'ipsum' autem Calchantem accipimus: nam quasi Troianus detestatur quae in illos ominose dicta sunt.


[192] ascendisset pro ascenderit. ut “scandit fatalis machina muros” .


[193] vltro statim, mox. asiam Asiaticos, ut “Latio dare terga sequaci” ; nam et paulo post “urbem sepultam” pro civibus posuit. pelopeia Argiva, a Pelope. unde et Peloponnesus. nostros nepotes utique Graecos posteros. an diasyrtice; nam iam quasi Troianus loquitur.


[195] talibus insidiis bene 'insidiis', ut ostendat non se virtute, sed insidiis esse superatos; nam ideo subiecit 'quos neque Tydides, nec Larissaeus Achilles n. a. d. d. n. m. c.' perivri quia dixit 'vos aeterni ignes'. et 'periuri' in verbo 'r' non habet: nam 'peiuro' dicimus corrupta natura praepositionis: quae res facit errorem, ut aliqui male dicant 'peiurus', ut 'peiuro'.


[196] credita res aut fides habita, aut commissa respublica. captique dolis sicut dictum est, virtuti non cedit, dolis dicit se esse superatum: non quod Troianis victos esse turpe non fuerit, sed quod Graecis turpius vicisse per dolos. coactis id est expressis, ut Terentius “<una me hercule falsa lacrimola,> quam oculos terendo <misere>, vix <vi> expresserit” .


[197] quos n. t. n. l. a. bene utrique honorem virtutis dat, a quibus victus est. larissaeus achilles a vicinitate: nam Phthius fuit. utraque tamen Thessaliae civitas est. Larissa autem a nympha Larissa est appellata, ex qua Neptunus creavit †Pelago et Phthion. Achillem autem Homerum secutus Phthiatem non dicit, quem perhibent peregrinantem apud Phthiam, quod nullius esset humanitate susceptus, tali silentio inhospitalem damnasse civitatem.


[199] hic tunc. maius miseris multoque ut “sale saxa sonabant” et “casus Cassandra canebat” ; nam apud veteres a similibus incipere vitiosum non erat. et notandum, quia ut supra diximus agit, ne videatur vel Troia cessisse viribus, vel Aeneas voluntate fugisse. hac autem re ostendit, ex accidentibus dolos Graecorum esse firmatos, cum dicit etiam deos adversum Troiam fecisse.


[201] laocoon ut Euphorion dicit, post adventum Graecorum sacerdos Neptuni lapidibus occisus est, quia non sacrificiis eorum vetavit adventum. postea abscedentibus Graecis cum vellent sacrificare Neptuno, Laocoon Thymbraei Apollinis sacerdos sorte ductus est, ut solet fieri cum deest sacerdos certus. hic piaculum commiserat ante simulacrum numinis cum Antiopa sua uxore coeundo, et ob hoc inmissis draconibus cum suis filiis interemptus est. historia quidem hoc habet: sed poeta interpretatur ad Troianorum excusationem, qui hoc ignorantes decepti sunt. alii dicunt quod post contemptum semel a Laomedonte Neptunum certus eius sacerdos apud Troiam non fuit: unde putatur Neptunus etiam inimicus fuisse Troianis, et quod illi meruerint, in sacerdote monstrare: quod ipse alibi ostendit dicens “cuperem cum vetere ab imo structa meis manibus periurae moenia Troiae” . quod autem ad arcem ierunt serpentes, id est ad templum Minervae, aut [quod] et ipsa inimica Troianis fuit, aut signum fuit periturae civitatis. sane Bacchylides de Laocoonte et uxore eius vel de serpentibus a Calydnis insulis venientibus atque in homines conversis dicit. sorte ductus sic Sallustius “sorte ductos fusti necat” .


[202] sollemnis aras anniversario sacrificio religiosas. dicimus autem et sacrificium sollemne, et aras sollemnes, ut apricum et hominem et locum, ut “aprici meminisse senes” Persius, contra Horatius “cur apricum oderit campum” . quidam dicunt, quod continuo quinquennio sacrum eidem deo quotannis fuerit restauratum, sollemne dici, sive publicum fuerit, sive privatum. tavrum ingentem non praeter rationem est hoc loco 'ingentem': alibi “iam cornu petat” : in victimis enim ista requiruntur, ut certis numinibus certae aetatis mactentur animalia. mactabat scilicet ut Graecis mala naufragio provenirent. quid autem sit 'mactare' in quarto libro innuimus “mactant lectas de more bidentes” . sane sciendum rite Neptuno et Apollini tauros immolandos, nam Iovi non licere: ideo et in tertio libro prodigium dicit secutum.


[203] ecce autem cum ex inproviso vult aliquid ostendere 'ecce' ponit, ut “ecce autem telis Panthus” . sicut Cicero “ecce autem repente ebrio Cleomene, esurientibus ceteris” . gemini duo et similes. 'gemini' autem sunt proprie fratres simul nati. a tenedo ideo quod significarent naves inde venturas. tranquilla per alta absolute dixit.


[204] horresco referens etiam referens, quod tum vidissem. inmensis orbibus pro inmensorum orbium. angves angues aquarum sunt, serpentes terrarum, dracones templorum, ut in hoc indicat loco 'tranquilla per alta angues'; paulo post in terra 'serpens amplexus'; item 'delubra ad summa dracones'. sed haec significatio plerumque confunditur. horum sane draconum nomina Sophocles in Laocoonte dicit.


[205] pelago per pelagus.


[206] ivbae aut cristae, aut barbae. 'iubae' autem proprie equorum sunt. Plautus in Amphitruone “angues iubati” (Am. 1108). sanguineae id est coloris sanguinei.


[208] pone post, semper in loco, numquam in tempore. legit transit, ut “litoraque Epiri legimus” . sinvat curvat, flectit in sinus. sinvat] <sinuat a sinu,> ut a fluctu 'fluctuat'. sic in georgicis “sinuatque alterna volumina crurum” .


[209] fit sonitus ut ostenderet serpentum magnitudinem, quorum in lapsu fluctus movebantur, quia ait 'tranquilla per alta'. salo dicimus et salum, unde est 'salo', et sal salis, ut “spumas salis aere secabat” et “sale tabentes artus in litore ponunt” . arva hic 'arva' pro litore posuit; nam arva sunt quae Graecis ἄρουρα sunt dicta. et bene celeritas demonstrata est.


[210] suffecti pro 'infecti', ut “conixa” pro enixa: vel certe inferiorem oculorum partem habentes infectam. et est figura 'suffecti oculos', id est †suffecti oculi e suffusos oculos habentes.


[211] sibila id est sibilantia, nam participium est: cum enim nomen est, 'sibilus' dicimus, ut “nam neque me tantum venientis sibilus austri” . vibrantibus mobilibus, quia nullum animal tanta celeritate linguam movet, adeo ut triplicem linguam habere videatur, cum una sit. hos dracones Lysimachus †curifin et periboeam dicit; filios vero Laocoontis Ethronem et Melanthum Thessandrus dicit.


[212] exsangues timentes; nam ideo timentes pallescunt, quia ante exsangues fiunt. agmine certo itinere, impetu, ut “leni fluit agmine Thybris” , vel tractu corporis, ut “extremaeque agmine caudae” .


[213] laocoonta etsi a filiis eius incipiunt, 'Laocoonta petunt'.


[215] implicat hoc ad mollitiem infantum corporis dixit. depascitur ut supra diximus et 'pasco' et 'pascor' unius significationis sunt, ut “atque artus depascitur arida febris” .


[217] spiris nodis: unde etiam bases columnarum spirulas dicunt; nam proprie spira est volubilitas funium. inde et posteriora serpentium spirae dicuntur, quae sic involvuntur in gyrum, ut funes.


[218] squamea pro squamosa, ut frondea pro frondosa. et est figuratum 'squamea terga collo circumdati'.


[220] simul modo adverbium temporis est, significat enim 'eo tempore'. et est ordo 'simul manibus tendit divellere nodos, simul clamores horrendos ad sidera tollit perfusus sanie vittas atroque veneno'. et vide genus mortis totum ad supplicium procuratum. tendit contendit.


[221] perfusus vittas perfusas vittas habens. et est interpositus versus; nam potest tolli salvo sensu. sanie autem pro sanguine, nam sanies corruptus sanguis. atroque veneno ut “pallida mors” vel “tristis senectus” .


[223] qualis mugitus id est tollit. facta autem comparatio est propter sacerdotis personam.


[224] incertam dubie inlisam, quae non haberet mortis effectum. inde et 'excussit'.


[225] lapsu labi proprie serpentum est. delubra delubrum dicitur quod uno tecto plura conplectitur numina, quia uno tecto diluitur, ut est Capitolium, in quo est Minerva, Iuppiter, Iuno. alii, ut Cincius, dicunt, delubrum esse locum ante templum, ubi aqua currit, a diluendo. est autem synecdoche, hoc est a parte totum. Varro autem rerum divinarum libro †XIX. delubrum esse dicit aut ubi plura numina sub uno tecto sunt, ut Capitolium, aut ubi praeter aedem area sit adsumpta deum causa, ut in circo Flaminio Iovi Statori, aut in quo loco dei dicatum sit simulacrum, ut <sicut> in quo figunt candelam, candelabrum appellant, sic in quo deum ponunt, delubrum dicant. ergo hic cum dicit 'delubra ad summa dracones', ut esset manifestatum, subtexuit dei simulacrum; adiecit enim 'saevaeque petunt Tritonidis arcem', nec praetermisit quin dei nomen adderet dicens 'sub pedibusque deae clipeique sub orbe teguntur', ne sine ratione delubri nomen intulisse videretur. Masurius Sabinus “delubrum, effigies, a delibratione corticis; nam antiqui felicium arborum ramos cortice detracto in effigies deorum formabant, unde Graeci ξόανον dicunt” . alii delubrum dicunt templum ab eo quod nulli iunctum aedificio pluvia diluatur.


[226] saevae fortis, aut nobilis: aut ad tempus epitheton additum, aut saeva circa Troianos.


[227] sub pedibusque deae scilicet maioris simulacri, quod a cunctis videtur; nam quod colitur et breve est et latet, sicut Palladium fuerat. non ergo contrarium est quod post raptum Palladium intulit 'deae'. sane hoc loco 'sub' particulam secundo repetendo utrique casui iunxit: accusativo, cum proprie significavit, ut sit 'prope pedes deae'; et 'sub orbe', ablativo, id est infra orbem, ut “saepe sub inmotis praesepibus” . clipeique sub orbe ut maxima pars in spiram collecta ante pedes sit. colla vero cum capitibus erectis post clipeum, id est inter scutum et simulacrum deae latebant: ut est in templo urbis Romae.


[228] novus magnus, ut “Pollio et ipse facit nova carmina” ; aut repentinus, aut novi generis, id est qualis numquam antea. cunctis quia ante interemptum Laocoonta dixit timuisse nisi eos, qui viderant angues: post eius interitum cunctos dixit, qui sacerdotem extinctum cognovissent.


[229] insinvat pro insinuatur. Clodius scriba commentariorum: 'insinuem' intro eam penitus. scelus supplicium: ab eo quod praecedit id quod sequitur. expendisse autem tractum est a pecunia; nam apud maiores pecuniarias poenas constat fuisse. expendisse] cum adhuc rudi aere pecunia ponderaretur: quod ad capitis poenam de iure usurpatum est. an quia †utriusque rei debitor 'reus' dicitur? quis ante hunc 'expendisse' pro luisse?


[230] sacrum robur non ut supra 'lignum'. et notandum, quot nominibus hunc equum appellet: lignum, machinam, monstrum, dolum, pinea claustra, donum, molem, equum, sacrum robur.


[231] tergo quare 'tergo', cum dixerit 'in latus' et 'in alvum'? ergo 'tergo' quasi per significationem equi accipiamus. quidam 'tergo' quasi 'a tergo suo' accipiunt, tum quia Laocoon manu reducta a tergo suo iecerit telum, ut est “ecce aliud summa telum librabat ab aure” . sceleratam pro 'ipse sceleratus', ut “telumque inbelle” et “inutile ferrum” . et est hypallage.


[232] sedes per hoc ostendit 'donum Minervae'. oranda placanda.


[233] conclamant una scilicet voce. et bene de peritura civitate 'conclamant' dixit, quia semper res perditae 'conclamatae' dicuntur.


[234] muros superpositos Scaeae portae; nam sequitur 'quater ipso in limine portae'. moenia pandimus urbis non est iteratio: nam dicit, patefacta porta vel diruta interiora civitatis esse nudata. [ergo] moenia cetera urbis tecta vel aedes accipiendum. accingunt pro accinguntur. Terentius Phormione “accingere” . accingunt operi praeparant se ad opus.


[237] intendunt ligant, ut “intenditque locum sertis” . scandit transcendit propria magnitudine. vel propter aggerem, quem ruina fecerat muri. fatalis mortifera. muros ruinas murorum dirutorum.


[238] feta nunc plena, ut in bucolicis “temptabunt pabula fetas” , alias enixa iam, ut “fecerat et viridi fetam” . pueri circum innuptaeque puellae more Romano, patrimi et matrimi.


[239] sacra canunt hymnos dicunt. gavdent quidam hic 'gaudent' pro optant intellegunt, ut “veniat quo te quoque gaudet” .


[240] minans vel eminens, ut “minaeque murorum ingentes” ; vel minitans.


[241] o patria versus Ennianus. sane exclamatio eo pertinet, quod tanta fuerat vis consecrationis in porta Troiana, ut etiam post profanationem ab ingressu hostes vetaret. nam novimus integro sepulcro Laomedontis, quod super portam Scaeam fuerat, tuta fuisse fata Troiana. divum domus vel quod eius muros Apollo et Neptunus fabricaverunt, ubi etiam Minerva per Palladium culta est: vel propter Ganymedem, Dardanum, Tithonum. inclita bello quia superavit Mysiam totam.


[242] quater saepius. in limine portae hic portam pro ipso aditu posuit; nam quod ait 'limine' manifestum est portae. nam pars superior diruta est, necessario remanente limine, quod in ima parte, id est in solo positum erat.


[243] atque utero sonitum quater arma dedere ostendere vult, non in totum a diis desertos esse Troianos: quippe quos sono equi dicit esse commonitos: ne Dido ab his animum averteret, quos videbat a suis numinibus derelictos; sed hoc dicit: monuerunt nos dii, sed nos non intelleximus. et bene addidit 'sonitum arma dedere', ne ei obiceretur, non potuisse fieri, ut plena armis machina sonum non redderet.


[244] instamus tamen subaudiendum, quamquam sonitum dederunt, tamen instamus. inmemores inprovidi: aut non memores oraculorum. quidam 'inmemores' dementes accipiunt, quoniam memoria in mente consistit. sane si peritiam Vergilii diligenter intendas, secundum disciplinam carminis Romani, quo ex urbibus hostium deos ante evocare solebant, hoc dixit; erant enim inter cetera carminis verba haec “eique populo civitatique metum, formidinem, oblivionem iniciatis” ; unde bene intulit 'inmemores caecique furore', tamquam quos dei perdiderant.


[245] monstrum infelix Troianis scilicet: quod post rem probatam dixit. sistimus constituimus, conlocamus.


[246] tunc etiam sicut antehac saepius: nam Helena veniente praedixerat. fatis aperit cassandra futuris ne putarentur stulti, qui vati non credidissent, cito subiecit 'dei iussu non umquam credita Teucris'. sane quidam hic 'fatis' pro calamitatibus accipiunt.


[247] dei ivssu praecepto Apollinis, qui spe promissi coitus concessa divinatione frustratus sustulit fidem vera dicenti. dei ivssu] praecepto Apollinis: qui cum amasset Cassandram, petit ab ea eius concubitus copiam. illa hac conditione promisit, si sibi ab eo futurorum scientia praestaretur: quam cum Apollo tribuisset, ab illa promissus coitus denegatus est. sed Apollo, dissimulata paulisper ira, petit ab ea, ut sibi osculum saltem praestaret: quod cum illa fecisset, Apollo os eius inspuit, et quia eripere deo semel tributum munus non conveniebat, effecit, ut illa quidem vera vaticinaretur, sed fides non haberetur. non umquam non aliquando, id est numquam: nam si 'non numquam' esset, duae negativae facerent unam confirmativam: licet Terentius Graeco more dixerit “agrum in his regionibus meliorem neque pretii maioris nemo habet” . credita dubium a quo verbo veniat, et an femininum sit singulare participium, an neutrum plurale.


[249] festa fronde quae festos indicat dies, vel quae festis diebus adhibetur, ut laurus, oliva et similia. velamus coronamus, ut “victori velatum auro vittisque iuvencum” .


[250] vertitur caelum atqui epitheton hoc caeli perpetuum est: sed 'vertitur' est 'in aliam faciem commutatur', quod more suo explanat sequentibus. rvit oceano nascitur de Oceano, ut “ruit atram ad caelum picea crassus caligine nubem” . ideo autem 'ruit', quia altius est mare quam terra, ut diximus supra. aut certe 'ruit' cum impetu et festinatione venit, ut “qua data porta ruunt” . sane sphaerae ratio hoc habet, ut omnia diversis vicibus sicut oriri, ita et ruere videantur.


[251] umbra magna id est terrae: et definitio est noctis.


[252] myrmidonumque dolos a generalibus ad specialia venire vitiosum est, nisi forte redeatur ad causam, ut hoc loco. fusi dispersi †per sua quisque. an ad habitum rettulit dormientium securorumque? per moenia per domos, ut supra “et moenia pandimus urbis” : 'moenia' enim et publica et privata dicuntur.


[253] conticvere dormierunt: ex consequentibus priora intelleguntur. fessos artus aut generaliter, quia omnis dormiens quasi fessus: aut 'fessos' trahendo equum diruendoque muros.


[254] phalanx lingua Macedonum legio. et est a parte totum, hoc est synecdoche; significat enim totum exercitum. ibat veniebat, ut “nunc primum a navibus itis” .


[255] amica sibi grata. et sciendum, septima luna captam esse Troiam: cuius simulacrum apud Argos est constitutum, quod relata victoria constitutum est ad imaginem eius, quae tunc erat dividuo orbis modo. hinc est quod dicit “oblati per lunam” et alibi “per caecam noctem” . tacitae lunae aut more poetico noctem significat, aut physicam rationem dixit. nam circuli septem sunt, Saturni, Iovis, Martis, Solis, Veneris, Mercurii, Lunae. et primus, hoc est Saturni, vehementer sonat, reliqui secundum ordinem minus, sicut audimus in cithara. ergo tacita luna est, cuius circulus, terrae vicinus inmobili, minus sonat aliorum comparatione. tacitae lunae] cuius tempore tacetur, quoniam nocte silentium est, ut “cum tacet omnis ager” . aut certe 'tacitae' serenae, ut “sidera cuncta notat tacito labentia caelo” . vel ipsi taciti, ut “tacitumque obsedit limen Amatae” .


[256] litora nota scilicet quae paulo ante reliquerant. flammas cum regia puppis more militiae, ut “dat clarum e puppi signum” . et hinc intellegendum est, Helenam Agamemnoni vel Graecis signum dedisse veniendi sublata face, Agamemnonem contra signum Sinoni dedisse aperiendi equi: ut in sexto “flammam media ipsa tenebat, et summa Danaos ex arce vocabat” . est autem tropus: per 'puppem' navem, per 'navem' eos qui in navi sunt significat.


[257] fatis iniquis voluntate numinum, non illi propitia, sed in nos iniqua: ut Lucanus “non ille favore numinis ingenti superum protectus ab ira” (2.85).


[260] reddit quasi debitos vel creditos, ut “redditus his primum terris” . sic Horatius “navis quae tibi creditum debes Vergilium, finibus Atticis reddas incolumem precor” . cavo robore equi: epexegesis.


[261] thessandrus Polynicis et Argiae filius. sthenelus Capanei et Euadnes. vlixes Laertae et Anticliae.


[262] acamas Demophontis filius, †perecthei nepos. thoas Andremonis filius.


[263] neoptolemus quia ad bellum ductus est puer, Pyrrhus vero a capillorum qualitate vocitatus est; Achillis et Deidamiae filius, Pelei et Thetidis nepos ex patre, ex matre vero Lycomedis, regis Scyriae insulae. primusque machaon hic Machaon filius Aesculapii fuit, cuius frater Podalirius. 'primus' autem aut princeps, id est inter primos, aut in sua arte primus, aut numeri sui; nam per ternos dixit.


[264] menelaus Atrei filius, frater Agamemnonis, propter quem bella gerebantur. epeos Panopei filius.


[265] urbem id est cives. somnoque vinoque sepultam ostendere vult nihil magnum a Graecis factum quod obtinuerint civitatem. 'somno' autem, quia nox erat; 'vino', quia festus dies.


[266] caeduntur vigiles non actus nomen est, sed officii: 'vigiles' autem Capitolii significat; nam paulo post “vix primi proelia temptant portarum vigiles” . caeduntur vigiles] modo [enim] 'vigiles' intellegendum, non qui vigilarent, sed qui solebant exercere vigilias; aut certe vigiles, quos fefellit Sinon equum servantes. et bene ostendit timiditatem Graecorum, qui paucitate timentes eos primos occiderunt, qui ceteros poterant excitare. aut vigiles portarum. patentibus pro patefactis.


[267] conscia coniurata. bene autem in insidiis conscientiam nominavit.


[268] tempus erat quo prima quies hoc loco noctis describit initium: alibi totam noctem, ut “nox erat et placidum carpebant fessa soporem corpora” . descriptiones sane pro rerum qualitate vel tenduntur vel corripiuntur: illo enim loco protentio ad invidiam pertinet Didonis vigiliarum. sunt autem solidae noctis partes secundum Varronem hae, vespera conticinium intempesta nox gallicinium lucifer: diei, mane ortus meridies occasus. de crepusculo vero, quod est dubia lux: nam 'creperum' dubium significat: quaeritur. et licet utrique tempori possit iungi, usus tamen ut matutino iungamus obtinuit, licet Statius dixerit “longa repercusso nituere crepuscula Phoebo” . 'manum' vero, unde est 'mane', bonum dixere veteres. aegris quantum ad divina tardis.


[269] dono divum quidam donum ex voluntate dicunt venire, munus ex officio. donaria vero loca in templis, in quibus dona ponuntur. serpit latenter membris infunditur.


[270] in somnis aut per somnos: aut si 'in somniis' legeris, erit synizesis. ecce hac particula utimur quotiens repentinum aliquid volumus indicare, ut “ecce manus iuvenem interea post terga revinctum” . ergo 'ecce' subito est.


[271] visus adesse bene 'visus', quia somnia videntur tantum, non sunt naturaliter vera. quod autem paulo post dicit “effert penetralibus ignem” confirmantis est: nam illud verum fuisse contendit.


[272] raptatus frequentativo utitur, ut supra. raptatus] id est tractus. bigis secundum artem modo dixit, quae exigit, ut quae de pluribus constant plurali tantum numero dicamus, ut bigas, quadrigas, mappas. sed haec plerumque corrumpit auctoritas, ut Horatius “ne sordida mappa” . item Statius “rorifera gelidum tenuaverat aera biga” .


[273] traiectus lora traiecta lora habens, ut “nuda genu” .


[274] ei mihi Ennii versus. et totum iungendum, ne doloris distinctione frigescat, sicut plurimis doctissimis visum est.


[275] exuvias indutus achillis hoc est arma quae occiso Patroclo ademit, quae Vulcanus Peleo fecerat. celavit autem mortem Patrocli ad laudis augmentum. 'indutus' autem accusativo iungitur, ut hoc loco, et, ut magis in usu est, septimo, quo nunc utimur: ut in decimo “praedonis corpore raptis indutum spoliis” . 'exuvias' autem dicimus numero tantum plurali.


[276] phrygios ignes flammas Troianas, quibus Protesilai navis incensa est. constat enim naves Graecorum flammis oppugnatas ab Hectore. puppibus pro in puppes.


[277] squalentem modo sordidam, alibi lucentem: “per tunicam squalentem aureo” , a squamis. barbam singulari numero hominum, plurali quadrupedum dicitur: unde dubitatur de quibus dixerit “stiriaque inpexis induruit horrida barbis” . et concretos sanguine crines non sine ratione etiam hoc de crinibus dolet Aeneas, quia illis maxime Hector commendabatur, adeo ut etiam tonsura ab eo nomen acceperit, sicut Graeci poetae docent.


[278] vulneraque illa gerens quae circum plurima muros a. p. 'gerens' velut insignia praeferens et ostentans, quae a diversis pugnans pro patria susceperat. plurima muros quia ut Homerus dicit, in Hectorem extinctum omnes tela iecerunt more maiorum. unde est “et bis sex thoraca petitum perfossumque locis” , propter duodecim populos Tusciae; duodecim enim lucumones, qui reges sunt lingua Tuscorum, habebant. unde est “gens illi triplex, populi sub gente quaterni” .


[279] vltro quia ratio exigebat, ut loqueretur ille qui venerat.


[280] compellare adloqui.


[281] o lux quasi dies noster, per quem certi eramus de luce, hoc est de vita, tamquam occiso Hectore omnes se extinctos credant. spes o fidissima bene per contrarium: spes enim semper incerta est, in Hectore fidissima dicitur.


[283] expectate antiptosis est, pro 'expectatus'. ut te ordo est 'ut fessi aspicimus', id est quam fessi.


[285] indigna aut te indigna, aut crudelis. serenos hilares. antiqui e contrario tristes 'nubilos' dicebant.


[286] foedavit cruentavit, ut “sanguine foedantem” . et bene permansit in translatione, quia supra dixerat 'o lux': ideo et 'serenos', ideo et 'foedavit': nam Sallustius de nubibus “foedavere lumen” .


[287] ille nihil scilicet ad interrogata: pleraque enim verba ex negotiis accipiunt significationem. vana falsa.


[288] gemitus nec enim parvus dolor est viro forti fortem virum fugam suadere. et nota, omnes suasoriae partes hoc loco contineri.


[289] fuge nate dea propositio est. eripe flammis utile. his autem δεικτικῶς.


[290] a culmine vel a dignitate sua, vel vere a culmine, id est a tectis suis: et ideo culmina dicta sunt tecta, quia veteres de culmo aedificia contegebant.


[291] sat patriae priamoque datum honestum: nam contra fata venire constat neminem posse. sat patriae priamoque datum vel regnasse: vel sat pro patria et Priamo militasti.


[292] etiam multi distinguunt, ut sit 'adhuc', ut “etiam currus” , “etiam arma tenentem” : intellegunt enim, eum ostendere voluisse, Troiam voluntate divina certo tempore esse defensam, et nunc, si salutem tenere per fata potuisset, ipsius quoque dextera potuisse defendi: sed melius est 'etiam hac', ut et particeps gloriae sit Aeneas, et Hector vitet superbiam. quidam 'etiam' pro 'denique' vel 'postremo' accipiunt.


[293] tibi merito 'tibi', quod religiosus et pius est. commendat trioa penates necessarium; nam sacrilegium est non liberare commendatos penates. et non 'ego', sed 'Troia', ut videatur patriae praestare quod fugiat.


[294] fatorum comites possibile. quia occurrebat 'hostis habet muros', dat ei comites deos. et scite ait 'fatorum', ne Aeneas diceret, quo mihi eos comites? his moenia quaere hoc est “dum conderet urbem inferretque deos” . et multi 'quaere' distinguunt, et sic subiungunt 'magna pererrato statues quae denique ponto'; non enim magna moenia inventurum promittit, sed magna facturum. nam et di penates in tertio ita monent “tu moenia magnis magna para” .


[295] pererrato una pars orationis. hoc autem verbo ostendit erroris longinquitatem.


[296] vestam deam ignis, quae, ut supra diximus, terra est: quod in medio mundo librata vi sua stet et ignem intra se habeat. alii de igne divino hoc volunt dictum, quod vi sua stet, inde Vestam. sed in primo libro dictum, quos deos penates ab Aenea advectos diversorum opinio prodiderit; quod etiam singulis locis, ubi de penatibus varias opiniones poeta secutus dixerit, notatum invenitur. hic ergo quaeritur, utrum Vesta etiam de numero penatium sit, an comes eorum accipiatur, quod cum consules et praetores sive dictator abeunt magistratu, Lavini sacra penatibus simul et Vestae faciunt: unde Vergilius, cum praemisisset 'sacra suosque tibi c. t. p.', adiecit 'et manibus vittas Vestamque potentem'. sed 'potentem' potest ad illud accipi θεοὺς δυνατοὺς, sicut vocari penates dictum est. non nulli tamen penates esse dixerunt, per quos penitus spiramus et corpus habemus et animi rationes possidemus. eos autem esse Iovem, aetherem medium; Iunonem, imum aera cum terra; summum aetheris cacumen, Minervam: quos Tarquinius, Demarati Corinthii filius, Samothraciis religionibus mystice imbutus, uno templo et sub eodem tecto coniunxit. his addidit et Mercurium, sermonum deum. hos Vergilius θεοὺς μεγάλους, ut “Iunonis magnae primum” ; θεοὺς δυνατοὺς, ut “dominamque potentem” ; θεοὺς χρηστοὺς, ut “et bona Iuno” : quae propter admonitionem locis suis notata sunt.


[297] aeternumque adytis e. p. i. quod in templo Vestae ignis aeternus est. ecce ipse exposuit quid est Vesta.


[298] diverso interea haec est prooeconomia. ait enim, Aeneam non fuisse proditorem, sed propter longinquitatem domus et tarde bella cognovisse, et facilius evitasse discrimen.


[299] magis atque magis iteratione sermonis facit augmentum, ac si diceret 'magis ac plus': sed propter metrum non potuit. sic est et in diminutione †ut est.


[300] Anchisae domus satis religiose locis omnibus quamdiu vivit Anchises, ei universa concedit, ut alio loco “et pater Anchises dare fatis vela iubebat” . arboribusque obtecta laus domus. recessit a frequentia se removit, id est separata fuit. et est speciosa translatio, quotiens rei mobilis ad inmobilem, vel e contra transfertur officium.


[301] ingrvit invadit, ut “ingruit Aeneas Italis et proelia miscet” .


[302] excutior somno ut appareat terroris esse, non satietatis: nam clamoribus et sonitu interruptus est, ut non ipse somnum excuteret, sed somnus illum.


[303] arrectis avribus translatio ab animalibus, quae ad omnem sonum erigunt aures.


[304] cum flamma furentibus avstris ubique bene vis aquae et ignis bello comparatur, quia utriusque rei prope unus est effectus.


[305] rapidus quare 'rapidus'? quia montano <flumine>. flumine fluxu, ut “largoque umectat flumine vultum” . torrens fluvius qui aestate siccatur, unde et nomen accepit. cui Graeci per contrarium dedere vocabulum; nam χειμάῤῥοον dixerunt a tempore quo crescit: sicut aequinoctium et ἰσημερία.


[306] boum labores ut alibi “nec tamen haec cum sint hominumque boumque labores” .


[307] trahit silvas hoc speciale fluvii est, supra dicta vero etiam ignis. inscius non ignarus; nam videt: sed qui non valde sit causarum peritus, id est simplex, ἄπειρος.


[308] saxi de vertice pro 'montis'. contra in sexto montem pro saxo posuit, ut “prensantemque uncis manibus capita aspera montis” .


[309] manifesta fides non somnii, ut quidam volunt, sed fraudis Graecorum: nam et hoc sequitur 'Danaumque patescunt insidiae'. quamvis alii hoc ad Laocoontis interitum, alii ad responsa Cassandrae applicent.


[310] iam deiphobi quia ipse post mortem Paridis Helenam duxit uxorem: unde ei Graecos graviter constat esse iratos, de quo in sexto plenius narratur.


[311] proximus ardet ucalegon proximus Deiphobo. rem domus ad personam transtulit. et est τὸ αἴτιον: hoc est causativum; ideo enim ardet, quia proximus est: ut “Mantua vae miserae nimium vicina Cremonae” . proximus ardet ucalegon] bene [ergo] primam Deiphobi domum dicit invasam, apud quem Helena fuerat, secundum Ucalegonem posuit, quem iuxta Homerum in consiliis et amicitia constat Priami fuisse.


[312] sigea duo sunt Troiae promunturia, Rhoeteum et Sigeum, quod dictum est propter Herculis taciturnitatem, qui prohibitus hospitio a Laomedonte simulavit abscessum, et inde contra Troiam per silentium venit, quod dicitur σιγή. freta lata relucent incendii magnitudinem voluit significare, non hoc describere. [ut nobis ostenderet quam lata sint.] 'lata' autem ideo, quia se angustiae Pontici oris illic dilatant, ut Sallustius dixit.


[313] clamorque virum sive qui caedebantur, sive qui caedebant. clangor Graecum est: nam κλαγγὴ dicitur. illud sane sciendum est, quia morem tetigit expugnationis; plerumque enim ad tubam evertuntur civitates, sicut Albam Tullus Hostilius iussit everti.


[314] amens qui nec somniis credidi, nec rebus aspectis. [quamvis quidam sic exponant]. capio non manibus [interim], sed animo; nam in tecto erat; ergo 'capio' placet mihi sumere. nec sat rationis in armis aut quoniam 'amens', ideo nec sat rationis: aut ostendere vult, primam ei cogitationem fuisse de patria, sed subveniendi ei armis nullam fuisse rationem, ardente iam patria; quomodo enim incensam civitatem defenderet.


[315] bello ad bellum. concurrere in arcem quod inde facile possit pugnari hostibus.


[316] furor iraque mentem praecipitant potest quidem specialiter accipi, id est mentem meam furor et ira praecipitarunt; sed melius est generaliter: non mirum est, me arma cepisse sine ratione; furor enim et ira mentem praecipitant.


[317] <pulchrumque mori> succvrrit <in armis> ratio viri fortis; quid enim aliud a bono cive et forti amissae patriae posset inpendi. et 'succurrit' in animum venit.


[318] elapsus verbum aptum his qui vix evaserunt. panthus othryades everso Ilio ab Hercule et occiso Laomedonte, Priamus iudicans vitio potius loci, quam ira deorum calamitatem accidisse patriae, misit Delphos filium Antenoris sciscitaturum, an eversum Ilium fas esset iisdem erigi fundamentis. erat illo tempore Apollinis Delphici sacerdos Panthus Othryadis filius miranda pulchritudine. hunc filius Antenoris, ut dicitur amore captus, rapuit et Ilium perduxit: cuius iniuriam Priamus volens honore pensare, sacerdotem eum Apollinis fecit, ut quo honore insignis apud suos fuerat, eo apud alios non esset inferior.


[319] arcis phoebique sacerdos aut subrogatum intellegimus: aut, quod melius est, morem Romanum tetigit; in Capitolio enim omnium deorum simulacra colebantur, ut sit eius Apollinis sacerdos, qui in arce colebatur. aut quia et Thymbraeus Apollo colebatur apud Troiam, ideo addidit alterius; et est 'arcis', quasi arcani, quia ipsum esse dicunt urbium conditorem. aut 'arcis' Minervae accipiamus.


[320] sacra manu hoc est propter quod supra ait 'sacra suosque tibi commendat Troia penates'. victosque deos qui egebant sacerdotis auxilio. simul et Aeneae excusatur abscessus.


[321] ipse trahit id est qui numina liberabat, inter pietatem religionemque districtus. ipse trahit septima syllepsis est; 'trahit' enim licet nepotis tantum sit, tamen et superiora concludit. cursu legitur et 'cursum'. ad limina scilicet Aeneae: per quod et religio eius laudatur et virtus.


[322] quo res summa loco panthv id est universus status quo loco positus? et bene civis utilis de re publica primum sollicitus est. sed hoc totum admirantis est, non interrogantis. et 'Panthu' vocativus est Graecus. 'res summa' res publica quam prendimus arcem?? cum tu eam relinquas; non enim plures erant arces: unde admirantis est. 'prendimus' autem occupamus. et notanda simul orationis brevitas, quae in periculis congruit.


[323] gemitu ut ostendat, luctuosam rem se esse dicturum.


[324] summa dies ultima, ut “supreme Iuppiter” . 'dies' autem si feminino genere ponatur, tempus significat, ut “quam nec longa dies” : si masculino, ipsum diem. et de masculino genere tria observanda sunt: in qualitate, numero, adverbio; in qualitate 'serenus dies' dicitur, non 'serena'; numero “bis quinos silet ille dies” , non 'bis quinas'; adverbio 'hodie', non 'hac die'. ceterum 'diecula' nihil praeiudicat, quia multa deminutiva recedunt a nominibus primae positionis, ut 'scutum' 'scutula', 'canis' 'canicula', 'rana' 'ranunculus'. ineluctabile quod nemo eluctari possit ut effugiat, cum decem annis luctati simus.


[325] dardaniae Troiae: aut a Dardano Iovis et Electrae filio, quem quidam ab Arcadia profectum venisse ad Phrygiam volunt, alii de Samothracia ad memorata loca venisse dicunt: qui ex nomine suo Dardanos populares appellavit: qui ex Samothracia Troiam penates dicitur detulisse, quos post secum Aeneas ad Italiam vexit; namque Samothraces horum penatium antistites Saos vocabant, qui postea a Romanis Salii appellati sunt; hi enim sacra penatium curabant: quos tamen penates alii Apollinem et Neptunum volunt, alii hastatos esse et in regia positos tradunt. Tusci penates Cererem et Palem et Fortunam dicunt: aut certe secundum Sallustium “ a rege Dardanorum Mida, qui Phrygiam tenuit” .


[326] ferus ivppiter summae necessitatis est, cum etiam sacerdos in convicia ruit deorum: quod servat Vergilius ne umquam tradat Aeneae. 'ferus' autem invidiose dictum est, et ad tempus epitheton: nam Iuppiter aequus est omnibus, ut “rex Iuppiter omnibus idem” . hinc et paulo post “ipse deos in Dardana suscitat arma” , hoc est qui aequalis esse consuevit.


[327] argos transtulit quasi dicat, qui defendas quod Iuppiter transtulit?


[328] ardvus hic altus, ut “illi ardua cervix” . et ideo “demissum lapsi per funem” . mediis in moenibus ubi arx fuerat. adstans pro stans: et est prothesis.


[329] fundit equus Homerus “ἱππόθεν ἐκχύμενοι:” et ad velocitatem et ad multitudinem. et sonore, quasi adhuc descendant. victor propositi effector, ut “rapidusque rotis insistere victor” . miscet scilicet caedibus.


[330] insultans non dicit [illis] Graecos insultare, sed Sinonem, qui illis muros patefecerat dolis. et 'insultare' est in alienum dolorem, 'exsultare' vere gaudere. bipatentibus quia geminae sunt portae. et quidam 'bipatentibus' praesumptum accipiunt, quia 'bi' particula non praeponitur, neque verbis neque participiis; nemo enim dicit 'bipateo' et 'bipatens'; sed praeponitur appellationibus, ut 'bipennis'.


[331] milia subaudis 'tot', et est ἀνακόλουθον: nam dixit 'quot', cum non praemiserit 'tot'. et ita vel augendi gratia, vel perturbatus dicit, tantos esse Graecos, quanti olim venerint, quasi nemo perierit decennali bello. umquam pro quondam.


[332] angusta viarum angustas vias, id est vicos: et est ut “strata viarum” .


[333] stat aut horret, ut “stant lumina flamma:” aut 'stat' a stantibus in medio armatis tenetur. ferri acies bene addidit 'ferri', quia homonymum est 'acies' et multa significat, ut 'exercitus', 'ferri', 'oculorum'.


[334] stricta nuda: unde et destringere dicimus. vix modo 'aegre'. primi vel in primo introitu collocati, vel periculo primi.


[335] caeco marte aut nocturno proelio; aut epitheton Martis est, cuius exitus semper incertus est. caeco marte] aut confusa pugna; aut quia caecantur animae pugnantum.


[336] numine divum subaudis 'tali', hoc est mala iniciente desideria. nam paulo post ait “vadimus inmixti Danais haud numine nostro” . cum ergo hoc esset, tamen omisso consilio 'in flammas et in arma feror'.


[337] erinys inpatientia animi hoc loco, quae in furorem impellit.


[338] fremitus perturbatio. et sublatus et unde sublatus.


[339] addunt se socios non dixit 'quaero socios', sed 'addunt se', ut ipse ab illis videatur esse quaesitus.


[340] obLati per lunam agniti per lunae splendorem.


[341] adglomerant adglomerantur, ut “nox umida caelo praecipitat” . coroebus mygdonides hic filius Mygdonis et Anaximenes. ergo Mygdonides patronymicum est: nam si gentis esset, 'Mygdonius' diceret; nullum enim gentis nomen in 'des' exit. hunc autem Coroebum stultum inducit Euphorion, quem et Vergilius sequitur, dans ei “dolus an virtus, quis in hoste requirat?” cum sit turpis dolo quaesita victoria.


[342] illis ad Troiam deest 'qui'.


[343] insano amore aut perpetuum epitheton amoris est, ut “nunc insanus amor” ; aut 'insano' magno, ut “insano iuvat indulgere dolori” ; aut 'insano', quia belli tempore amabat Coroebus.


[344] et gener 'gener' dicitur et qui est, et qui esse vult, ut hic indicat locus; sicut etiam maritus, unde est “quos ego sim totiens iam dedignata maritos” . gener] secundem spem illius; neque enim iam erat gener; nam ideo subiunxit 'sponsae'.


[345] infelix quem mox manebat interitus; vel infelix causae suae; vel qui sponsam non audierit. praecepta propter illud: “tunc etiam fatis aperit Cassandra futuris” . furentis vaticinantis.


[348] incipio super his his incipio, id est verbis. 'super' autem insuper, quis iam audebant: unde paulo post ait 'furor additus'. ivvenes fortissima frustra pectora ordo talis est: iuvenes, fortissima pectora, frustra succurritis urbi incensae, quia excesserunt omnes dii: unde si vobis cupido certa est, me sequi audentem extrema, moriamur et in media arma ruamus. [alii 'sequi' pro 'sequendi' accipiunt.] obscuritatem autem facit hoc loco et synchysis, id est hyperbati longa confusio, et falsa lectio: nam multi 'audendi' legunt, multi 'audenti'. sed neutrum procedit. ergo 'audentem' legendum est.


[351] excessere quia ante expugnationem evocabantur ab hostibus numina propter vitanda sacrilegia. inde est, quod Romani celatum esse voluerunt, in cuius dei tutela urbs Roma sit. et iure pontificum cautum est, ne suis nominibus dii Romani appellarentur, ne exaugurari possint. et in Capitolio fuit clipeus consecratus, cui inscriptum erat 'genio urbis Romae, sive mas sive femina'. et pontifices ita precabantur 'Iuppiter optime maxime, sive quo alio nomine te appellari volueris': nam ipse ait “sequimur te, sancte deorum, quisquis es” .


[352] quibus subaudimus 'auxiliantibus', vel per quos stetit.


[353] moriamur et in media arma rvamus hysteroproteron quidem est; nam ante est in arma ruere, et sic mori. bene tamen 'moriamur' opportuniore loco posuit; ante enim dixerat 'quae sit rebus fortuna videtis'.


[354] una salus victis nullam sperare salutem plerumque enim desperatione robur augetur, ut Statius “est ubi dat vires nimius timor” . item scimus mortem captivitatis esse remedium. hoc ergo suadet, ut aut desperatione vincant, aut vitetur morte captivitas. salus nunc remedium.


[355] lupi cev hoc ad ferocitatem pertinet, 'nebula' ad noctem, 'catuli' ad liberos coniugesque. lupi cev] ordo [tamen] est 'ceu lupi'. et hoc est dictum ab exemplo. sane apud veteres 'lupus' promiscuum erat, ut Ennius “lupus femina feta repente” . et bene belli negotium lupo comparavit, qui est in tutela Martis, dei bellici.


[356] raptores ab actu. atra in nebvla ab occasione; vel certe nocti comparavit. inproba ventris a necessitate et causa duplici: una 'quos inproba ventris exegit caecos rabies', altera 'catulique relicti faucibus expectant'.


[357] exegit exclusit, de latebris scilicet, ut Terentius “spectandae an exigendae sint vobis prius” . catulique sane catuli non solum canum sed et serpentum, ut “aut catulos tectis, aut ova relinquens” . Plautus etiam suum “et ego te conculcabo, ut sus catulos suos” . relicti deserti et destituti, ut “cui pauca relicti iugere ruris” .


[358] faucibus expectant siccis id est nimia cupiditate aperiuntur.


[359] mediaeque tenemus hoc ad audaciam pertinet. et contra, ubi de timore agit “namque avia cursu dum sequor et nota excedo regione viarum” .


[360] cava umbra bonum epitheton; naturale enim est, ut obscurum sit omne concavum. vel 'cava' inani, et hinc adparet occidisse iam lunam; nam ideo et Androgeus falsus est.


[361] quis etiam Graecorum, ut “quis talia fando” . et bene interrupta narratione exclamavit, ut affectum moveret. lacrimis aequare labores? hypallage pro 'laboribus aequare lacrimas', ut “dare classibus austros” .


[363] urbs antiqua vel nobilis, vel quia duobus milibus octingentis annis regnasse firmatur. et quid est 'antiqua', ipse subiunxit 'multos dominata per annos'. sane hoc dolentis est, non narrantis.


[364] sternuntur inertia passim corpora aut non repugnantia, ut “pecora inter inertia votis optat aprum:” aut 'inertia', dum occiduntur, ut “inbellem avertis Romanis arcibus Indum” , hoc est avertendo ostendis inbellem. aut per somnum 'inertia'.


[365] relligiosa gradatim ascendit, 'vias', 'domos', 'templa'. videtur autem et diis invidiam facere, qui templa sua violari cadaveribus passi sunt. sane 'religiosus' et homo dicitur attentus ad religionem, et locus, qui divinum cultum et venerationem meretur. ergo 'religiosa' religionis plena. significat etiam metum. sane 'relligio' geminatur 'l' propter metri necessitatem.


[366] poenas dant moriuntur indigne: hoc enim proprie significat, ut “heu nimium virgo, nimium crudele luisti supplicium” , item “nunc pereat Teucrisque pio det sanguine poenas” .


[367] quondam hic praeteriti temporis est. redit in praecordia virtus atqui ait Horatius “nec vera virtus cum semel excidit, curat reponi deterioribus” . sed sententiae non semper generales sunt, sed interdum pro negotiorum qualitate formantur.


[368] victoresque cadunt danai generaliter dixit 'victores', id est ad fortunam partis retulit, quae vincebat; neque enim victores erant qui cadebant. crudelis ubique luctus ubique pavor aut utrobique, id est apud Graecos et apud Troianos; aut 'ubique' per totam civitatem.


[369] plurima mortis imago aut definitio timoris est, aut varietas mortis ostenditur, id est gladio, igni, ruina. alii intellegunt 'plurima mortis imago' aut frequentissima, aut praesentissima.


[371] androgeos et Graeca est et Attica declinatio: unde est “in foribus letum Androgeo” . facit enim ὁ Ανδρόγεως, τοῦ Ανδρόγεω.


[373] viri increpantis est, ut solet in milites dici.


[374] sera segnities quae seros facit, id est tardos, ut “mors pallida” . sane 'segnities' iuxta antiquos dictum est, nam modo 'segnitia' dicitur. 'segnis' autem est proprie frigidus, sine igni, ut 'securus' sine cura, 'sedulus' sine dolo. feruntque pergama ἐμφατικῶς, ut “Ilium in Italiam portans victosque penates” . feruntque pergama] quasi ipsam funditus civitatem in victoriam suam transferunt.


[375] itis pro venitis: ut e contra Terentius “nisi eo ad mercatum venio” , pro 'eo'.


[377] fida satis bene addidit 'fida', ut ostenderet symbolum, quo utebantur in bello. ergo non dixit 'fidelia', sed quae ad fidem habendam pellicere non possent. medios manifestos, ut “medioque ex hoste recepi” . et “quamquam in media iam morte tentetur” . ordo autem est 'sensit in medios hostes se esse delapsum'. ergo 'delapsus' nominativum pro accusativo posuit, ut Horatius “vir bonus et sapiens dignis ait esse paratus” pro 'ait se dignis paratum esse'.


[378] retroque pedem repressit aut 'retro' vacat, aut in 'repressit' 're' vacat. sed veteres 'retro repressit' dicebant, ut et “nec nos obniti contra” .


[379] aspris synaeresis est, ut “conpostus” . angvem καταχρηστικῶς. Homerus δράκοντα dixit.


[380] hvmi nitens incedens per humum. et est adverbium. trepidus vel pavens vel festinans.


[382] havd secus non aliter. dicebant veteres 'secus' et 'iuxta', unde et 'extrinsecus'. abibat bene inperfecto usus est, non enim abiit.


[384] ignarosque loci palantes, errantes. et his circumstantiis ostendit, a paucis plures potuisse superari. ordo autem est 'passim sternimus'.


[385] adspirat favet, ut “adspirant aurae in noctem” : unde et favor 'aura' dicitur, ut “gaudens popularibus auris” . primo quia postea non fuit.


[386] successu exultans felicitate: quod est stultitiae.


[387] qua prima inquit fortuna non 'quae prima', sed 'qua primum'. est autem hypallage, ut “ibant obscuri sola sub nocte” pro 'ipsi soli': quae fit non ornatus causa, ut “pars in frusta secant” , sed necessitatis. fortuna bene 'fortuna'; neque enim consilio Androgeos occisus est. salutis efficax adhortatio.


[388] dextra vel 'fortuna dextra', id est favens, propitia, ut 'laeva' contraria; vel 'dextra' ad manum referendum.


[389] clipeos maiora scuta, quibus latemus, ἀπὸ τοῦ κλέπτειν τὸ σῶμα. insignia omnia arma.


[390] dolus an virtus quis in hoste requirat?? videtur deesse aliquid, ut puta: dolus an virtus in bello proficiat, quis in hoste requirat?


[391] arma subdistingue, ut sit quasi interrogantis, et responsio 'dabunt ipsi'. comantem aut cristatam, quia de caudis animalium habebant cristas, ut “cristaque hirsutus equina” : aut comas habentem, ut Statius “non ego in terga comantis Abantiadas” .


[392] androgei modo Latine declinavit; alibi Graece “letum Androgeo” . insigne decorum ornamentum decorum: non enim sunt duo epitheta, quod apud Latinos vitiosum est. fecit hoc tamen Vergilius in paucis versibus, qui tamen emendati sunt, ut “lenta quibus torno facili super addita vitis” , cum antea 'facilis' fuerit. sane 'clipei insigne' περιφραστικῶς pro clipeo.


[393] indvitur quia multa inerant in scuto lora, quibus manum inserebant, ut “clipeoque sinistram insertabam aptans” . adcommodat mire 'adcommodat', ut ignorares, quorum esset.


[394] hoc ipse multi hic distinguunt et ad Aeneam referunt: et ideo subiunctum 'spoliis se quisque recentibus armat'. alii 'hoc ipse Dymas' distinguunt, ut ignotis personis addita dignitas videatur, ut est “quos Imbrasus ipse nutrierat” . et repetitum 'hoc' emphasis properantium, non figura epanalepsis a quibusdam traditur.


[395] laeta quod est προθύμου.


[396] inmixti vacat 'in', ut solet frequenter. havd numine nostro aut diis contrariis: aut quia in scutis Graecorum Neptunus, in Troianorum fuerat Minerva depicta. havd numine nostro] [hoc est] 'haud nostro' non nobis utili: et ideo paulo post 'heu nihil invitis fas quemquam credere divis', ut est “nec di texere Cupencum, Aenea veniente, sui” .


[397] congressi proelia 'bellum' est totum tempus, ut Iugurthinum, Punicum, Macedonicum; 'pugna' unius diei; 'proelium' pars pugnae.


[398] conserimus id est adversa fronte pugnavimus, ne forte nulla virtus videretur Troianorum, si dolo pugnassent.


[400] fida petunt sibi scilicet. formidine turpi epitheton timoris est. sic Sallustius “Carbo turpi formidine Italiam atque exercitum deseruit” .


[401] conduntur in alvo non dum eunt, sed cum esse coeperint: unde et ablativo usus est, non accusativo, ut in georgicis “conditus in nubem” . tale est autem hoc, quale illud 'includuntur in carcere' et 'includuntur in carcerem'.


[402] hev nihil invitis fas quemquam fidere divis generalis quidem sententia est, sed loco congrua; sequitur enim et Cassandrae captivitas fidentis sacerdotio, et praecesserat armorum mutatio, quae nunc deprehenditur: alioquin vitiosa est, cum discrepat ab specialitate. est autem κατασκευή, non potuisse eos vincere, quamvis fortiter dimicarent. ecce trahebatur bene dissimulavit de stupro Cassandrae.


[403] passis ut quidam volunt 'sacris', quod sic vaticinari soleret. [ut si diceret sacris]. priameia patronymicon quidem est, sed species possessivi; 'Priameis' vero tantum patronymicon est, sicut 'Priamides'. et bene 'virgo', non filia.


[404] adytisque bene 'adytis' ostendit illam sacerdotem religiosam fuisse; non enim accedunt ad adyta nisi religiosi sacerdotes. et ἐμφατικῶς, quasi non sufficeret 'a templo', adiecit 'adytis'.


[405] tendens ardentia lumina quod est manuum oculis dedit; solent enim homines in magnis motibus manus ad caelum tendere. frustra secundum Epicureos: et est separatum.


[406] arcebant continebant, vel prohibebant.


[407] hanc speciem iniuriae faciem, quod sacerdos, quod ab adytis, quod religata, quod passis crinibus trahebatur. Cicero Philippicarum XI. “ponite itaque ante oculos, p. c., miseram illam quidem et flebilem speciem, sed ad incitandos nostros animos necessariam” . species sane medium est; nam et bona et mala est. furiata 'furiosus' est a quo furor numquam recedit, 'furiatus' qui furit ex causa. et est figura Graeca, μανεὶς τὰς φρένας. quidam sane participium volunt 'furiata' a verbo figurato apud Horatium furiare: sic 'fortunare', sic 'scelerare'. sese αὐτὸς αὑτόν.


[408] periturus melior sensus est, si ad dimicantis referatur affectum: sicut de Tarchonte, de quo dixit “et medios fertur moriturus in hostes” , cum vicerit. et sese medium iniecit moritvrus in agmen] [et] bene Coroebum non suadentem pugnam, ut supra, fecit, sed mox pugnantem, quoniam sponsam rapi videbat, in cuius causa pugnandum potius fuerat, quam loquendum. densis κατασκευή, ut merito superati sint a pluribus.


[410] culmine tecto, quod ante culmis tegebatur.


[411] oritur quasi aliud initium calamitatis. caedes non proelium. miserrima autem, quia inter cives.


[412] facie veritate. ivbarum pro 'cristarum', quae de caudis fiebant: ut est “cristaque hirsutus equina” .


[413] tunc danai ordo est 'tum Danai undique collecti invadunt'. ereptae σχῆμα διανοίας: non enim dicit a Troianis sublatam, sed intellegendum reliquit.


[414] acerrimus aiax Oi+leus sine dubio, quia Telamonius armorum iudicio superatus iam se peremerat. incertum est ergo, quando ab Aiace vitiata sit Cassandra: quod si, ut dicitur, in templo Minervae factum est, constat post stuprum Cassandram protractam.


[415] gemini atridae duo: quod habet excusationem, quia fratres sunt, propter similitudinem; nam numeri esse non potest; 'gemini' enim sunt proprie simul nati. exercitus omnis bene excusat propter victi pudorem: ut 'obruimur numero'.


[416] adversi e contrario flantes.


[417] eois evrus equis ab Eois equis, id est Solis, unde equi Solis oriuntur: nam Eurus ab oriente flat. notandum sane, quod, cum 'Eous' 'e' naturaliter longum habeat, metri necessitate correptum est propter sequentem vocalem. rarum autem est: nam nec proprium nomen est, ut 'Diana', nec sermo compositus, ut “sudibusve praeustis” .


[418] stridunt silvae excursus poeticus: qui ultra tres versus fieri non debet. [ne sit vitiosissimum.] et 'stridunt' quidam antique declinatum tradunt, ut sit prima verbi positio 'strido stridis stridit', et faciat 'stridimus striditis stridunt'. nos 'strident' dicimus a prima positione 'strideo', ut sit 'stridemus stridetis strident'.


[419] spumeus pro 'spumosus', ut 'frondea' pro 'frondosa'. atque imo 'ab' minus est, id est 'ab imo'. illi propter illud 'hic primum ex alto'.


[420] obscura nocte per umbram per umbram noctis obscurae: ut “molemque et montes” .


[421] fudimus modo 'fugavimus': nam sequitur 'totaque agitavimus urbe'; alibi 'interemimus' significat. totaque per totam.


[422] mentitaque tela verbo communi: hoc est 'quae nos Graecos esse mentiebantur'. ut solet, sensum dedit rei inanimatae; non enim [illi] poterant tela mentiri. vel 'per quae nos mentiebamur'.


[423] sono discordia sono discrepantia. signant designant: aut per vocem, aut per symbolum, quo utebatur exercitus.


[424] ilicet confestim, mox. sane apud veteres 'ilicet' significabat sine dubio 'actum est'. origo autem significationis inde descendit: olim iudex ubi sententiam dixerat, si dare finem agendis rebus volebat, per praeconem dicebat 'ilicet', hoc est 'ire licet', id est 'acta et finita res est'. Terentius in adelphis “em tibi, rescivit omnem rem, id nunc clamat, ilicet” . idem in eunucho “actum est, ilicet, peristi” . numero ne videantur virtute superati.


[425] divae armipotentis bene Minervam Troianis expressit iratam, cum etiam eum ante aram perisse dicat, qui sacerdotem liberare temptaverat.


[426] ivstissimus 'iustum' secundum leges vel aliqua ratione constrictum, 'aequum' iuxta naturam accipiunt. unus non solus, sed praecipuus.


[427] aequi pro 'aequitatis'. et optima figura est a feminino genere in neutrum transire.


[428] diis aliter visum aut illum non esse iustissimum: an aliter visum, quam quod rectum erat: an pro 'diis ita visum'; sic enim periit ut iniustus. et bene in ingenti indignatione Aeneae tamen nihil sacrilegum datur, vel cum sequatur 'confixi a sociis'. pereunt vel pro perierunt. panthv vocativus Graecus est.


[431] iliaci cineres naturale est iurare per id quod carum quis habuit. et excusatur, ut supra diximus, fuga. ergo fuit necessarium iusiurandum. extrema num ideo 'extrema meorum', quod existimet, nihil ex ea superesse?


[432] testor testificor: et deest 'vos'.


[433] vices pugnas, quia per vicissitudinem pugnabatur, ut Sallustius docet. legimus etiam poenas 'vices' dici: Horatius “vicesque superbae te maneant ipsum” . sed de bello usurpatum est; nullum enim proelium caret periculo. [ergo] 'vices' pericula.


[434] mervisse manu testor me meruisse, id est fortiter dimicasse: hi enim merentur occidi. bene autem evasisse se fatis inputat, cum tam senex, quam debilis Iphitus et Pelias evaserint, occisis iuvenibus. divellimur sic dixit, quasi accuset, quod non perierint.


[436] vulnere vlixi quod illi Vlixes inflixerat.


[437] protinus ad sedes priami servavit ordinem, ut primo de patria, post de rege curaverit. 'protinus' hic statim, alibi porro tenus. clamore bellico scilicet. vocati clamorem secuti. ingentem pugnam merito, quippe in domo regia, ubi aut caput rei publicae erat, aut de qua maior spes erat praedae.


[439] forent pro essent. morerentur non pugnarent, ut supra “oriturque miserrima caedes” .


[441] acta testudine adplicita, vel quae agebatur.


[442] haerent parietibus scalae quod illae, quae feruntur ad pugnam, clavos habeant vel uncos, ut figantur: ideo haerent. postesque sub ipsos si circa portam, 'sub postibus'; si circa fenestras, 'circa postes'.


[443] nituntur pro nitebantur. ad tela id est contra tela. et hoc verum est; nam si 'ac tela', sinistris manibus simul tenent tela et scutum, cum se tegunt.


[445] tecta culmina 'tecta' participium est: aut eandem rem bis dixit. quamvis legatur et 'tota'. domorum veteres 'haec domus', ut merito ablativus 'o' terminatus genetivum pluralem in 'rum' mitteret, ut 'bono bonorum'; sed mutata postea declinatio est, ut 'huius domus' faceret: quod cum ita evenerit, ut ablativus in 'u' terminaretur, genetivum pluralem per 'u' geminat, ut 'ab hoc fructu, fructuum', ita et 'domuum': nam et Iuvenalis “viscera magnarum domuum” ait. nos tamen de antiqua declinatione praesumimus, ut 'ab hac domo, harum domorum' dicamus.


[446] his se propter quae pugnabant. sic Lucanus “in pugnam fregere rates” (3.674). vel 'his' huius modi. quando quatenus, quoniam.


[447] extrema in morte hoc est ruina civitatis.


[448] decora ab eo quod est 'decus', ut 'pecus'.


[450] obsedere modo pro praesidio tenebant, ut sequentia indicant 'hos servant agmine denso'.


[451] instavrati animi hinc ostenditur, eos superius defecisse: quod supra non dixit.


[452] levare iuvare. vimque virtutem: ut Sallustius “sed nostra omnis vis in anima et corpore sita est” . victis qui vincebantur, ut et “qua vectus Abas” . victis hoc est, sine vincendi spe laborantibus.


[453] limen erat contra illud, obsessis foribus quemadmodum ingressus sit: et dicit per posticum, quod generis est neutri, ut Horatius “atria servantem postico falle clientem” . nam si generis feminini legeris 'postica', augurale est, ut 'antica', 'postica'. caecae non omnibus notae. usus verbum iuris: 'via' actus, usus. pervius usus] hoc Graeci andronas appellant.


[454] tectorum inter se priami per quod iter ad utramque domum Priami commeabatur, ut appareat duas domos fuisse, alteram regiam Priami, alteram Hectoris, inter quas illi aditus. postesque relicti aut relictum spatium cum domus aedificaretur, ubi ostium fieret; aut relicti ab hostibus, id est quos hostes non obsederant.


[455] infelix non cum regna manebant, sed ad praesens rettulit tempus 'infelix'. dum regna manebant 'dum' donec: et absolutus est sensus. alii tamen 'cum' legunt: sed 'cum manebant' quomodo dicimus, cum constet 'manebant' modum esse indicativum? hoc ergo sciendum est, quia, quando coniunctivus modus est, necesse est aliquid iungi aut subaudiri, ut 'cum venirem, vidi illum'. si autem 'cum veniebam' dicamus, aut modus pro modo est, hoc est indicativus pro coniunctivo: aut 'cum' non erit coniunctio, sed adverbium temporis, et significat 'tempore quo veniebam'.


[456] andRomache notum est omnibus, hanc de gente Eetionis fuisse, uxorem Hectoris, matrem Astyanactis, de qua plenius omnia in tertio libro narrantur. ferre incomitata ut et ad soceros iret saepius et non quaereret obsequia famulorum.


[457] ad soceros quare 'ad soceros', cum 'socer' et 'socrus' dicantur? sed meliori sexui respondit, id est masculino. astyanacta hunc quidam ab Vlixe, alii a Menelao, absente Pyrrho, raptum et praecipitem datum ferunt; fatis enim praedictum fuerat puerum si supervixisset ultorem patriae et parentum futurum. trahebat quasi puerum, ut “parvumque nepotem ipse trahit” .


[458] evado 'e' vacat, ut 'emortuus'. sane minus est 'hac', id est 'hac evado'.


[459] iactabant spargebant, quasi nihil profutura.


[460] in praecipiti in alto, unde quis potest praeceps dari: sequitur enim 'sub astra eductam'. eductam extructam.


[462] solitae naves participium sine verbi origine: 'soleo' enim neutrale est, quod caret praeterito. achaica castra videtur alios Danaos, alios Achaeos dixisse. castra ubi exercitus sit 'castra' dicuntur: unde est “nos castra movemus et velorum pandimus alas” .


[463] summa extrema, ut 'supremum' summum dicimus: ut “pro supreme Iuppiter” . labantes faciles ad resolutionem. et est ordo 'turrim convellimus inpulimusque'.


[464] tabulata dabant quidam 'dabant' pro 'faciebant' intellegunt, ut “et intentem lato dedit ore fenestram” . olim sane domus de tabulis fiebant, unde hodieque in aedificiis surgentibus primum et secundum tabulatum dicimus. summum autem est quod tectum sustinet.


[465] inpulimusque quidam notant, quod non sit expressum, ubi stantes summum tectum inpulerunt. repente ne provideri et vitari possit.


[467] ast alii subeunt hic ostendit, priores perisse.


[468] telorum interea cessat genus bene addidit 'genus'. telum enim dicitur secundum Graecam etymologiam ἀπὸ τοῦ τηλόθεν quicquid longe iaci potest: quamquam legerimus de gladio “at non hoc telum mea quod vi dextera versat” et sequitur “dixit et sublatum consurgit in ensem” . telum autem illo loco dictum a longitudine, unde et mustelam dicimus.


[469] vestibulum 'vestibulum' est prima ianuae pars. dictum autem vestibulum vel quod ianuam vestiat, ut videmus cameram duabus sustentatam columnis: vel quoniam Vestae consecratum est. unde nubentes puellae limen non tangunt. Lucanus “translata vitat contingere limina planta” (2.359). singula enim domus sacrata sunt diis: ut culina penatibus, maceries, quae ambit domum, Herceo Iovi. sane videtur vestibulum et limen pro una re dixisse. pyrrhus a colore comae dictus, qui Latine burrus dicitur. ita et Sallustius 'Crispus'.


[470] luce coruscus aena pro luce aeni, ut “saxea procubet umbra” .


[471] in lucem coluber deest 'processit'. sed colubrum non nulli promiscuum nomen tradunt, quod ut sonantius fieret, finxit masculinum, ut diceret 'coluber'. mala gramina pastus venenatis herbis, βεβρωκὼς κακὰ φάρμακα, hoc est pro malis graminibus. legimus et “silva pastus harundinea” : nam illud aliud est “pascuntur vero silvas et summa Lycaei horrentesque rubos” : sed sciendum est, quia, licet hoc in usu sit, rarum tamen est apud antiquos. 'pastus' autem pro 'qui pascebatur', quia, ut supra diximus, in hoc Latinitas deficit.


[472] tumidum qui semper irascatur. bruma id est hiemps. dicta autem 'bruma' quasi βραχὺ ἦμαρ, id est brevis dies. est autem, ut hic locus indicat, generis feminini, numeri singularis.


[473] exuviis bene corium quo serpens exuitur exuvias dixit. nitidusque ivventa novus; constat enim serpentes innovari virtute, pelle deposita.


[474] lubrica terga lubricum dicitur et quod labitur, dum tenetur, ut piscis, serpens; et locus in quo labimur, ut “et sese opposuit Salio per lubrica surgens” .


[476] periphas ultima accentum non habet, ne femininum sit; nec tertia a fine, quia novissima longa est; ergo 'ri' habebit accentum. agitator auriga secundum usum communem.


[477] armiger automedon Pyrrhi armiger: nam Achillis auriga fuit. scyria pubes a Scyro insula, una de Cycladibus, in qua Lycomedes fuit, pater Deidamiae: quam Achilles commendatus ibi a matre Thetide vitiat, unde Pyrrhus natus est. quamvis alii volente Lycomede Deidamiam Achilli datam in matrimonium dicunt.


[478] succedunt tecto pro 'sub tectum cedunt'. et est figura, quia mutatus est casus.


[479] dura valida limina, id est firmiter clausa: ideo non aperit, sed 'perrumpit'. bipenni ecce nomen, quod reservavit antiquitatem, quia veteres 'pennas' dicebant, non 'pinnas'.


[480] vellit non 'deiecit'; nam sequitur paulo post 'labat ariete crebro'; sed 'movet', ut “Cynthius aurem vellit, et admonuit” . vel certe 'vellere vult', ut “ipsumque trahunt in moenia regem” . nam quare facit fenestram?


[482] ingentem fenestram epitheto, ut solet, auxit tapinosin †in dicendo 'lato ore'. 'dedit' autem, id est fecit, ut Terentius “quas turbas dedit” .


[483] patescunt aperiuntur ac per hoc videntur.


[484] penetralia id est domorum secreta, dicta penetralia aut ab eo quod est 'penitus', aut a penatibus.


[485] armatosque vident stantes unde supra “strictis mucronibus imas obsedere fores” . sic enim datur virtus ubique Troianis.


[486] at domus interior de Albano excidio translatus est locus. tumultu tumultus dictus quasi timor multus: unde Italica bella dicta sunt tumultus. bene autem addidit 'misero', quia est etiam terribilis.


[487] miscetur perturbatur, ut “nec quisquam aeratas acies ex agmine tanto misceri putet” . cavae aedes tecta camerata. 'aedem' autem numero singulari de templo tantum dicimus, plurali et de domibus et de templis. si aliter dictum inveneris, usurpatum est, ut 'mella' 'hordea' 'aera'.


[488] ferit clamor secundum philosophos physicos, qui dicunt, vocem corpus esse: bene ergo 'ferit'; nam et fluvius habet mugitum, res incorporalis. avrea sidera multi ad laquearia referunt, quod stultum est.


[489] pavidae pro 'paventes'. 'pavidus' est semper timens, 'pavens' ex causa, ut supra 'furiatus' et 'furiosus'. matres honoris nomen. errant †confusio, consilio.


[490] amplexaeque tenent postes atque oscula figunt Apollonii locus, in quo inducitur Medea †patrem salutasse, et domum relinquens.


[491] vi patria secundum fidem generis sui, ut “stirpis Achilleae fastus” . item de Hercule “salve vera Iovis proles” .


[493] cardine a cardine. primos quos dixit supra 'strictis mucronibus'.


[496] non sic aggeribus ruptis vult ostendere, gravius vastatam Troiam, quam agri fluviorum eruptione vastantur. et sciendum, comparationes aut pares esse, aut maiores, aut minores, aut similes, aut contra in similitudine comparatio ultro negatur, ut hoc loco, vel illic “non tam praecipites” . contrarium est “si parva licet componere magnis” . spumeus spumosus.


[497] exiit dicimus et 'exivit'. sed 'v' subtrahit Vergilius, ut brevem faciat sequente vocali. et proprie plena flumina cum extra alveum suum crescunt 'exire' dicuntur, ut “praesertim incertis si mensibus amnis abundans exit” .


[498] cumulo augmento: exuberante fluctu, ut “cumulo praeruptus aquae mons” .


[499] vidi ipse furentem ut “quaeque ipse miserrima vidi” . et hic 'vidi' pro admiratione posuit; at vero 'vidi Hecubam' pro miseratione. sane 'vidi ipse' hac particula addita miseriorem se ostendit, cuius ante oculos casus patriae suorumque fortuna constituerat.


[500] geminosque in limine atridas potest subaudiri 'furentes'. geminos more suo 'fratres'. 'gemini' enim sunt non duo, sed simul nati.


[501] centumque nurus aut finitus est numerus pro infinito ὑπερβολικῶς: aut certe ideo 'centum', quia barbarorum fuerat non singulas coniuges habere, sed plures. aut illud dicit 'plures feminas', ut Lucanus “cultus gestare decoros vix nuribus rapuere mares” (1.164), hoc est feminis. aut 'navas nuptas', ut aetatis hoc nomen sit, non adfinitatis. aut 'centum per aras', licet incongruum sit, quia sequitur “haec ara tuebitur omnes” , et unus per centum aras occidi non poterat. est autem haec plena adfectu et dolore repetitio.


[502] quos ipse sacraverat ignes ut “et religiosa deorum limina” : per quod ostenditur latenter, nihil prodesse religionem. foedantem autem est cruentantem. Sallustius in I. “cum arae et alia diis sacrata supplicum sanguine foedarentur” . et Terentius in eunucho “pro deum fidem, facinus foedum, o infelicem adulescentem” .


[503] quinquaginta illi thalami 'illi' celebrati ab Homero. et bene de thalamis verum expressit numerum; potest enim unus thalamus plures habere coniuges. et est zeugma 'quinquaginta thalami procubuere, et postes superbi'.


[504] auro barbarico id est aut multo; aut cultu barbaro, quia barbari copiae magis quam elegantiae student; aut a barbaris capto; aut vere barbaro, id est Phrygio, quia πᾶς μὴ Ἕλλην βάρβαρος. nam et Homerus Phrygas barbaros appellat, et Vergilius “barbara tegmina crurum” . spes tanta nepotum aut nepotes significat qui essent futuri magnae spei, aut conubia, de quibus sperabantur tanti nepotes, ut “modo namque gemellos spem gregis” . spoliisque superbi hoc enim fuit moris antiqui, ut ipse in septimo “captivi pendent currus curvaeque secures” .


[505] teneant danai qua deficit i. ignis potuit deficere, Danai non potuerunt.


[506] forsitan et priami fuerint quae fata requiras bene de Priamo obtulit narrationem, quia leviter strinxerat 'Priamumque per aras sanguine foedantem quos ipse sacraverat ignes'. et bono usus est ordine, ut ante rei publicae, post regis, inde privati, hoc est sua fata narraret. hoc est illud “multa super Priamo rogitans, super Hectore multa” . de morte autem Priami varie lectum est. alii dicunt, quod a Pyrrho in domo quidem sua captus est, sed ad tumulum Achillis tractus occisusque est iuxta Sigeum promunturium: nam in Rhoeteo Aiax sepultus est: tunc eius caput conto fixum circumtulit. alii vero quod iuxta Hercei Iovis aram extinctus sit, dicunt: unde Lucanus “Herceas, monstrator ait, non respicis aras?” (9.979) et hanc opinionem plene Vergilius sequitur: licet etiam illam praelibet, ut suo indicabimus loco.


[507] urbis uti captae casum bene omnia collegit, et captam, et dirutam, et incensam.


[508] medium in penetralibus hostem hypallage est, hoc est in mediis aedibus. si autem 'mediis' legeris, non stat versus, nisi excluso 's', ut “inter se coisse viros et decernere ferro” . et bene Priamum non nisi in extremis armat periculis, ut magis inritet hostem in necem suam, qua possit captivitatem vitare, quam ut defendat aliquid. sane 'penetralia' proprie deorum dicuntur, non numquam etiam imae et interiores partes privatarum domorum vocantur, unde et penum dicimus locum, ubi conduntur quae ad vitam sunt necessaria. hic autem videtur opportunius penetralia de domo regis dixisse, quoniam reges prope suggestum imitantur deorum.


[509] arma desveta ab hominis consuetudine: sensum ad arma transtulit. arma desveta] id est quae iam pugnare desierant. trementibus aevo non timore.


[510] circumdat non apte sibi cohaerere facit, sed potius oneri sumit. inutile ferrum ipse inutilis. 'ferrum' enim de his est, quae a coniunctis sumunt epitheta, ut 'venenum'.


[512] aedibus in mediis omne aedificium 'aedes' dicuntur. Varro locum quattuor angulis conclusum aedem docet appellari debere. idem rerum divinarum libro sexto intulit, “ideo loca sacra civitates habere voluisse, ne per continua aedificia incendia prolaberentur, et ut esset, quo confugerent plerique cum familia sua in periculis” ; quod etiam in comoediis a servis timentibus legimus factum. hoc totum Vergilius hoc loco subtiliter tangit, cum dicit 'aedibus in mediis nudoque sub aetheris axe ingens ara fuit iuxtaque veterrima laurus, incumbens arae atque umbra conplexa penates'. ex nomine enim penatium et arae intellegitur sacri loci veneratio, ut non immerito illuc confugerit regina cum suis; nam subiunxit 'hic Hecuba et natae nequiquam altaria circum praecipites atra ceu tempestate columbae, condensae et divom amplexae simulacra sedebant': unde apparet, et veram consuetudinem fuisse fugiendi [a] periclitantibus ad ararum praesidium. nudoque sub axe hoc est sub divo, quod inpluvium dicitur. 'axis' autem est aut plaustrum septentrionale, aut pars septentrionis, aut spiritus, quo mundus movetur, ut “axem umero torquet stellis ardentibus aptum” : sicut docet et Lucanus.


[513] veterrima usurpatum est. ergo, ut supra diximus, hoc tantum uti si necesse sit licet. veterrima] hoc nomen comparativum non habet, sicut 'deterior' positivum. lavrus Daphne, filia Ladonis, fluvii Arcadiae, et Terrae fuit, quae aspernata viro iungi semper venatibus operam dabat. hanc cum Apollo adamasset, et eam ut conprimeret, insequeretur, illa a Terra matre petit auxilium: quae recepta <a> matre est, nec multo post †in locum eius arborem lauri nasci.


[514] conplexa penates 'penates' sunt omnes dii, qui domi coluntur.


[515] nequiquam aut secundum Epicureos, qui dicunt deos nihil curare; aut propter vim bellicam. altaria superorum et 'arae' sunt et 'altaria', inferorum tantum 'arae'; 'ara' autem dicitur a precibus, quas Graeci ἀρὰς dicunt; unde contra inprecatio κατάρα dicitur.


[516] praecipites festinae, propter tempestatem: et bene 'atra' addidit, quia est et clara, ut “unde haec tam clara repente tempestas” .


[519] dira modo proprie: 'dira' enim est deorum ira. ergo 'quae mens infusa ex deorum ira?'


[520] telis armis. rvis aut festinas, aut incedis seniliter.


[522] non si ipse meus mire 'meus', ut matris exprimeretur adfectio. et subaudis 'posset defendere'.


[524] aut moriere simul ut religio aut pariter omnes servet, aut simul moriantur omnes. ore effata abundat 'ore'. est autem figura pleonasmos.


[528] vacva 'vacua' magna, quae difficile conplentur. an 'vacua', quia in unum ad aram confugerant? an 'vacua' iam sine defensoribus?


[529] infesto vulnere bonum schema: 'vulnus' pro telo. infesto vulnere] an 'vulnus' quod inflixit, an quod infligeret?


[530] premit urget, ut “apri cursum clamore prementem” : alibi 'premit' interficit, vel opprimit, ut “armigerumque Remi premit” .


[531] ut tandem ante oculos hoc ideo describitur, ut et contra propositum Priamus incitetur. evasit pervenit: ut “quam timeo, quorsum evadat” .


[532] vitam cum sanguine fudit modo eos sequitur qui sanguinem sedem vitae volunt, alibi eos qui ipsum sanguinem vitam volunt: ut “purpuream vomit ille animam” . potest [tamen] κατὰ τὸ σιωπώμενον intellegi iterum vulneratum Politen.


[533] hic id est 'tunc'. media autem manifesta. aut certe [potest] secundum consuetudinem dictum; neque enim est mors prima, media, postrema. et potest referri vel ad Priamum, vel ad Politen.


[534] non tamen abstinvit n. v. i. q. p. bene Priamo animositatem regiam dedit, ut mori honeste velit.


[535] at tibi pro scelere exclamat ordo est 'atque dii persolvant grates dignas'. avsis quidam praesumptum tradunt, nec posse in prosa dici.


[536] siqua est vel secundum Epicureos, vel desperat, quia inpune ante aras conspicit caedes. curet ulciscatur.


[537] grates prout res fuerit, vel in bonis vel in malis dicuntur, sicut praemia.


[538] coram modo adverbium [temporis] est, quia verbo cohaeret: ut “coram quem quaeritis adsum” . et 'coram' ad personam certam refertur, 'palam' ad omnes. me cernere de spectaculo queritur, non de morte, quia iure belli Politen Pyrrhus occiderat. sed cur ante oculos patris?.


[539] foedasti crudeles impiosque fecisti. funere cadavere: ab eo quod praecedit id quod sequitur. 'funus' enim est iam ardens cadaver: quod dum portatur, 'exequias' dicimus: crematum iam 'reliquias': conditum iam 'sepulcrum'. quidam 'funere' pro caede accipiunt. vultus non nulli pro 'oculos' volunt.


[540] et non ille s. q. t. m. a. tribus generibus parentes obicimus filiis: cum bonis eos negamus aequales, ut hoc loco; cum malos obicimus, ut “Laomedontiadae” ; item cum non solum bonos adimimus, sed insuper malos obicimus, ut “nec tibi diva parens, generis nec Dardanus auctor, perfide, sed duris genuit te cautibus h. c. H. a. u. t” .


[541] in hoste priamo aut archaismos est, aut 'in hoste', id est cum hostem gereret, cum ipse hostis esset. hic 'Priamo' nomen positum sensum validiorem facit, hoc est Priamo, qui tunc fui, quasi iam esse desierit: scilicet quem operae pretium fuit occidere. ivra fidemque supplicis ervbvit quia, quod Homerus mutat, dicitur Priamus duce Mercurio ingressus Achillis tentoria excitatum rogasse, quem dormientem posset occidere. 'iura' vero, quod a rege rogabatur. fidem, quia supplex. quidam 'iura fidemque' ita intellegunt: 'iura', quod Hectorem reddidit, 'fidem', quod me in mea regna remisit.


[542] sepulcro pro 'ad sepulcrum'.


[543] remisit comitatus usque ad Troiam est. et mire 'in mea regna remisit', cum potuisset per me regna mea capere.


[544] inbelle ipse inbellis, ut “inutile ferrum” .


[545] rauco aere ad scutum rettulit. protinus aere repulsum statim prohibitum.


[546] nequiquam 'non'. sic Persius “nequiquam fundo suspiret nummus in imo” . sane quidam 'nequiquam umbone pependit' hunc sensum volunt, telum repulsum ne summatim quidem haerere potuit, ut penderet. alii unam eandemque rem bis dictam volunt, et superfluum putant 'et summo clipei nequiquam umbone pependit', cum praecessisset 'rauco quod protinus aere repulsum', quod idem est 'et summo clipei nequiquam umbone pependit', et nihil attinuisse dici putant 'summo clipei nequiquam umbone pependit', tamquam non omnino necesse esset, ut de summo clipei penderet, et potuisse dici, nec de clipeo pependit. sed duplicationem narrationis per ἐπεξεργασίαν excusant.


[547] referes ergo haec sarcasmos est, iocus cum amaritudine, ut “en agros et quam bello, Troiane, petisti Hesperiam metire iacens” . astismos autem est urbanitas sine iracundia, ut “atque idem iungat vulpes et mulgeat hircos” .


[549] degenerem non respondentem moribus patris.


[550] hoc dicens ostendit, simul dum diceret fecisse. altaria ad ipsa unde sperabat auxilium. aut quia Achilles in templo occisus est, ut ex similitudine vindicta sumeretur. trementem non formidine sed aetate.


[552] dextraque coruscum extulit 'coruscum' si ornatum gemmis caput regis acceperis, sensus talis est: sublato capite gladium in vaginam recondit, quae lateri semper cohaeret. si vero 'coruscum gladium' vis intellegere, lateri Priami infixum accipe, et κατὰ τὸ σιωπώμενον, postea caput esse sublatum.


[554] haec finis ut 'dies', si tempus longum significat, generis feminini est. et omnia Latina nomina inanima, simplicia, a verbo non venientia, 'nis' syllaba terminata masculina sunt: inanima propter 'canis': simplicia propter 'bipennis': a verbo non venientia propter 'finis'. ergo 'clunis' Iuvenalis bene dixit “tremulo descendant clune puellae” . Horatius male “quod pulchrae clunes” . hic talis: ut “hunc ego te, Euryale, aspicio?” sorte fatali necessitate. vel 'sorte' fortuna, ut “utere sorte tua” . et quidam 'exitus sorte' pro 'sortis' tradunt, ablativum pro genetivo.


[555] Troiam incensam pro 'Ilium'.


[556] pergama proprie Troianae arces sunt: unde κατ᾽ ἐξοχὴν arces omnes 'pergama' dicuntur, ut poetam dicimus, et intellegimus Vergilium. superbum modo nobilem.


[557] regnatorem asiae quia imperaverat et Phrygiae et Mygdoniae. iacet ingens litore truncus Pompei tangit historiam, cum 'ingens' dicit, non 'magnus'. quod autem dicit 'litore', illud, ut supra diximus, respicit, quod in Pacuvii tragoedia continetur. quod autem Donatus dicit, 'litus' locum esse ante aras, a litando dictum; vel quod lituo illud spatium designatur, ratione caret: nam a litando 'li' brevis est, et stare non potest versus. litore] quod Priami corpus ad litus tractum. aut 'litus' pro solo accipiamus, ut “litoraque et latos populos” . aut ideo 'litore', ut ostendat litus iam esse, ubi fuerat Troia, ut “et campos ubi Troia fuit” .


[558] avulsumque umeris caput hoc est quod κατὰ τὸ σιωπώμενον accipi debet; hoc enim claris et fortibus viris fieri solebat, ut “quin ipsa arrectis, visu mirabile, in hastis praefigunt capita” . sine nomine sine agnitione, aut sine dignitate. aut simpliciter 'sine nomine'; a capite enim quis nomen ducit?.


[559] at me me autem. saevus horror quia est et bonus: ut “laetusque per artus horror iit” . est et amoris, ut Terentius “totus Parmeno, tremo horreoque, postquam aspexi hanc” .


[561] aequaevum amabiliter locutus est; plus enim est 'aequaevum', quam 'longaevum'.


[562] vitam exhalantem secundum eos, qui animam ventum volunt: ut “atque in ventos vita recessit” . direpta diripienda: participium pro participio.


[563] casus aut interitus, aut captivitas.


[564] copia notandum de exercitu numero eum dixisse singulari, ut Sallustius †“com Sertorios neque rumperet an levi copiam avibus” , cum copias de exercitu numero plurali dicamus. 'copia' vero aliarum rerum est.


[565] deservere omnes defessi doloris vox, non accusationis; sic enim se purgat, ut alios non culpet. dicendo autem 'defessi' etiam illos excusat, a quibus desertus est.


[566] ignibus aegra dedere post hunc versum hi versus fuerunt, qui a Tucca et Vario obliti sunt.


[589] cum mihi se ordo est, cum mihi se videndam oculis obtulit non ante tam clara.


[590] in luce in nimbo, qui cum numinibus semper est.


[591] confessa deam divino habitu; quia in primo venatricis habitu se obtulerat. qualisque et quanta qualitas et quantitas hoc loco ad pulchritudinem pertinet.


[592] dextraque prehensum ea corporis parte qua Helenae ictum minabatur, quae in templo Vestae stabat ornata. ut enim in primo diximus, aliquos hinc versus constat esse sublatos, nec inmerito. nam et turpe est viro forti contra feminam irasci, et contrarium est Helenam in domo Priami fuisse illi rei, quae in sexto dicitur, quia in domo est inventa Deiphobi, postquam ex summa arce vocaverat Graecos. hinc autem versus esse sublatos, Veneris verba declarant dicentis 'non tibi Tyndaridis facies invisa Lacaenae'.


[593] roseo pulchro. perpetuum epitheton Veneris. quidam reprehendunt, non convenisse in ruina et exitio civitatis Venerem roseo ore loqui cum filio, ignorantes hoc epitheton Veneri esse perpetuum. insuper super, quod continuerat eum.


[594] indomitas magnas nunc. et 'quis' non nulli admirantis volunt esse, non interrogantis.


[595] quid furis aut quia furor est virum fortem ruere in mulieris interitum: aut 'quid furis', cum extinctos socios videas, velle pugnare. et bono verbo usus est, virum fortem a proelio revocans. nostri cura et hoc loco, ut solet, unam se de Aeneae familia facit: ut “unius ob iram prodimur” . 'nostri' autem et 'vestri' genetivus pluralis est antiquus et ex Graeco veniens, sicut singularis est 'mis' et 'tis'. non est autem possessivum, sed ab eo quod est 'nos', et hoc est unde dicimus 'nostri causa facit', hoc est 'nostrum'.


[597] superet supervivat, supersit.


[598] ascanivsque puer filius, ut “tuque puerque tuus” . Horatius “puerosque Ledae” . et est Graecum, nam παῖδας dicunt. interdum tamen etiam ad aetatem refertur.


[599] circum errant mire, quasi quaerentes: tamquam prope sint, et adhuc sua opera †sua non avertant.


[600] havserit ensis aut percusserit, ut “latus haurit apertum;” aut voraverit.


[601] tyndaridis atqui Iovis est, non Tyndarei filia; sed sic dicimus 'Tyndaridis' de Helena, ut de Hercule Amphitryoniades. nam de Iove et Leda nati sunt Pollux et Helena, de Tyndareo et Leda Castor, qui solus mortalis fuit: unde Vergilius “si fratrem Pollux alterna morte redemit” , qui inmortalitatem suam cum fratre partitus est. Helenam vero inmortalem fuisse indicat tempus. nam constat fratres eius cum Argonautis fuisse: Argonautarum filii cum Thebanis bello dimicaverunt. item illorum filii contra Troiam bella gesserunt. ergo si inmortalis Helena non fuisset, tot sine dubio saeculis durare non posset. hanc autem legimus prius a Theseo raptam et in Aegypto commendatam Proteo. licet alia fabula a Paride raptam et, cum ad Aegyptum cum ea isset, a Proteo, cognito raptu, subtractam Paridi dicat. facies invisa pulchritudo Helenae odiosa, id est Helena. et est Graecum, ut 'vis Herculea', hoc est Hercules. ostendit autem naturae culpam non esse hominibus adscribendam. sane quidam 'invisa' figurata dictum putant; adserunt enim ad Troiam Helenam non venisse, id est non visam a Troianis, quia cum eam Paris rapuit, ad Aegyptum profectus dicitur, mutato itineris cursu, ne a Graecis forte insequentibus comprehenderetur. ibi a Proteo receptus hospitio. sed cum Helena Proteo suam narrasset iniuriam, ab eo retenta est. tum sine ea Paris venit ad Troiam. Graeci autem putantes quod occultaretur a Troianis et nollent sibi eam reddere, deleverunt Troiam frustra, cum Troiani vere dicerent se Helenam non vidisse. alii dicunt a Proteo quidem Helenam Paridi sublatam et quibusdam disciplinis phantasma in similitudinem Helenae Paridi datum, quam imaginem ille ad Troiam dicitur pertulisse: quod etiam Homerum volunt tetigisse subtiliter, ubi Aeneas a Neptuno opposita nube liberatur. ἀμφὶ δ᾽ ἄρ᾽ εἰδώλῳ Τρῶες καὶ διοῖ Ἀχαιοί. lacaenae a provincia Laconica. et notandum, derivationem minorem esse a principalitate, quod rarum est.


[602] culpatusve paris criminosus, reus. divum inclementia latenter hic Venus suam purgat invidiam dicendo, Troiam deorum conspiratione subverti; poterat enim ei obici, quod nisi ipsa rapiendi Helenam Paridi auctor fuisset, Troia non fuisset eversa.


[604] aspice de Homero tractum, qui inducit Minervam praestantem ista Diomedi. et bene subdistinguit, quia non solum dicitur, sed etiam manu significatur. namque omnem ordo est: omnem tibi nubem eripiam, quae umida circum caligat et mortales hebetat visus tuenti. dicitur enim nebula orta de terris obesse nostris obtutibus: unde aquila, quia supra nebulam est, plus videt. est etiam theologica ratio, quia ignorantes usum Venerium videre dicuntur et numina: unde nunc merito post Veneris abscessum numina vidisse dicitur Aeneas. obducta superducta. tuenti modo 'videnti', alias 'defendenti'.


[606] nequa parentis ivssa time pro 'ne'. et 'ne' particula imperativo iungitur modo: sed interdum praesenti tempori, interdum futuro, prout aliquid volumus aut ad praesens, aut ad futurum fieri. tu nequa p. i. t.] potest sane hoc praeceptum et ad generalitatem et ad specialitatem referri. ivssa time veretur enim ne imperanti sibi fugam non obtemperet.


[608] saxis saxa dicendo 'saxis saxa' renovavit narrandi magni- tudinem.


[609] undantem aut 'abundantem', aut quia in modum undarum attollitur, ut “qua plurimus undam fumus agit” .


[610] neptunus muros hoc quidem habet fabula, quod Neptunus cum Apolline Troiae fabricati sunt muros. sed constat Laomedontem supradictis diis certam vovisse pecuniam ad sacra facienda: quam inminentibus Mysiis transtulit ad murorum fabricam. unde dii et fecisse muros, et offensi esse dicuntur. simul notandum quod deos facit opera sua evertere: ut portas Iunonem, quarum dea est; nam portam luminis nascentibus praebet, ut “Iuno lucina fer opem” : arces Minervam; legimus enim “Pallas quas condidit arces” : Neptunum muros; ipsi enim fundamenta sunt consecrata, cuius et moventur arbitrio: unde ἐνοσίχθων dicitur, hoc est terram movens aquae concussione, sicut terrae motus continent opiniones. neptvnus m. e. t. q.] [ergo] cum Neptunus infestus indicatur, Apollo tamen etiam post piaculum Troianis favet, quia eum propter Chrysis sacerdotis filiam offenderant Graeci. tridenti omnia in 'ns'. exeuntia aut participia sunt, aut nomina. sed si participia sunt, ablativum et in 'i' et in 'e' mittunt pro nostro arbitrio: Iuvenalis “nec ardenti decoxit aeno” , contra “semperque ardente camino” : si vero nomina fuerint, omni modo in 'e' exeunt. si autem eadem sint et nomina et participia, ut 'amans', cum nomina fuerint, omni modo in 'e' mittunt; cum participia, licenter utimur. ergo quia 'tridens' nomen est, 'tridente' debuit dicere: sed novitatem adfectavit, nulla cogente necessitate. sane in nominibus, quae et propria esse possunt et appellativa, ut 'liberalis' 'felix' 'iuvenalis', ablativus a proprio in 'e' exit, ab appellativo in 'i'.


[611] quatit concutit, conmovet.


[612] ivno scaeas saevissima portas quidam ideo Iunonem has portas tenuisse accipiunt, quia eam fatorum arbitrium volunt, et fatum fuit ad exitium Troiae per has portas equum introduci. scaeas priscas. saevissima quae et fugam vetabat.


[613] socium sibi devotum. furens irascens.


[614] accincta id est armata, quia ipsa est Curitis, et sub hoc nomine interest bellis; nam ideo “hic illius arma hic currus fuit” . 'accincta' enim 'ferro armata', ut “cingitur ipse furens certatim in proelia Turnus” .


[615] iam praeterea, ut “iam quae seminibus iactis se sustulit arbos” . arces ordinem tenuit: primum 'muros', deinde 'portas', post 'arces'; a muris enim in arcem convertendus est totus impetus; ob hoc autem 'arces' Minervae dantur, quod ipsa sit inventrix aedifi- ciorum, ut “Pallas quas condidit arces” , et quia summa quaeque possidet sapientia. praeterea in capite esse dicitur; idcirco creditur patris Iovis capite generata. tritonia pallas notandum duo antonomasiva sunt sine proprio nomine. et est nimiae iracundiae cum dicitur, quamquam irata sit Graecis, nequaquam tamen Troianis parcere; licet in historia lectum sit, vehementius iratam Minervam, quod post victoriam ei sacrificare noluerint, ut Horatius “cum Pallas usto vertit iram ab Ilio in inpiam Aiacis ratem” . respice dicendo 'respice' ostendit, vere iam caliginem ab oculis eius esse sublatam.


[616] insedit adeo irata, ut ante sacerdotem ibi Cassandram defenderet. nimbo effulgens nube divina. est [enim] fulgidum lumen, quo deorum capita cinguntur. sic etiam pingi solet. alii 'nimbum' clavum transversum in veste existimant. alii 'limbo' legunt, ut “Sidoniam picto chlamydem circumdata limbo” . et est pars vestis extrema, quae instita dicitur, ut Horatius “quarum subsuta talos tegit instita veste” . gorgone saeva aut etiam per saevam Gorgonem fulgens; aut ipsa saeva terrore Gorgonis. sane Gorgones tres fuisse dicuntur, Stheno, Euryale, Medusa, quarum aspectus intuentes vertebat in lapides. hae autem mirae pulchritudinis fuisse dicuntur, et quisquis eas vidisset stupore defigebatur. ideo fictum est, quod in lapides mutarentur. sed alia fabula refert, Medusam mirae parsimoniae virginem fuisse, et ob hoc acceptam Minervae. quae compressa a Neptuno Pegasum equum dicitur edidisse: quod posteaquam Minerva cognovit, eius caput dicitur amputasse et suo adfixisse pectori, eique tribuisse vim, ut quidquid vidisset mutaret in saxum.


[617] ipse pater qui omnibus unus esse consuevit: ut “rex Iuppiter omnibus idem” . et bene honesta Aeneae causa fugiendi est. viresque secundas quia fuerunt et in Troianis, sed non prosperae.


[618] sufficit subministrat, suggerit.


[619] eripe accelera, raptim fac. vel 'eripe te fuga'.


[620] nusquam abero bona oeconomia. nam si tenent Danai qua deficit ignis, necessarium est praesidium numinis: ut Horatius “nec deus intersit, nisi dignus vindice nodus inciderit” . limine sistam in limine, ut “silvis te, Tyrrhene, feras agitare putasti” .


[621] spissis <noctis se condidit umbris>densis. abscessu enim plerumque numina demonstrantur fuisse, cum subito apparere desierint.


[622] apparent dirae facies secundum mathesin post abscessum Veneris dira dicit apparuisse numina, cuius praesentis radii intervenientes anaereticos temperant. apparent dirae facies] [vel] quia 'dirae' appellantur quae sunt in ministerio Iovis, quando morbos aut letum aut bellum hominibus molitur, quia in XII. ait “dicuntur geminae pestes cognomine Dirae” .


[623] numina magna quia Iovem Iunonem Neptunum et Minervam dixerat.


[624] tum vero quia ante et ab Hectore audierat, et per se viderat everti Troiam, sed non omnem; singulas enim res viderat, ut “iam proximus Ucalegon” . vel 'tum vero', quando et dii visi sunt saevientes.


[625] et ex imo verti quia superiori excidio, quando ab Hercule expugnata est, nec omne Ilium conciderat, nec ex imo fuerat Troia subversa. per haec ergo fit certior causa fugiendi.


[626] ornum †p . . . Oceani filia, a Sarpedone, Ilii filio, adamata est. quem cum [veni] sprevisset, faciente Venere, Iasonem tunc ad Colchos euntem inefficaciter adamavit. quo absente †ad luchi conficeretur, in hanc arborem dicitur commutata.


[627] ferro et bipennibus] ἓν διὰ δυοῖν. ferro et bipennibus tautologia est.


[628] ervere pro deicere et est acyrologia. usque tam diu. minatur aut 'eminet', ut “minaeque murorum” : aut 'movetur'.


[629] tremefacta comam solita figura. 'comam' autem pro ramis, per illam metaphoram “tondentur cytisi” .


[630] vulneribus pro ictibus. ivgis cacuminibus montium. rvinam aliarum scilicet arborum.


[632] ac ducente deo secundum eos qui dicunt, utriusque sexus participationem habere numina. nam ait Calvus “pollentemque deum Venerem” . item Vergilius “nec dextrae erranti deus afuit” , cum aut Iuno fuerit, aut Allecto. est etiam in Cypro simulacrum barbatae Veneris, corpore et veste muliebri, cum sceptro et natura virili, quod '᾿Αφρόδιτον vocant, cui viri in veste muliebri, mulieres in virili veste sacrificant. ducente deo] [quamquam] veteres 'deum' pro magno numine dicebant. Sallustius “ut tanta mutatio non sine deo videretur” .


[633] dant tela locum f. r. illi reddidit 'flammam inter et hostes expedior'. hic est hiatus.


[635] antiquasque domos 'caras'. et aliud pendet ex alio; nihil enim interest, utrum carum dicas, an caritatis causam. sane 'domos' ambitiose dixit.


[636] primum praecipuum. vel 'primum' ante filium et uxorem. sed Varro rerum humanarum ait permissum a Graecis Aeneae, ut evaderet et quod carum putaret auferret; illum patrem liberasse, cum illi quibus similis optio esset data, aurum et argentum abstulissent. sed Aeneae propter admirationem iterum a Graecis concessum, ut quod vellet auferret; illum, ut simile, quod laudatum fuerat, faceret, deos penates abstulisse. tunc ei a Graecis concessum, ut et quos vellet secum et sua omnia liberaret: quod poeta Veneris praesidio praestitum dicit Aeneae. petebam pro appetebam et optabam.


[637] vitam producere figurate, pro 'vitam producturum'.


[638] exilium dictum quasi extra solum. vos o obliqua oratio est. nam aperte quidem hoc agit, ut relinquatur, latenter vero aliud: [id est voluntatem fugiendi] per quod nimia Aeneae ostenditur pietas, qui nec iustis causis movetur, ut patrem relinquat. sane rhetorica suasio est; deliberatur enim de ipsa re, utrum fugiendum sit. et eius partes ita ponuntur, ut †si qui dissuadent, an supervivendum patriae. quod ideo aperte non dixit, ne ceteros a fuga dehortari videretur, sed ait 'vos fugite, qui potestis': a tempore 'satis una superque', ab invitis diis 'iam pridem invisus diis et inutilis annos demoror'. sic quidem et illud colligitur, an debilis patriae superare debeat.


[639] integer aevi sanguis plenam aetatem significat ex sanguine, qui non est integer nisi in iuvenibus. nam dicunt physici minui sanguinem per aetatem: unde et in senibus tremor est. sane 'aevum' hic ad annos referre debemus, cum alibi tempus significet, ut “aevoque sequenti” . et “tantum aevi longinqua valet mutare vetustas” . svo robore sine alterius auxilio, quo eget Anchises. et duas res dicit: et iuvenes estis, et sani, quorum utrumque mihi deest. stant perstant solidaeque sunt.


[640] agitate disponite, cogitate. Sallustius “traditur fugam in oceani longinqua agitavisse” .


[641] caelicolae ad quos nostra pertinet vita, ut “haud credo invisus caelestibus auras vitales carpis” et “nos iuvenem exanimum et nil iam caelestibus ullis debentem” et “igneus est illis vigor et caelestis origo” . anima enim caeli pars est, corpus nostrum, umbra inferorum. ideo ergo non posuit generale nomen deorum, et addidit caelestibus, ne crederentur inferni dii, qui datores vitae non sunt.


[642] satis superque ad augmentum 'superque' addidit. est autem tmesis. sane sciendum est esse aliqua, quae augmentum non recipiunt, ne minus significent, ut ['satis',] 'perfectus': nam quaeritur, utrum 'perfectior' possit facere, ne incipiat ['satis'] 'perfectus' minus significare.


[643] una excidia sub Laomedonte ab Hercule. sed ἐμφατικῶς dixit 'excidia'. superavimus superviximus.


[644;645] sic o sic positum adfati discedite corpus sensus talis est: praestate mihi vos funebre solatium, id est adfamini me, ut dici mortuis solet 'vale, vale, vale': nam ideo et 'positum' et 'corpus' dixit: mortem autem ego manu hostis inveniam; nam hic ordo est. 'miserebitur' vero dixit adfectu eius qui cupiebat interimi, ut eum hostis quasi miseratus occideret. sic in nono mater Euryali “aut tu, summe pater divum, miserere, tuoque invisum hoc detrude caput sub Tartara telo, quando aliter nequeo crudelem abrumpere vitam” . et “vos o potius miserescite venti” . alii sic exponunt: [et] 'miserebitur' id est quod illi hostili animo fecerint ego misericordiae loco ducam.


[646] exuviasque petet quasi obiectio 'sed spoliatum linquet cadaver', et responsio 'facilis iactura sepulcri': aut secundum Epicureos, qui dicunt nihil superesse post mortem; aut hoc dicit, facilis sepulturae iactura est, quam potest ruina praestare. facilis contemptibilis et levis sapienti viro, ut sit 'iactura' dispendium.


[647] inutilis ideo, quia debilis fuisse dicitur post fulmen. annos demoror quasi festinantes diu vivendo detineo.


[649] fulminis adflavit ventis et contigit igni tria sunt fulminum genera: est quod adflat, quod incendit, quod findit: de hoc autem siluit. fulminatus autem est Anchises, quia se cum Venere concubuisse iactabat. sane afflati tactique dicuntur capti membris, ut “tactus etiam ille, qui hanc urbem condidit, Romulus” . afflavit ventis bene dixit, quia scit, non iaci fulmina, nisi cum flatu ventorum, ut in VIII “tris imbris torti radios, tris nubis aquosae addiderant” . sane de fulminibus hoc scriptum in reconditis invenitur “quod si quem principem civitatis vel regem fulmen afflaverit, et supervixerit, posteros eius nobiles futuros et aeternae gloriae” . Fabula sane talis est: cum inter aequales epularetur Anchises, gloriatus traditur de concubitu Veneris. quod cum Iovi Venus questa esset, emeruit, ut in Anchisem fulmina mitterentur; sed Venus cum eum fulmine posse vidisset interimi, miserata iuvenem in aliam partem fulmen detorsit, Anchises tamen afflatus igne caelesti semper debilis vixit.


[651] nos contra praepositiones vel adverbia in 'a' exeuntia modo producunt ultimam litteram, excepto 'puta' et 'ita', apud Ennium et Pacuvium brevia sunt. hinc est quod etiam numerorum nomina indeclinabilia producuntur, ut “triginta magnos” . ea vero quae declinantur brevia sunt secundum rationem nominum in 'a' exeuntium. effusi lacrimis pro effusi in lacrimas.


[652] omnisque domus modo familiam, alias domicilium, interdum re vera domum.


[653] fatoque vrgenti <incvmbere> simile est ut 'currentem incitare', 'praecipitantem impellere'.


[655] rursus in arma feror quasi quodam doloris impetu, quod pater liberari non acquiesceret. mortem opto contra fatorum vim et matris auxilium.


[656] nam quod consilium quasi vetuerit regina audito 'mortemque miserrimus opto', sic respondet Aeneas 'nam quod consilium aut quae iam fortuna dabatur'?


[657] mene probatae pietatis filium. nam pronomina habent vim suam, nonnumquam et emphasin, ut “cantando tu illum?” sane 'mene efferre pedem genitor' et cetera rhetorice per deliberationem tractatur, an Aeneae relicto patre fugiendum sit. posse plus est quam velle.


[658] nefas scelus. excidit bene excusat patrem dicendo 'excidit', et ipsam temperat obiurgationem.


[660] periturae bene 'periturae' dixit, non 'perditae', quia adhuc posse videatur evadere per suam et Anchisae fugam; ideo autem 'addere', tamquam magnam portionem exitio Troiae genus Anchisae coniungeret.


[661] ivvat delectat, quasi malum illi voluptati sit. patet isti apocope est pro 'istic'. pronomen enim esse non potest, quia non praecedit nomen.


[662] multo priami de sanguine quasi bis sanguinem fuderit Priamus, quia et filium eius Pyrrhus occiderit.


[663] natum ante ora patris his rebus terret eum, qui non potest mortem timere. obtruncat obtruncare consuevit.


[664] hoc ideo. quod propter quod.


[668] arma, viri, ferte arma notant hoc critici, quia saepius armari aliquos dicit, cum exarmatos nusquam ostendat: qui nesciunt, non omnia a poeta, ut supra diximus, dici debere. nam et diem describit, nocte non praemissa. superfluo enim dicuntur ea quae necesse est fieri. quis enim domum ingressus, non arma deponat? vel quia ad auferendum patrem arma deposuerat; vel quia armis Graecorum fuerat armatus. vocat lux vltima victos id est victis moriendum est.


[669] reddite me danais vel quibus me sustulit mater; vel tamquam quaerentibus et invenire cupientibus. et bene 'reddite', quasi retineatur; nam ideo ait 'sinite'. instavrata renovata; quod verbum et de feriis et de scaenis solebat apud veteres usurpari.


[670] numquam pro non, ut “numquam hodie effugies” .


[672] insertabam cunctationem ostendit hoc verbo eius, qui nec ire ad proelium velit, nec domum relinquere. sic et 'ferebam' dixit.


[674] patri melius 'patri', quam 'mihi'. tendebat offerebat, sed manibus eum gestans.


[675] si periturus abis argumentum dilemma, id est conplexio, quae adversarium ab utraque parte concludit.


[676] expertus quidam participium praeteriti temporis [sed] vim praesentis habere volunt, quia praesens deficit.


[677] tutare domum hoc est cui defensori relinquimur, si tu deseris? cui parvus ivlus interrogantis est. et simul epitheto commendat aetatem.


[678] conivnx quondam 'quondam' aut aliquando significat, quasi nunc uxor non sit quae relinquitur. aut certe 'quondam' 'semper' significat, ut in georgicis “ut quondam in stipulis magnus sine viribus ignis” , et est, quam semper coniugem nominasti. haberi enim quaevis poterat, nominari non nisi nobilis. et bene [ex ductu litterarum] quod eventurum timet, quasi iam contigerit, deflet; se autem ideo ultimam facit, quod ipsa loquitur. diversam autem aetatem pueri, senis et feminae ad miserationem commovendam videtur obicere.


[680] subitum pro 'subito'. adverbium est temporis secundum veteres. oritur oriuntur divina, ut Sol: ideo et †quia dicuntur oritur.


[681] manus inter mutavit accentum praepositio postposita. sane 'inter' plerumque pro 'per' ponitur, sed raro apud Vergilium, ut “hunc inter fluvio Tiberinus amoeno” . bona autem oeconomia ad Iulum venit, dicens eum fuisse inter manus parentum. 'inter manus' autem, hoc est inter amplexus. non enim possumus eum illo tempore portatum dicere, quem et mox pedibus patris comitem fuisse, et post septem annos legimus et venatum isse et bella tractasse. mirabile monstrum τῶν μέσων est: dictum a monstrando, id est monendo. et refertur ad praesens eius significatio. 'prodigium' autem est quod in longum tempus dirigit significationem.


[682] levis pro leviter.


[683] fundere lumen apex 'apex' proprie dicitur in summo flaminis pilleo virga lanata, hoc est in cuius extremitate modica lana est: quod primum constat apud Albam Ascanium statuisse. modo autem summitatem pillei intellegimus. tangit autem, ut frequenter diximus, latenter historiam. item hoc quoque de igni ad Servium Tullium pertinet. nam cum Tarquinius cepisset Vericulanam civitatem, ex captiva quadam in domo eius natus est Servius Tullius. qui cum obdormisset, caput eius subito flamma corripuit: quam cum vellent restinguere, Tanaquil, regis uxor, auguriorum perita, intellegens augurium, prohibuit. flamma puerum cum somno deseruit: unde intellexit, eum clarum fore usque ad ultimam vitam. perite sane lucem dixit, non ut in septimo “tum fumida lumine fulvo” : nam et illic splendor quidem est, sed cum fumo, qui semper causa lacrimarum est. in Ascanio autem solus ostenditur splendor. Suetonius tria genera pilleorum dixit, quibus sacerdotes utuntur, apicem, tutulum, galerum: sed apicem pilleum sutile circa medium virga eminente, tutulum pilleum lanatum metae figura, galerum pilleum ex pelle hostiae caesae.


[684] circum tempora pasci crescere: ut “sacrum tibi pascere crinem” . sunt autem hic infiniti pro indicativis 'fundere', 'lambere', 'pasci'.


[686] sacros restingvere fontibus ignes religiosos. non quos tunc 'sacros' sciebant, sed quos mox probarunt. sanctos restingvere fontibus ignes] [et] bene 'fontibus', non aquis. 'sanctos' vero, ut venerabilius fieret. sane 'sanctum' est interdum non idem quod 'sacrum', neque idem quod 'religiosum'; interdum non aliud quam 'sacrum'. hic ergo 'sanctos' sacros accipiemus, quippe quo loco auspicia fierent, sicut ex Anchisae persona ostenditur, cum dicit 'oculos ad sidera laetus extulit' et 'da deinde auxilium pater atque haec omnia firma'. aliter 'sanctum' accipi per singula loca dicitur.


[687] at pater Anchises et hic et alibi Anchisen divinandi peritum inducit. oculos ad sidera contra opinionem Theocriti, qui eum fulmine caecatum fuisse commemorat.


[688] et caelo palmas cum voce tetendit fugae defensio est, ut videatur non solum utilis et necessaria, sed et honesta, quoniam divina suadebant. nam et ideo inducitur noluisse, ut quod vincitur et consentit argumentum voluntatis divinae sit.


[689] si flecteris aut secundum Stoicos locutus est, qui fati adserunt necessitatem: aut secundum Epicureos, qui dicunt deos non curare mortalia.


[690] aspice nos quia intuentes dii iuvant: unde est “atque oculos Rutulorum reicit arvis” , et contra “diva solo fixos oculos aversa tenebat” . aspice nos] <quia intuentes dii iuvant:> nam de Iove in primo libro “et Libyae defixit lumina regnis” . aut secundum mathematicos, quod quidquid Iuppiter irradiaverit felix facit.


[691] atque haec omina firma secundum Romanum morem petit, ut visa firmentur. non enim unum augurium vidisse sufficit, nisi confirmetur ex simili. nam si dissimilia sint posteriora, solvuntur priora: unde est “quantum Chaonias aquila veniente columbas” . nam aquila sine dubio columbis plus potest.


[692] fatus erat proprietatem disciplinae secutus, quod augurum 'effata' dicuntur.


[693] intonvit laevum sinistrum, prosperum, quia caeleste est; quae enim nobis laeva sunt <caelestibus> dextra sunt, ut diximus supra. 'sinistrum' autem a sinendo dictum, quantum ad auguria pertinet, quod nos agere aliquid sinat, unde alibi “siquem numina laeva sinunt” . sed hoc loco pontificalis inducitur disciplina. nam ostendit Anchisen, cum vellet fugam filii sequi, omine quod de Ascanii †pro capite auspicii se obtulit, a diis commotum petisse de caelo confirmationem; subiungit enim 'vix ea fatus erat senior, subitoque fragore intonuit laevum'. prosperum, quia sereno caelo sive audita, sive visa fuerint: quod hic utrumque ostendit 'subitoque fragore intonuit laevum', quod ad auditum scilicet pertinet. iterum adiunxit quod ad visum pertinet 'et de caelo lapsa per umbras stella facem ducens multa cum luce cucurrit'. hoc autem auspicium cum de caelo sit, verbo augurum maximum appellatur. sinistras autem partes septentrionales esse augurum disciplina consentit, et ideo ex ipsa parte significatiora esse fulmina, quoniam altiora et viciniora domicilio Iovis.


[694] multa cum luce cucurrit nunc theologicam rationem sequitur, quae adserit, flammarum quos cernimus tractus nimbum esse descendentis numinis; alibi physicam, ut “vento inpendente videbis, flammarum longos a tergo albescere tractus” . facem ducens lumen, quod utique ex facibus nascitur.


[695] super labentem quidam hoc verbum unam partem orationis esse tradunt.


[696] idaea clarum se condere silva stellae huius cursus ita significat Troianos conglobatos ad domum Aeneae Idam petere. quod dicit 'multa cum luce' ostendit claros; quod 'signantem vias' scintillas quasdam dicit relictas, quae ostendunt remansuros in diversis partibus socios; quod 'longo limite', ostendit errorem; quod 'sulcum' dicit, significat longum 'maris aequor arandum'; quod ait 'sulphure fumant' divini ignis odor ostenditur; fulgura enim odor sulphuris sequitur; ex fumo autem mors Anchisae, sicut eius oratio sequens indicat. 'cedo equidem', quasi dicat, licet sciam me esse moriturum. et bene quamdiu vivit Anchises, totum ei conceditur. quidam fumo bellum, quod in Italia futurum erat, significari tradunt.


[699] victus genitor quasi pertinax et a pristino proposito recedens. se tollit ad avras verbum augurum, qui visis auspiciis surgebant e templo: unde est 'extemplo'.


[700] adfaturque deos agit diis gratias. vel certe invocat.


[701] iam iam nulla mora est et 'cedo equidem' ostendit eum Aeneae dictis consensisse.


[702] dii patrii servate domum servate nepotem: vestrum hoc avgurium hic ostendit, Anchisen ea quae optabat per impetrationem augurii meruisse: augurium enim est exquisita deorum voluntas per consultationem avium aut signorum. perite ergo signum de caelo 'augurium' dixit. ideo et adiecit 'servate domum', id est genus, familiam: 'servate nepotem', a quo certum erat Romanam prolem propagatum iri.


[703] vestroque in numine Troia est in vobis habeo Troiam: propter illud “has mihi servassent sedes” . alii ita exponunt: augurium numenque vestrum efficiat, ne putem Troiam perisse.


[704] cedo cedere proprie dicitur qui contra sententiam suam alteri consentit, ut “cedamus Phoebo” . comes ire recuso tantum ad solatium itineris, quippe moriturus, ut in sexto Aeneas “ille meum comitatus iter” . vult enim Vergilius etiam Aeneae concedere patris peritiam.


[705] dixerat ille hic distinguendum. alii 'ille' et 'ignis', sed male. et iam dum negat, dum ostenduntur auspicia.


[706] propivsque [quamvis secreta domus sit.] propter illud “arboribusque obtecta recessit” . et est ordo: incendia propius volvunt aestus, id est calorem. unde etiam 'aestas' dicitur.


[707] ergo age quia consensisti, et ignis propinquat. 'age' autem non est modo verbum imperantis, sed hortantis adverbium, adeo ut plerumque 'age facite' dicamus et singularem numerum copulemus plurali. cervici 'cervix' cum numero singulari dicitur, collum significat; si plurali utamur, superbiam ostendimus, ut in Verrinis “frange cervices” .


[710] ambobus erit et ad filium et ad patrem potest referri; sed melius ad patrem, quia de Ascanio post loquitur.


[711] et longe 'longe' valde, ut “Tiberinaque longe ostia” . nam 'longe' non potest, quia sequitur 'pone subit coniunx'. et bene ire singulos facit: scit enim multitudinem facile posse deprehendi. vel 'longe' ideo, ut sit prooeconomia, quod errare potuerit. servet autem custodiat, ut “et tantas servabat filia sedes vel servantem ripas” .


[712] famuli unde familia.


[713] urbe egressis hic ablativo iunxit, ut Horatius “egressum magna me accepit Aricia Roma” . Sallustius accusativo, ut “raro egressa fines suos” . ergo utrumque dicimus. tumulus modo terra tumens, alias sepulcrum. prudenter autem circa turbatos pluribus utitur praeceptis, [diversa signa dat] quia scit, timoris comitem esse oblivionem. templumque vetustum desertae cereris bene Cereris fanum ante urbem <esse facit>, quae dea rusticorum est. et librate Aeneas et Cereris templum et vetustum elegit, ad quod nec viris erat aditus, sicut hostes putabant: nam Aeneas scit, ante esse profanatum: nec praedae spe Graeci poterant duci.


[714] desertae cereris utrum a sacerdote, qui in sexto extinctus inducitur, ut “Cererique sacrum Polyboeten” : an 'desertae' belli tempore propter decennalem obsidionem? an 'desertae' a filia, ut “nec repetita sequi curet Proserpina matrem” . antiqua cupressus ad vetustatem rettulit. cupressum autem, funebrem arborem, bene ante templum deae lugentis esse confirmat.


[715] religione patrum timore: et est reciprocum. sic Terentius “nam mihi nihil esse, religio est dicere” , id est metus; item Vergilius contra “multosque metu servata per annos:” conexa enim sunt timor et religio, ut Statius “primus in orbe deos fecit timor” .


[716] ex diverso ut non sit suspicio Graecis.


[717] cape sacra manu non est dantis, sed hortantis, ut tollat, quia sequitur 'me bello e tanto digressum et caede recenti attrectare nefas': scit enim Graecos ex pollutione Palladii piaculum commisisse.


[719] flumine vivo perenni, quia iugiter aqua fluens viva vocatur. flumine vivo semper fluenti, id est naturali, ut “vivoque sedilia saxo” . est autem augurale verbum.


[720] ablvero pro abluam.


[721] latos umeros aut more heroum se laudat: aut certe sternendo latos facit. vel 'latos' sufficientes; vult enim ostendere, totum se ad onus praebuisse: et ideo 'umeros', non 'umerum'.


[722] insternor eleganter tamquam onus laturus, ut de animalibus.


[723] succedoque oneri figura est, ut “succedunt muro et flammas ad culmina iactant” .


[724] inplicvit puerilem expressit timorem, ne manu excidat patris. sequiturque patrem non passibus aequis bene de praesente puero, qui, ut putabatur, inter manus reginae erat positus, expressit adfectum.


[725] pone 'post', sed loco tantum, non et tempori adiungitur. et adverbium est, atque ideo ultima syllaba habet accentum. subit sequitur. opaca locorum quia dixit “arboribusque obtecta recessit” . est autem elocutio, ut “strata viarum” . alii 'per opaca', per crassa accipiendum putant; vel 'opaca' obscura. alibi 'opacum' amoenum.


[726] et me quem dudum naturalia plus timet. quasi et vir fortis et pius non timet bellicum timorem, sed naturalem, propterea quia sequitur 'comitique onerique timentem'.


[727] glomerati ex agmine propter illud 'undique collecti invadunt'.


[728] nunc omnes terrent avrae hic ostendit, etiam fortes viros pro ratione temporis et causarum et debere et decere metuere. sonus excitat omnis consternat.


[729] suspensum sollicitum. comitique quidam 'comiti' pro comitibus accipi volunt; nam et pro Creusa eum timere putant intellegi, et singulariter dictum, ut 'equitem' et 'peditem' de multitudine dicimus.


[731] subito cum hysterologia est. nate haec singula pronuntianda sunt, quia perturbatis iugis non datur sermo, nec gaudentibus, nec dolentibus. quidam adfectiose distinguunt.


[733] propinquant non dicit qui, propter sequentem de Corybantibus oeconomiam. cerno non nulli quaerunt, ex cuius persona 'cerno' dictum sit. sed altius intuentes 'cerno' Aeneae dant, ut ipse hunc versum dixisse videatur.


[735] nescio quod trepido excusatio est coniugis longius derelictae. et bene 'nescio quod' ait, quia hoc postea a simulacro uxoris agnoscit. male numen amicum non cum utilitate mea favens uxori, quae in numerum ministrarum matris deum relata est. vel 'male amicum' iratum, ut “statio male fida carinis” .


[736] mentem memoriam, ut paulo post ait “nec prius amissam respexi” .


[738] fatone erepta crevsa ordo est: fato erepta Creusa substititne, erravitne via. non enim dubitat fato esse sublatam, cum audierit “non haec sine numine divum eveniunt” .


[740] nec post oculis est reddita nostris constat: nam umbram eius vidit tantummodo. alioquin mentiebatur dicendo: non vidi.


[743] hic demum 'hic una defuit', aliter vitium est. 'huc' enim dicere debuit. una id est sola. et videtur improprie de necessaria persona 'una' dixisse, quae non sic debet numerari, quasi numero defuerit, sed quasi adfectui dolentis; sola enim de multis intellegitur.


[744] comites utrum natum et virum, an separatim alios, an famulos dixit? natumque qui per aetatem matrem desiderare debuerat. virumque <fefellit> videtur excusasse oblivionem suam et culpam ad deos rettulisse.


[745] deorumque hypermetrus versus est, ideo, ne si 'deum' per genetivum pluralem diceret, ὁμοιοτέλευτον faceret. dicendo autem 'quem non incusavi amens hominumque deumque' dat sibi amentiam, quia in furore incusavit deos etiam, quod numquam; cum enim dixit 'quem non', intellegimus etiam deos.


[746] vidi crudelius bene se futurus commendat maritus, qui apud feminam sic ostendit priorem se amasse uxorem.


[748] valle recondo hinc iam ostenditur nimia multitudo.


[749] urbem repeto quidam 'repeto' pro 'repetere <statuo>' accipiunt. fulgentibus armis licet intempestive 'fulgentibus' dixerit, tamen potest significasse scutum et galeam, quibus solis caruerat patrem portans et filium ducens.


[750] stat casus placet, ut “stat quicquid acerbum est, morte pati” .


[752] obscura limina aut per noctem obscura: aut certe posticum 'limina' significat.


[753] qua pro unde. retro observata sequor relego, retro sequor mea vestigia.


[754] lumine lustro oculos circumfero; non enim facem ferre poterat, quia proderetur.


[755] ipsa silentia ipsa quae terrere non debent, praecipue inter hostes. sed ut diximus, naturalibus tantum cedit.


[756] si forte pedem, si forte iteratione auxit dubitationem. inrverant danai quos Venus ante prohibuerat: unde est “et ni mea cura resistat” .


[758] ilicet confestim. hoc significat [et] 'ilico'; sed metri ratione variantur. summa ad fastigia vento qui auget flammas, ut “veluti cum flamma furentibus austris” . 'fastigia' autem modo de summitate proprie dixit: alibi per contrarium de imo, ut est “forsitan et scrobibus quae sint fastigia quaeras” . inde est et “caelumque profundum” , quasi cuius porro sit fundus, cum de imo 'fundus', de summo 'fastigium' dicatur.


[760] priami patris eius. arcem ne vel illuc confugisset?


[761] vacvis magnis, quippe illic erant omnia. alii 'vacuis' pro vacuatis intellegunt, ut sit nomen pro participio; aut 'vacuis' a nobis; aut certe 'vacuis' latis. ivnonis asylo templo: unde nullus possit ad supplicium extrahi. dictum 'asylum' quasi 'asyrum'. alii 'asylum' ideo dictum, quod nullus inde tolleretur, id est quod συλᾶσθαι, hoc est abripi, nullus inde poterat; vel quod fugienti illuc spolia non detraherentur; σῦλα enim Graece aut furta aut spolia dicuntur. hoc autem non est in omnibus templis, nisi quibus consecrationis lege concessum est. primo autem apud Athenienses statutum est ab Herculis filiis, quos insequebantur hi, qui erant a patre oppressi, sicut docet in duodecimo Statius. hoc asylum etiam Romulus imitatus est: unde est “quem Romulus acer asylum rettulit” , non 'statuit'. quem locum deus †Lucoris, sicut Piso ait, curare dicitur. sunt quidam qui dicunt, ideo Graecos in templo Iunonis, quod asylum erat, praedam convexisse vel captivos conclusisse, quod ibi caedem fieri non liceret: et ideo feminas et pueros clausos, quod imbellis esset aetas et sexus, quibus etiam hostes parcere consueverunt.


[762] phoenix Achillis magister.


[763] huc pro illuc. gaza census, Persarum lingua. et est numeri singularis tantum.


[764] mensaeque deorum postquam 'excessere omnes adytis'.


[765] crateresque auro solidi qui sunt vel inaurati, vel laminis tecti, vel incrustati. captivaque vestis pro captivorum, et est nota elocutio.


[766] longo ordine longa multitudine, ut in sexto “unde omnes longo ordine posset” , cum non dicat 'per ordinem'. non enim ordo erat in multitudine.


[768] avsus quia inter hostes. voces iactare quae contrariae sunt latere cupienti. et inquirendi officium ad vocem transtulit propter noctem. 'voces' vero, quia 'iterumque iterumque vocavi'. avsus q. v. i. p. v.] [et] hic ostendit, et se fato evasisse, et fato coniugem perdidisse.


[771] tectis per tecta. et est antiptosis.


[772] infelix simulacrum mihi, non sibi: ut “quae potui infelix?” per 'simulacrum' autem apotheosin ostendit, quia simulacra deorum sunt, umbrae inferorum. sic Ulixes in Homero apud inferos umbram Herculis cernit, quia post mortem umbrae inferos, animae caelum petunt.


[773] maior imago quia umbra maior est corpore. et per hoc mortuam vult ostendere, aut ex homine deam factam.


[774] steteruntque comae prae horrore.


[775] tum sic adfari infinitus modus pro indicativo. et hic versus in plerisque dicitur non fuisse. quid tantum consolatio est; sequitur etiam divinatio, quae animis liberatis corpore conceditur: unde etiam morientibus datur, ut “nec longum laetabere: te quoque fata prospectant paria” Acron Mezentio.


[776] insano hic sine ratione, aut certe magno, ut “insani feriant sine litora fluctus” . indulgere vel permittere, vel operam dare, ut “indulgent vino” .


[777] sine numine divum sine fati necessitate: ut enim Statius dicit, fata sunt quae dii fantur.


[778] eveniunt nec te comitem hinc asportare crevsam hic versus caret scansione: unde multi ei 'hinc', multi 'as' syllabam detrahunt. si tamen vis fide servata scandere, sit conversio, ut 'eveniunt, nec te hinc comitem', et potest scandi per synalipham. aliter nec ecthlipsin, nec hiatum, nec synalipham recipit. crevsam quia Latina declinatio est, erit Latinus accentus.


[779] fas pro fato; quia sequitur '“regnumque et regia coniunx parta tibi” '. ille superfluum hoc loco pronomen. olympi cur in paenultima accentus sit, manifesta est ratio apud Latinos: quamquam Graeci discretionem velint per accentum facere montis et caeli, quod superfluum est.


[780] longa tibi exilia subaudiendum 'obeunda'. arandum quia legimus “subtrahiturque solum” , non inmerito dixit nunc 'arandum'. hesperiam sequenti epitheto Italiam ab Hispania segregavit, quae et ipsa Hesperia dicitur. et videtur per derivationem etiam errori finem dedisse.


[781] lydius thybris] quia per Tusciam fluit. Tusci enim a Lydis originem ducunt. lydius thybris Tuscus, dictus 'Lydius' a fratre Tyrrheni. nam Lydus et Tyrrhenus duo fratres, cum eos provincia una non ferret, in sortem miserunt, ut divisis copiis proficisceretur unus ad novas sedes quaerendas. profectus Tyrrhenus est, qui ex suo nomine Tuscos Tyrrhenos vocavit. Lydia autem dicta est, in qua frater remanserat. unde nunc traxit, ut 'Lydium' diceret. Tusci autem a frequentia sacrificii dicti sunt, hoc est ἀπὸ τοῦ θύειν. constat namque, illic a Tage aruspicinam repertam, ut Lucanus meminit “sed conditor artis finxerit ista Tages” (1.634). apud Tuscos etiam togae usus est; nam hoc habitu in Lydia Iovis simulacrum fuisse dicitur.


[782] leni agmine leni impetu, vel fluore: et multis rebus hoc nomen adiungitur.


[783] regnumque et regia cur ergo Aeneas horum non meminit, et considit in Thracia et aliis locis?


[784] parta an parata, an adquisita armis? lacrimas dilectae pelle crevsae melius ad posteriora referimus, ut dicat: noli flere, nec enim captiva sum. male enim plerique dicunt, quia habes uxorem paratam.


[786] servitum ut serviam; verbum finitum et modus gerundi est.


[787] dardanis laus a maioribus. nurus laus a cognatione. sane hunc versum quidam ita supplevit 'et tua coniunx'.


[788] his oris in quibus colitur plus, quam in Creta.


[789] iamque vale recedentis significatio est: unde et mortuis dicitur, ut “salve maxime Palla aeternumque vale” . nati serva communis amorem quasi mater sollicita, quod dixerat, eum aliam habiturum uxorem. bene ergo propter futuram novercam commendatur Ascanius.


[793] manus effugit imago quasi imago, quae non tenetur. naturale enim est, ut non possit teneri. nam in sexto quod ait “da dextram misero” , auxilium significat.


[794] par levibus ventis puris et non vehementibus. simillima somno sic Cicero “simillimum deo iudico” . nam genetivo debuit iungi.


[795] sic demum novissime.


[797] invenio admirans cum invenissem, admiratus sum. vel admiratus sum, tantos evadere potuisse. sane adamat poeta ea quae legit diverso modo proferre. Naevius belli Punici primo de Anchisa et Aenea fugientibus haec ait “eorum sectam sequuntur multi mortales” , ecce hoc est 'invenio admirans numerum': “multi alii e Troia strenue viri” , ecce hi sunt 'animis parati': “ubi foras cum auro illic exibant” , ecce et 'opibus instructi'.


[798] exilio ad exilium alii. Donatus contra metrum sensit, dicens 'ex Ilio', quasi de Ilio: nam longa est. miserabile vulgus magnum est quod addidit 'vulgus'. sic Statius “unde hoc examen, et una tot miserae” .


[799] undique convenere videtur hoc loco tamquam omnium consensu regnum ad Aeneam esse delatum. animis opibusque et volebant et poterant: vel fortes pariter et divites.


[800] deducere terras iuxta morem Romanum deduci coloniae dicebantur. bene ergo de Aenea dixit 'deducere', quod eis civitatem conditurus erat.


[801] lucifer idae ut Troianis videtur. sic alibi “tibi deserit Hesperus Oetam” secundum persuasionem eorum, qui circa montes habitant; illinc enim oriri vel occidere putantur sidera, unde videri vel incipiunt, vel desinunt. hoc est autem quod ei Venus promisit “numquam abero” . Varro enim ait hanc stellam Luciferi, quae Veneris dicitur, ab Aenea, donec ad Laurentem agrum veniret, semper visam, et postquam pervenit, videri desiisse: unde et pervenisse se agnovit. bene autem poeta diligentia sua dierum horis hic quae aguntur accommodat; ut hoc loco, quod de patria cum patre et filio discedit Aeneas, ait 'surgebat'.


[802] ducebatque diem quia Lucifer lucis est praevius.


[803] opis ferendi auxilii; vel ad ceteros liberandos, qui non fuissent occisi; vel ad eruendam de captivitate patriam, quia dicit 'Danaique obsessa tenebant limina portarum'.


[804] cessi deest 'igitur'. cessi hoc est tantis difficultatibus vel malis. et proprie cedere dicuntur qui patriam relinquunt. montem ut ostendit in nono Idam significat. sublato geni- tore ubique inventa opportunitate pietatem suam erga patrem vult ostendere.


LIBRVM TERTIVM

[pr] Secundum interrogationem Didonis post insidias Graecorum et casus suorum proprios errores exsequitur, quos pertulit antequam ad Africam perveniret, ordine ut supra diximus commutato: nam rectum operis initium est “fracti bello fatisque repulsi” . fuga autem eius haec est. relinquens Ilium Idam tenuit, inde Antandrum civitatem, iuxta quam factis navigiis tenuit Thraciam, in qua Aenum constituit, ut multi putant. mox prodigiis territus Delum tenuit. illic accepto augurio, errore patris praetervectus Cycladas venit ad Cretam: ubi cum pestilentia laboraret, a diis penatibus monitus ad Strophadas delatus est insulas. inde praetervectus maritima Graeciae apud Epirum susceptus est Heleni hospitio. unde profectus Calabriam tenuit, et illinc statim territus adventu Diomedis abscessit, navigavitque usque ad Scyllam et Charybdin, quae sunt Aetnae vicinae. unde vento pulsus circumita maxima parte Siciliae Drepanum venit, ubi secundum Vergilium perdidit patrem. inde, ut est in primo, ad Didonis regna pervenit.


postquam haec particula conectendis adiungitur rebus, ut “postquam altos tetigit fluctus” : sic enim dictis sequentia copulantur. res quamvis multa prout locus exigit significet, modo nomen vel imperium, ut “res Agamemnonias” : aut 'res' hic pro universo statu Asiae. bene autem asiae, quasi tertiae orbis partis: nam Phrygia in Asia est, Ilium in Phrygia, sed minore. priamique evertere gentem non est iteratio; nam potuit aliud sine alio fieri, ut vel Phrygia tota everteretur, vel solum Ilium perisset.


[2] gentem inmeritam bene 'gentem': nam Laomedontis et Paridis culpa universa gens perire non debuit. visum superis ut ipse ait, Neptunum Iunonem Minervam vidisse se eversores Troiae. laus Ilii est, quod non nisi dii potuere subvertere. quotienscumque autem ratio vel iudicium non apparet, 'sic visum' interponitur, ut Horatius “sic visum Veneri” , cum amorem ostenderet non esse pulchritudinis. et bene accusatio in deos habet quandam venerationem; alioquin sacrilegium est.


[3] superbum ilium nobile. 'Ilium' autem Vergilius neutro tantum genere declinat, Horatius etiam feminino, ut “non semel Ilios vexata” . sane modo 'Ilium' proprie de civitate dixit, nam regio 'Troia' est: quamvis interdum pro civitate provinciam ponat, ut “et campos ubi Troia fuit” . hvmo fumat neptvnia troia 'humo' ab humo, id est funditus, ut significet patriae suae solum quoque arsisse. sane quaeritur, quo modo dixerit 'cecidit' et 'fumat'. sed aut per licentiam poeticam tempus pro tempore posuit, ut “meminisse horret luctuque refugit” : aut certe naturam rerum expressit; nam ruina in brevi fit, fumus vero longo permanet tempore. nam quod ait Probus, ad discernendum tempus circumflectendam ultimam syllabam, ut intellegamus 'fumavit', non procedit, quia 'pone' tantum [verbum] in ultima habet accentum, ut significet 'retro'. neptunia Troia bene et subtiliter etiam diis invidiam commovet, ut ea quoque cecidisse dicat quae putabantur deorum. sane fabula talis est. Laomedon, rex Troianorum, sollicitus pro opibus suis petit ab Apolline et Neptuno, ut Ilium cingerent muris mercede promissa. quo impetrato quae diis promiserat denegavit. sed Neptunus iratus cetos, id est beluam marinam inmisit: quod malum Troiani passi sunt nece filiarum, quas belua comedebat, donec apertiore responso Hesiona Laomedontis filia monstro exponeretur, quam Hercules Troia eversa liberavit et amico suo Telamoni dedit uxorem. sane Laomedonte occiso Priamo Phrygiae donavit imperium.


[4] diversa exilia multi ad illud referunt “magnum quae sparsa per orbem” . constat namque diversas partes orbis tenuisse Troianos, ut Helenus, ut Antenor: sed melius est specialiter hoc Aeneae dare, qui conpulsus auguriis est diversas terras, hoc est e regione positas, quaerere. ideo 'incerti quo fata ferant'. desertas autem a Dardano accipe; nam ubique uberes esse eas legimus, ut “atque ubere glaebae” . aut 'desertas', ut quidam volunt, quas et tenuimus et deseruimus, ut Cretam et Thraciam.


[5] avguriis agimur divum pro ostentis, id est ex flamma, quae tempora Ascanii pasta est, cursu stellae, Creusae admonitione, quae dixit “et terram Hesperiam venies” .


[6] sub ipsa antandro iuxta Antandrum. est autem civitas Phrygiae, dicta Antandros, vel quod de Andro insula eam condiderunt coloni, quasi ἀντὶἌνδρου, vel quia Graeci venientes per Thraciam cepere Polydorum, pro cuius pretio hanc accepere civitatem, quae ex facto nomen accepit, Antandros, id est propter virum data: quamvis huic opinioni Vergilius non consentiat. fertur tamen quod post acceptum pretium a Graecis occisus sit lapidibus. alii a Polymestore occisum dicunt post eversam Troiam et in maria praecipitatum. cuius cum mater Hecuba agnovisset cadaver, cum captiva duceretur, flendo in canem conversa est, cum se praecipitare vellet in maria: quod ideo fingitur, quia nimio dolore inaniter Graecis conviciabatur. non nulli adserunt, Antandron insulam esse vicinam Troianis regionibus. ab hac [populos] incolas coactos loci angustia ad vicina litora profectos civitatem Antandron ex nomine patriae condidisse. phrygiae idae ad discretionem Cretensis. molimur fabricamus, paramus. et bene petiit loca, in quibus et lateret et navigia praepararet.


[7] incerti quo fata ferant quia quisquis navigat, licet mente destinet locum, quo tamen feratur incertus est. incerti] [ergo] non 'ignari', quibus dictum erat, ut Italiam peterent; sed 'incerti', ubinam esset Italia. ubi sistere detur a praeteritis tractum est, quia nec in Thracia permansit, nec in Creta. ubi sistere detur propter diuturnum errorem et quia, sicut dictum est, ad multa delatus loca est. aut propter dubietatem oraculorum: certum enim erat, nos a Troia debere proficisci, incertum tamen, ubi esset consistendum.


[8] contrahimusque viros colligimus: unde est “unam quae Lycios” , item “et fratres Lycia missos et Apollinis agris” : eos scilicet qui ad auxilium venerant. vix mox, ut “vix e conspectu Siculae telluris” . prima aestas aut vernum tempus dicit, aut prima <pars> aestatis, quia est et adulta et praeceps. quamvis Palaephatus tradat, capto Ilio Aeneam post triennium navigasse.


[9] et haec coniunctio velocitatem videtur ostendere. dare fatis excusat in relinquenda Troia fati necessitatem. pater Anchises ut agendarum rerum auctoritatem adsignet Anchisae. ut diximus servat τὸ πρέπον, ut pater iubeat.


[10] litora cum patriae lacrimans amat poeta quae legit inmutata aliqua parte vel personis ipsis verbis proferre. Naevius enim inducit uxores Aeneae et Anchisae cum lacrimis Ilium relinquentes his verbis “amborum uxores noctu Troiade exibant, capitibus opertis, flentes ambae, abeuntes lacrimis cum multis” . hoc iste Aenean eodem in tempore eiusdem rei causa inducit fecisse, cum dicit 'litora cum patriae lacrimans portusque relinquo'. et multi tradunt hoc in primo dictum “Troiae ab oris” .


[11] campos ubi Troia fuit hoc est quod ait “omnis humo fumat Neptunia Troia” . exul quasi trans solum missus, aut extra solum vagus.


[12] cum sociis natoque penatibus et magnis dis duo humana posuit et duo divina: patris non fit mentio, quia secundum Vergilium ad Italiam non venit. penatibus et magnis dis Varro quidem unum esse dicit penates et magnos deos; nam et in basi scribebatur magnis diis. potest tamen hoc pro honore dici; nam dii magni sunt Iuppiter Iuno Minerva Mercurius. qui Romae colebantur, penates vero apud Laurolavinium: unde apparet non esse unum. id est Varro et alii complures magnos deos adfirmant simulacra duo virilia, Castoris et Pollucis, in Samothracia ante portam sita, quibus naufragio liberati vota solvebant. alii deos magnos Caelum ac Terram putant ac per hoc Iovem et Iunonem. dii penates a Samothracia sublati ab Aenea in Italiam advecti sunt, unde Samothraces cognati Romanorum esse dicuntur. quos inter cetera ideo magnos appellant, quod de Lavinio translati Romam bis in locum suum redierint: quod imperatores in provincias ituri apud eos primum immolarint: quod eorum nomina nemo sciat: quod praesentissimi sentiantur; nam cum ambae virgines in templo deorum Lavini simul dormirent, ea quae minus casta erat fulmine exanimata alteram nihil sensisse. quos Romani penitus in cultu habent, quos nisi sacerdoti videre fas nulli sit, qui ideo penates appellantur, quod in penetralibus aedium coli soleant; nam et ipsum penetral penus dicitur, ut hodie quoque penus Vestae claudi vel aperiri dicitur.


[13] terra procul 'procul' est quasi porro ab oculis: unde potest et 'satis longe' significare, et 'non valde', ut in V. “est procul in pelago saxum” , quod satis longe fuisse intellegi non potest, ne voluptas pereat spectaculi. quamquam et hic similis possit esse significatio; brevis est enim Hellesponti transitus. vastis aut vastatis aut magnis.


[14] thraces arant figurate; nam minus est 'quam'. acri quondam saevo et cruento. Lycurgus autem hic filius Dryantis, rex gentis Bistonum Thraciae fuit: qui ut habet fabula, dum contempnens Liberum eius amputat vites, crura sua incidit. re vera autem abstemius fuit: quos constat acrioris esse naturae, quod etiam de Demosthene dictum est. Lycurgus vero, ut alii dicunt, cum indignaretur Liberum ab omnibus gentibus coli, ut primum eum Thraciae fines cum suo comitatu introisse cognovit, comprehensas Bacchas eius flagellis verberavit, ipsum vero insequi, ut occideret, coepit. sed postquam se Liber fugiens ut evaderet praecipitavit in mare et a Thetide nympha exceptus liberatusque est, Lycurgus vites eius amputare coepit: quapropter per furorem a diis inmissum ipse sibi crura succidit. regnata participium est sine verbi origine.


[15] hospitium antiquum aut carum, aut re vera antiquum. nam tanta inter ipsos familiaritas fuit, ut Ilione, filia Priami, Polymestori nuberet Thracum regi. sociique penates vel propter supra dictam coniunctionem Ilionae et Polymestoris, vel quia cum omni hereditate maiorum diviserant etiam deos penates Dardanus et Iasius fratres, quorum alter Thraciam, alter Phrygiam incoluit occupatam.


[16] dum fortuna fuit scilicet bona. et simul ostendit fidem cum felicitate deficere. sane sciendum, quotienscumque fortunam solam dicimus, felicitatem intellegi: unde et fortunatos tantum felices, et infortunatos solos infelices vocamus. litore curvo perpetuum epitheton litorum est: nam quod in sexto ait “tunc se ad Caietae recto fert litore portum” significat eum ita navigasse, ut non relinqueret litus. prima loco quia apud Cretam alia fecit. modo autem Aenum significat, ut Sallustius “Aenum et Maroneam viamque militarem” . quamquam Homerus dicat inde auxilia ad Troiam venisse: ergo iam fuerat. Euphorion et Callimachus hoc dicunt etiam, quod Aenum dicatur a socio Ulixis illic sepulto eo tempore, quo missus est ad frumenta portanda. fatis iniquis bene quid sit futurum praeoccupat.


[18] Aeneadas ecce nec Vergilius Aenum dicit. 'Aeneadas' autem hic secundum accusativum nomen formatum; aliter iuxta nominativum.


[19] sacra dionaeae matri Veneri, a matre Diona secundum Homerum. et bene dispensat, ut cum adversam navigationem subiungit, Dionaeam Venerem dicat, ut hoc loco; si prosperam, de mari eam dicat esse procreatam, ut “unde genus ducis” . haec autem in quantum potest, non semper, reservat.


[20] avspicibus coeptorum operum Iovi, qui arcis deus est; Apollini propter auguria; Libero causa libertatis. nam dii alii si invocentur ad privatam pertinent causam: unde de Didone legimus “Iunoni ante omnes, cui vincla iugalia curae” propter nuptias: quamvis enim rei publicae utilitas simularetur, erat tamen etiam specialis causa Didonis. similiter et hic Aeneas sacrificat Veneri. quod autem de Libero diximus, haec causa est, ut signum sit liberae civitatis: nam apud maiores aut stipendiariae erant, aut foederatae, aut liberae. sed in liberis civitatibus simulacrum Marsyae erat, qui in tutela Liberi patris est. sed auspicia omnium rerum sunt, auguria certarum; auspicari enim cuivis etiam peregre licet, augurium agere nisi in patriis sedibus non licet. peritissime ergo Vergilius veteris consuetudinis meminit cum facit Aeneam, quia peregre, id est in Thracia agit, auspicantem, id est 'auspicibus coeptorum operum'.


[21] mactabam in litore tavrum contra rationem Iovi taurum sacrificat, adeo ut hinc putetur subsecutum esse prodigium. ubique enim Iovi iuvencum legimus immolatum, ut “statuam ante aras aurata fronte iuvencum, iam cornu petat, et pedibus qui spargat harenam” , item Iuvenalis “qui vexat nascenti robora cornu” : nam in victimis etiam aetas est consideranda.


[22] forte fuit ivxta tumulus excusat dicendo 'forte fuit', quod iuxta eum locum sacrificaverit. tumulus autem dicendo, uno hoc sermone et collem et sepulcrum fuisse significat. potest enim tumulus et sine sepulcri interpretatione collis interdum accipi: nam et terrae congestio super ossa 'tumulus' dicitur. sane apparatus mortuorum 'funus' dici solet, exstructio lignorum 'rogus', subiectio ignis 'pyra', crematio cadaveris 'bustum', locus 'ustrina', operis exstructio 'sepulcrum', inscriptum nomen memoriaque 'monumentum'. quo summo in quo summo. cornea virgulta et myrtus bene legit hastis apta virgulta: nam legimus “et bona bello cornus” item “et pastoralem praefixa cuspide myrtum” et alibi “ac myrtus validis hastilibus” . ergo si telis fuerat confixus, merito illic haec coaluere virgulta. 'cornus' autem declinatur ut ficus, si arbor sit: nam 'cornu' animalis indeclinabile est, licet genetivum usurparit Lucanus, ut “cornus tibi cura sinistri Lentule” (7.217). sic Cicero in Arato “huius genus” pro genu.


[23] virgulta copiose virgulta hastilia, silvam, ramos, arborem, vimen, corticem, stipitem, segetem, iacula. horrida myrtus 'horrida' ad loci faciem rettulit, non ad arboris naturam: vel certe umbrosa. myrtus sane de myrto fabula talis est. haec Myrtus ex fama de plebe antiquorum nata Graeco vocabulo Myrene vocitata est, forma pulcherrima. hanc cum quidam popularium dives et nobilis adamasset, a parentibus eius postulavit uxorem. interea latrones urbem occupaverunt: quam cum depopulantur, Myrenen, fratribus eius occisis, captivam duxerunt et in latebris condiderunt, donec alia loca vastarent. sed haec Myrene, inventa occasione, fugit et ad cives reversa est. gratulati cives eam sacerdotem Veneris esse iusserunt: quae cum sacra celebraret, unum de latronibus, per quos abrepta fuerat, in plebe cognovit, eumque conprehensum in medium vulgus extraxit. latro, poenis adactus, omnia quae intendebantur confessus est, socios quoque, ubinam essent, prodidit. sed iuvenis, qui eam ante amaverat et petierat sibi coniugem, ad investigandos latrones sibi negotium depoposcit: quos cum inventos cepisset et praemium posceret, data ei potestas est a populo, ut virginem quam amaverat in matrimonium duceret: ob quam rem irata Venus illum mori fecit, virginem autem in myrtum arborem vertit, eique quod sacerdos fuisset, praestitit, ut perpetuo et suavi odore gauderet.


[24] accessi non ad cornum, sed ad myrtum, quae inter verbenas est. et bene matri sacrificaturus aras coronat ex myrto. silvam sicut dictum est, bene variat, ut nunc silvam, nunc vimina, nunc virgulta, nunc arborem dicat.


[25] ramis tegerem excusatio a voluntate.


[26] monstrum bene monstrum; nam statim quid esset apparuit. et hoc proprietatis est; abusione tamen plerumque corrumpitur.


[28] liquvntur 'li' in verbo producitur, ut hoc loco, item “canis cum montibus umor liquitur” : in nomine vero brevis est, ut 'liquor'.


[29] tabo corrupto sanguine. et est nomen casus septimi tantum, ut 'sponte' 'natu': quod si velis declinare, haec tabes, huius tabis dicis.


[30] membra quatit causa pendet ex causa: nam timor sanguinem gelat, qui coactus gignit frigus. gelidusque coit physice loquitur et rationabiliter; nam hinc et pallor nascitur, cum se ad praecordia fugiens contrahit sanguis.


[31] rursus et alterius hoc ad id ait, non se formidolosum fuisse, ut alium ramum temptaverit. lentum vimen molle et flexuosum: unde et vietos dicimus curvos per senectutem.


[32] temptare latentes miraculum est enim ex arbore sanguinem fluere.


[34] multa movens animo non dicit quae, sed ex sequentibus intellegimus. cogitabam, inquit, ne forte bellum inmineret, quod sanguinem vidissem, ne lucum nympharum violassem, ne forte sanguis esset ex nymphis; amadryades namque cum arboribus et nascuntur et pereunt: unde plerumque caesa arbore sanguis emanat. nam <ut]2 Ovidius ait, cum Erysichthon arborem incideret, primo sanguis effluxit, post ululatus secutus est: inde Statius “nec amplexae dimittunt robora nymphae” . item cogitabam, ne forte ex terra Martis iure sanguis efflueret: nam quod dicit haec se veneratum esse numina, illas constat praecessisse cogitationes.


[35] gradivumque patrem gradivum θοῦρον Ἄρηα, id est exilientem in proelia, quod in bellantibus sit necesse est: aut gravem deum. patrem autem ideo, quia apud pontifices Mars pater dicitur. alii 'gradivum', quod gradum inferant qui pugnant; aut quod inpigre gradiantur. †alii a graditudine, quod huc et illuc gradiatur: unde Martem communem dici. non nulli eundem Solem et Vulcanum dicunt, sed Vulcanum generis esse omnis principem, Martem vero Romanae tantum stirpis auctorem. alii gradivum, quia numquam equester; aut a gradu dictum. geticis Thraciis. Getae autem populi sunt Mysiae, quae, quia lata est, multas continet gentes.


[36] rite secundarent recte prosperos facerent. visus pro 'visa' posuit. tunc enim masculino utimur genere, cum de his loquimur, quibus videmus, ut si dicas 'nubecula obest visibus meis': si autem neutro utamur, ea quae videntur significamus, ut si hoc loco diceret 'rite secundarent visa': quod propter metrum nequaquam potuit. similia sunt nuntius et nuntium, auditus et auditum. levarent bonum ac leve facerent, id est in bonum converterent.


[38] obluctor acrius nitentem ostendit.


[39] eloquar an sileam parenthesis ad miraculum posita; qua magnitudinem monstri ostendit. et bene auditorem attentum vult facere. gemitus lacrimabilis potest enim esse etiam irascentis gemitus. et 'lacrimabilis' cum lacrimis, an dignus lacrimis?


[40] imo avditur tumulo ex imo tumulo, ut longe vox cum quodam defectu sonans auditu ipso miserabilior videretur. vox reddita pro 'data'. redditur enim quicquid ad nos per alterum transit: quamquam hic etiam hoc possit intellegi; nam ad eum vox missa per tumulum est.


[41] laceras per membra dissicis; nam lacerare est saepius vulnerare, ut “lacerum crudeliter ora” de Deiphobo. parce id est parce mihi, parce tibi. vel 'sepulto parce', cui vivo nemo perpercit. sepulto modo mortuo vel iacenti significat, ut “somno vinoque sepulti” item “occupat Aeneas aditum custode sepulto” ; nam sepultus est quasi sine pulsu. non enim hunc sepultum possumus dicere, cum sepultura non sit in hoc rite facta, sed fortuita sit obrutus terra.


[42] pias bene etiam ille qui laeditur excusat Aeneam: quod pietatis grande testimonium est. 'pias' autem propter penates de excidio liberatos, aut quia sacrificabat. scelerare polluere, et est sermo Plautinus, quo hodie non utimur. nomen tamen fecit sine verbi origine, non enim dicitur 'scelero'.


[43] externum tulit ordo est 'Troia me tibi tulit, hoc est educavit, non externum'; nam et civis Aeneae fuerat et cognatus. et cito se et Troianum esse et adfinem ostendit. aut crvor hic de stipite manat mire quasi ostendens cruorem suum. 'de stipite' de ligno ait; nam stipes vere est lignum sectum siccum.


[44] crudeles terras id est crudelium et avarorum. ex moribus enim cultorum terrae laudantur vel vituperantur, ut “devenere locos laetos” .


[45] polydorus ego sive 'ego' distinguas, sive 'ego hic', subaudias 'sum' necesse est. et quasi δεικτικῶς, id est Polydorus sum, non stipes.


[46] telorum seges multitudo. Plautus Aulularia “stimulorum seges” (Aul. 45). sane putatur non verisimile iaculis coniectis puerum occisum, nam repugnat cum illo “Polydorum obtruncat” : nam et misisse radices iacula mirum est, nisi monstruosum sit. increvit reviruit. traxit autem hoc de historia Romana. nam Romulus, captato augurio, hastam de Aventino monte in Palatinum iecit: quae fixa fronduit et arborem fecit. vituperabile enim est, poetam aliquid fingere, quod penitus a veritate discedat. denique obicitur Vergilio de mutatione navium in nymphas; et quod dicit per aureum ramum ad inferos esse descensum; tertium, cur Iris Didoni comam secuerit. sed hoc purgatur Euripidis exemplo, qui de Alcesti hoc dixit, cum subiret fatum mariti.


[47] vero adfirmative. ancipiti duplici quod et vocem audierat et sanguinem viderat. vel 'ancipiti formidine' una, quod sepulcrum laeserat, altera, quod metuere coeperat †litum ipsum.


[48] hunc polydorum licet de Polydoro superius sit relatum, tamen propter varietatem rei necesse <est> repeti. Priamus cum videret longa obsidione res suas in ultimo constitutas, filium parvulum Polydorum Polymestori, regi Thraciae, genero suo per Ilionam filiam, cum magno auri pondere nutriendum commendavit: qui victa Troia, auri cupiditate inpulsus, Polydorum obrutum telis occidit.


[50] infelix aut qui iam infelix esse coeperat, aut cui etiam provisa nocuerunt. aut 'infelix', quia superstes liberis fuit, aut quia illi perfidia non ab hostibus tantum est. mandarat aphaeresis est, sive dixeris 'commendarat', sive 'amandarat'. et 'mandarat' est amoris, 'amandarat' vero odii est. et amandare est sub specie legationis aliquem relegare. furtim ne Graeci scirent.


[51] threicio regi auxit ex provincia crudelitatem, ex qua fuerunt Diomedes, qui equos habebat, qui humanis carnibus vescebantur; Lycurgus ob iniuriam Liberi patris punitus; Tereus, qui Philomelae sorori uxoris post inlatum stuprum linguam abscidit. 'Threicio' autem pro Thracio, ut supra pro Thracia Threissa: nam solutio est Ionicae linguae. cum enim sit Θρᾷξ, Iones dicunt Θρήιξ, cuius solutio facit Threicius et Threissa.


[52] cingique urbem obsidione videret inter ipsa principia obsidionis; nam postea iam minime poterat.


[53] ille ut opes fractae et fortuna recessit bene utrumque iunxit; saepe enim alterum sine altero valet: aut opes, aut fortuna. 'ille ut' vel 'postquam'; vel tantum quod deest 'statim', ut sit 'ille statim ut'. fortuna melior scilicet.


[54] res agamemnonias id est imperium, vel partes Agamemnonis. victricia omnia nomina a verbo venientia cum in 'or' exeunt, masculina sunt, ut victor; cum in 'trix', feminina sunt, ut victrix; neutra vero non faciunt, nisi tantum ex numero plurali: unde est victricia.


[55] fas omne et cognationis, et iuris hospitii. obtruncat occidit intellege: nam obtruncare proprie est capite caedere.


[56] vi violentia. vi potitur hoc autem verbum de his est quae permiscent coniugationes; cum enim sit tertiae coniugationis, infinitum modum a quarta facit, ut potiri: unde plerique decipiuntur, ut potiris dicant. Similiter fio pro 'fiere' 'fieri' facit, permixta coniugatione. quid non mortalia pectora cogis ad quod flagitium homines non conpellis, detestandi auri cupiditas.


[57] avri sacra fames sacra execrabilis, ut “sacrae panduntur portae” . alii 'sacra' devota accipiunt, unde et ver sacrum. alii sacrum pro scelestum, vel sacrilegum. tractus est autem sermo ex more Gallorum. nam Massilienses quotiens pestilentia laborabant, unus se ex pauperibus offerebat alendus anno integro publicis <sumptibus> et purioribus cibis. hic postea ornatus verbenis et vestibus sacris circumducebatur per totam civitatem cum execrationibus, ut in ipsum reciderent mala totius civitatis, et sic proiciebatur. hoc autem in Petronio lectum est. sane sciendum, latenter Aeneam hoc agere, ut Troianos Didoni ex infelicitatis similitudine commendet: nam et eius marito auri causa intulit necem.


[58] proceres qui processerunt ante alios. primumque parentem bene 'primum', id est ante proceres.


[59] monstra deum quae ostenderant. et modo mala; nam medium est, quia interdum dicuntur et bona.


[60] omnibus idem animus 'idem' plus est, quam si diceret 'similis'. est unus animus aut idem consilium. et hoc iuxta disciplinam auguralem dixit, quae appellatur consensio, sicut in libro secundo dictum est. scelerata terra pro sceleratorum.


[61] classibus avstros hypallage est; nam classes austris damus.


[62] instavramus funus modo sepulcrum, quod virgulta avellendo diruerat: nam proprie funus est incensum cadaver.


[63] aggeritur tumulo tellus ut ostenderet verum tumulum, ne forte aliquis alius illud errore violaret. stant positae sunt. multa autem, ut supra diximus, hic sermo significat. manibus manes sunt animae illo tempore, quo de aliis recedentes corporibus necdum in alia transierunt. sunt autem noxiae, et dicuntur κατὰ ἀντίφρασιν: nam manum, ut supra diximus, bonum est; unde et mane dictum est. similiter etiam Eumenidas dicimus, Parcas, bellum, lucum. alii manes a manando dictos intellegunt: nam animabus plena sunt loca inter lunarem et terrenum circulum, unde et defluunt. Quidam manes deos infernos tradunt. quidam alios manes, alios deos infernos dicunt: plurimi ut deos caelestes vivorum, ita manes mortuorum tradiderunt. alii manes nocturnos esse eius spatii, quod inter caelum terramque est, et ideo umoris qui noctu cadit potestatem habere: unde mane quoque ab isdem manibus dictum. maestae arae Cicero pro Murena “imaginem lugentem” .


[64] caeruleis vittis Cato ait, deposita veste purpurea feminas usas caerulea cum lugerent. veteres sane caeruleum nigrum accipiebant. 'vittae' autem 'caeruleae' in acerbo funere praecipue filiorum familias adhiberi solebant, sicut hic; nam Polydori funus, utpote adhuc pueri, acerbum est, et quia eius aetatis erat, ut filius familias adhuc esse potuisset. atraque cupresso nigra, funesta: nam inferis consecrata est, quia caesa numquam revirescit. moris autem Romani fuerat ramum cupressi ante domum funestam poni, ne quisquam pontifex per ignorantiam pollueretur ingressus. hinc Horatius “nec te praeter invisam cupressum ulla brevem dominum sequetur” . 'atra' autem, quod atratos lares significet. atra cupresso fabula [autem] de cupresso talis est: cum haberet in deliciis Cyparissus puer cervum et ipse ab Apolline diligeretur, inprudens cervum suum iaculo occidit, eumque dum luget neglecta consolatione Apollinis, dolore consumptus est; cuius ut exstaret memoria, in luctuosam arborem, id est cupressum, mutatus est, quae defunctis adhibetur.


[65] crinem de more aut de more gentis, ut etiam in Aegypto est: aut certe de more plangentium.


[66] inferimus inferias damus, proprie. tepido lacte statim mulcto. cymbia pocula in modum cymbae facta.


[67] sanguinis sacri id est de victimis sumpti. ideo autem lactis et sanguinis mentio facta est, quia adfirmantur animae lacte et sanguine delectari. Varro quoque dicit mulieres in exsequiis et luctu ideo solitas ora lacerare, ut sanguine ostenso inferis satisfaciant, quare etiam institutum est, ut apud sepulcra et victimae caedantur. apud veteres etiam homines interficiebantur, sed mortuo Iunio Bruto cum multae gentes ad eius funus captivos misissent, nepos illius eos qui missi erant inter se conposuit, et sic pugnaverunt: et quod muneri missi erant, inde munus appellatum. sed quoniam sumptuosum erat et crudele victimas vel homines interficere, sanguinei coloris coepta est vestis mortuis inici, ut et ipse testatur “purpureasque super vestes velamina nota” et “purpureosque iacit flores” . alii sanguinis inferendi ad adescandas defunctorum animas illa ratione consuetudinem tradunt, ut id quod amiserunt videantur accipere: sanguis enim velut animae possessio est, unde exsangues mortui dicuntur. nam et Homerus in necromantia non prius facit loqui animas, nisi sanguine gustato. alii lac et sanguinem ab hoc accipiunt, quod una res nutrit, alia nutriatur.


[68] animamque sepulcro condimus ergo sicut dictum est bene animam lacte et sanguine ad tumulum dicit elicitam: lacte namque corpus nutritur post animae coniunctionem, et anima sine sanguine numquam est, quo effuso recedit. legimus praeterea in VI., insepultorum animas vagas esse: [ergo vagantem circum sepulcrum significat] et hunc constat non legitime sepultum fuisse. rite ergo reddita legitima sepultura, redit anima ad quietem sepulcri, quam Stoici herciscundi, id est medium secuti, tam diu durare dicunt, quam diu durat et corpus: unde Aegyptii, periti sapientia, condita diutius reservant cadavera, scilicet ut anima multo tempore perduret et corpori sit obnoxia, nec cito ad alios transeat. Romani contra faciebant, comburentes cadavera, ut statim anima in generalitatem, id est in suam naturam rediret. dicit ergo nunc sacrificiis quibusdam elicitam animam et sepulcro conditam obnoxiamque factam corpori, quod ante horrebat, quasi per vim extorta. ideo autem Stoicos medium sequi diximus, quia Plato perpetuam dicit animam et ad diversa corpora transitum facere statim pro meritis vitae prioris. Pythagoras vero non μετεμψύχωσιν, sed παλιγγενεσίαν esse dicit, hoc est redire, sed post tempus. supremum non est nomen, sed adverbium, ut “torvum clamat” . ciemus autem est hoc loco: dicimus more sollemni, id est tertio 'vale, nos te ordine quo natura permiserit cuncti sequemur'. quidam dicunt eorum mortuorum nomina ter vocari, qui in aliena terra dimittuntur, ut in VI. “et magna manes ter voce vocavi” .


[69] <ubi prima> fides pelago hoc est, ubi fidem pelago habere coepimus, nos tuto navigaturos. fides pelago quia alibi ait “totiens deceptus fraude sereni” .


[70] lenis crepitans avster duo epitheta posuit vitiose, ut diximus supra: fecit autem hoc prope in decem versibus. 'auster' autem quivis ventus: nam ad Thraciam aquilone navigatur. 'lenis' autem ideo quia superius ait “vix prima inceperat aestas” , et lenes venti per aestatem sunt.


[71] deducunt proprie, ut e contrario 'subducunt'.


[72] terraeque urbesque recedunt physicam rem dixit: ita enim navigantibus videtur, quasi ab his terra discedat.


[73] sacra mari colitur medio ordo est: in mari medio Aegaeo colitur tellus sacra, Neptuno et Nereidum matri, id est Doridi, gratissima. fabula autem talis est: post vitiatam Latonam Iuppiter cum etiam eius sororem Asterien vitiare vellet, illa optavit a diis, ut in avem converteretur: versaque in coturnicem est. et cum vellet mare transfretare, quod est coturnicum, adflata a Iove et in lapidem conversa, diu sub fluctibus latuit. postea supplicante Iovi Latona, levata superferri aquis coepit. haec primo Neptuno et Doridi fuit consecrata. postea cum Iuno gravidam Pythone inmisso Latonam persequeretur, terris omnibus expulsa Latona, tandem aliquando adplicante se litoribus sorore suscepta est, et illic Dianam primo, post Apollinem peperit. qui statim occiso Pythone ultus est matris iniuriam. sane nata Diana parturienti Apollinem matri dicitur praebuisse obstetricis officium: unde cum Diana sit virgo, tamen a parturientibus invocatur. haec namque est Diana, Iuno, Proserpina. nata igitur duo numina terram sibi natalem errare non passa sunt, sed eam duabus insulis religaverunt. veritas vero longe alia est. nam haec insula cum terrae motu laboraret, qui fit sub terris latentibus ventis, sicut Lucanus “quaerentem erumpere ventum credidit” (3.460), oraculo Apollinis terrae motu caruit. nam praecepit, ne illic mortuus sepeliretur, ut in Vulcano, et iussit quaedam sacrificia fieri. postea e Mycono Gyaroque vicinis insulis populi venerunt, qui eam tenerent; quod etiam Vergilius latenter ostendit. quod autem diximus Dianam primo natam, rationis est: nam constat, primam noctem fuisse, cuius instrumentum est luna, id est Diana; post diem, quem sol efficit, qui est Apollo. ut autem Delos primo Ortygia diceretur, factum est a coturnice, quae Graece ὄρτυξ vocatur. Delos autem, quia diu latuit et post apparuit: nam δῆλον Graeci manifestum dicunt: vel quod verius est, quia cum ubique Apollinis responsa obscura sint, manifesta illic dantur oracula. Delos autem et civitas dicitur et insula: unde interdum recipit praepositionem. item aliter: Iuno cum vidisset Latonam a Iove adamatam, iuravit eam non parituram in terris. Iuppiter mutavit eam in coturnicem, quae Graece ὄρτυξ appellatur, et monstravit ut veniret Delon, quae illis temporibus circa omnia litora ferebatur ventis. post partum vero Latonae, quo Dianam et Apollinem peperit, Ortygia dicta est quae ante Delos nominabatur, et postea Delos, cum eam Apollo revinxisset Gyaro et Mycono, altissimis montibus. sacra mari et reliqua. sane sacrum dicitur quod rite sacratur deo, ut aedes, arae, simulacra, dona. hic igitur aedium sacrarum etsi non aperte, attamen eiusdem ritus meminit, cum de insula loqueretur, in qua praeterquam ut 'sacra' dixerat, id est sacrata, gratiam quoque posuit non solum Doridi matri Nereidum, quae traduntur deae maris, sed Neptuno etiam addidit, dominatori videlicet omnium in mari deorum. tellus maior dignitas est 'tellus', quam si dixisset insula.


[74] nereidum matri Doridi, quinquaginta nympharum matri, coniugi Nerei. neptuno aegeo quia in Aegeo mari haec insula posita est. sane inter Hellespontum et Adriaticum mare omne illud mare Aegeum appellatur, quod nomen a patre Thesei Aegeo traxit. cum enim in labyrintho Minotaurus esset inclusus et quotannis ex nobilitate Atheniensium septem pueri vel puellae ad vescendum Minotauro mitterentur, tandem dolor Theseum subiit. profectus itaque est ad Minotaurum perimendum placuitque cum patre, ut <si> illud monstrum vicisset, vela candida navibus daret, si forte a Minotauro fuisset oppressus, navigium cum atris velis rediret. sed cum extinxisset Minotaurum, oblitus non cum candidis, sed cum nigris velis reverti coepit, et patri in specula constituto triste sui interitus signum dedit; qui extinctum filium credens se praecipitavit in mare, unde Aegeum pelagus appellatum est.


[75] pius arquitenens bene 'pius', aut qui ultus est matrem de Tityo, de Niobe, de Pythone: aut quia patriam stabilivit errantem. legitur et 'prius'.


[76] mycono gyaroque revinxit quidam per historiam dictum putant; nam inter Myconum et Gyarum Syrum, unam de cycladibus esse dicunt, unde fuit Pherecydes philosophus. alii nullum auctorem alium esse adserunt, qui Delon ab Apolline religatam dicat: constat enim eam ante evagatam propter Latonae partum restitisse. alii hanc insulam inter Myconum et Gyarum humilem esse dicunt, ut his quasi vinculis contineatur. 'revinxit' autem [putant] num retraxit?


[78] coli dedit a vicinis scilicet populis. ventos contemnere propter terrae motum.


[79] apollinis urbem Delon: et est definitio.


[80] rex anius Anius [autem], rex Deli, Apollinis sacerdos, cum trium filiarum esset parens, ne unius tantum dei esset tutus auxilio, filias numini Liberi patris devovit, qui parem ei gratiam reddens effecit, ut quidquid una attigisset verteretur in fruges, altera in vinum, tertia in oleum. id cum comperisset Agamemnon, dux Argivorum, cum mille navibus oppugnaturus iret Troiam, misit qui eas accersirent, ut posset alere Graeciae exercitum. quae cum vinctae tenerentur invocaverunt Liberum patrem, quas deus in columbas vertit et ita vincula fecit effugere: unde hodieque Deli columbas violare nefas est. hunc tamen Anium Palaefatus etiam propinquum tradit Anchisae. alii dicunt huius Anii filiam occulte ab Aenea stupratam edidisse filium nomine †an. rex et sacerdos hic Anius Apollinis filius et sacerdos fuit, qui habuit filium Andron nomine, unde Andros insula appellata est. ad quem Anchises ante Troicum bellum consultum venerat, an Salaminam peteret comes Priamo: unde et agnoscitur. rex et sacerdos maiorum enim haec erat consuetudo, ut rex esset etiam sacerdos, vel pontifex: unde hodieque imperatores pontifices dicimus.


[81] vittis et lauro vittae sacerdotis sunt, laurus vero etiam imperatoris victoris.


[82] Anchisen amicum κατὰ τὸ σιωπώμενον intellegimus: nam quomodo fuerint amici, palam poeta non dicit.


[83] hospitio licet Probus quaerat, quid sit 'iungimus hospitio dextras', tamen septimus casus est, id est iure hospitalitatis: nam 'ad hospitium' non potest intellegi, quia iam amicus fuit. aut sicut quidam tradunt 'iungimus dextras et hospitio tecta subimus'.


[84] templa dei et reliqua. hoc iuxta augurii genus quod stativum dicitur retulit, in quo consideratur, quo in loco auguria peragi debeant: nam ideo ait 'templa dei' et reliqua, et subiunxit 'quove ire iubes' et exinde 'da pater augurium'. sane quaeritur, cur saxum vetustum dixerit. sed traditur a plurimis, inter quos etiam Epaphus, vir peritissimus, refert, Delphis quodam tempore evenisse, ut templum religiosum ante et intactum spoliatum incensumque sit, ac post multas Corinthii urbes insulasque proximas terrae motu haustas, Delon neque antea, neque postea hoc incommodo vexatam, sicut Thucydides. quod etiam Cicero in praetura Verrinarum ita ait “tantaque vis huius religionis est et semper fuit, ut ne Persae quidem cum bellum toti Graeciae, diis hominibusque indixissent et mille navium classem Delum appulissent, quicquam conarentur aut violare aut attingere” . non mirum ergo, si aut ad <sua> tempora poeta respondit, aut ad pristina, utpote quod religio numquam omnino vexata illo suo antiquo et vetusto saxo colebatur. vel 'vetusto' religioso. et quod 'venerabar' ait, ostendit se precatum.


[85] da propriam 'da' dic, indica; Apollo enim non dandi, sed dicendi habet potestatem. quaeritur etiam cur Aeneas cum Delum venisset, nullis prius hostiis caesis statim a precibus coeperit: quia tradunt multi, inter quos et Varro, esse aras tam Apollinis, quam filii eius non tantum Deli, sed in plurimis locis, apud quas hostiae non caedantur, sed consuetudo sit deum solemni tantum prece venerari. quod autem ait Neptuno et Apollini tauris postea sacrificatum, [et] apud alias aras hoc factum accipi oportet. propriam perpetuam, stabilem, firmam, ut “propriamque dicabo” . et bene post experimentum male conditae civitatis perpetuas postulat sedes. thymbraee Thymbraeus Apollo dicitur a loco Troiae, id est agro vicino, pleno thymbra, quae satureia dicitur. et bene Deli positus Thymbraeum appellat quem in Troia adsueverat colere in agro, in quo eius et nemus est et templum, ubi a Paride Achilles occisus est: unde fingitur manu Apollinis vulneratus. ergo Thymbraeus, ut Delius; nam numina a locis frequenter nomen accipiunt: alii Thymbram locum in Delo consecratum Apollini tradunt. sane quia Graece θύμβρη facit, in derivatione η in diphthongon mutat, ut Αἴτνη Aetnaeus, Δίρκη Dircaeus. domum familiam, ut “domus tenet a quo Sergia nomen” .


[86] mansuram urbem duo petit, et urbem et perpetuitatem. 'mansuram' autem ideo: vel propter Troiam, vel propter eam, quam in Thracia condidit. serva altera non quia prima servavit, sed quia servare voluit, ut Homerus dicit.


[87] inmitis achilli veteres 'Achilli' declinabant.


[88] quem sequimur?? quia Cadmus oraculo Apollinis bovem secutus, in Hyanteo Boeotiam condidit. veteres enim oraculis signa quibus civitatem conderent accipiebant.


[89] da pater 'pater' religionis, ut supra diximus, nomen est. nam et hominibus datur, ut “inde toro pater Aeneas” , et montibus, ut “pater Appenninus” , et fluviis ut “Thybri pater” numinibus etiam, ut “quidve pater Neptune paras” , item “ipse pater Danais animos viresque secundas sufficit” , item “odit et ipse pater Pluton” . avgurium modo oraculum, sed usurpative. augurium enim est exquisita deorum voluntas per consultationem avium aut signorum, quod tunc peti debet, cum id quod animo agitamus per augurium a diis volumus impetratum, ut in hoc loco Aeneas, postquam omnia quae volvebat animo petiit, ait 'da pater augurium'. et est species ista augurii quae legum dictio appellatur: legum dictio autem est, cum condicio ipsius augurii certa nuncupatione verborum dicitur, [quali condicione augurium peracturus sit:] quod hic facit exsequendo formas petitionis versibus supra dictis; tunc enim quasi legitimo iure legem adscribit 'da pater augurium' et reliqua. animis inlabere nostris quia Apollinis responsa semper obscura sunt, vera tamen: unde cum intellegentia oraculum postulat.


[90] tremere omnia in consequentibus quid sit 'omnia' docuit dicendo 'liminaque laurusque dei'. et hoc augurium iuxta auguralem disciplinam dictum est, quod appellatur tripudium sonivium, id est a sono, ad quod pertinet si arbor sponte radicitus cadat, si terra tremat: quod hic Aeneae factum ostendit, antequam voce divina responsa perciperet. visa repente Stoicos et Academicos secutus est, qui dicunt ea quae contra naturam sunt, non fieri, sed fieri videri: unde magica ars omnis exclusa est, sicut Plinius Secundus docet in naturali historia.


[91] liminaque 'que' brevis est pro longa posita: quod hac ratione defenditur: aut quia omnia monosyllaba ad artem non pertinent et his licenter uti possumus, aut certe quia omne μόριον, id est particula, quae sui substantiam non habet, membrum putatur superioris orationis: quod si est, 'liminaque' quasi una pars orationis est, et potest 'que' finalitatis ratione vel produci vel corripi. lavrusque dei aut ideo singulariter, quia in Delo insula laurus Apollini consecrata est; aut lucum dicit; aut quia traditur, Latonam duas laurus amplexam Dianam et Apollinem enixam. fabula sane de lauro talis est: Daphne Penei, vel ut alii dicunt Ladonis filia, ab Apolline adamata est. a qua cum precibus et promissis non potuisset Apollo ut secum concumberet impetrare, vim ei adhibere conatus est, cumque eam insequeretur et illa fugiens defecisset lassata, terrae imploravit auxilium. quam terra hiatu facto recepit et pro ea arborem edidit, quae Graece nomen suum retinuit, Latine laurus dicitur. sed Apollo eam etiam mutatam ita dilexit, ut tutelae suae adscriberet efficeretque, ut propter virginitatem servatam semper vireret. moveri quia opinio est sub adventu deorum moveri templa.


[92] moveri mons Cynthus: unde Cynthius Apollo. cortina locus unde oraculum datur. dicitur autem cortina, vel quod Apollinis tripos corio Pythonis tectus est, vel quod certa illinc responsa funduntur, quasi certina, vel, quod est verius, quia cor illic vatis tenetur: nam caverna quaedam in templo Apollinis fuit, ad quam Phoebas rapta vaticinabatur, ut Lucanus ostendit. alii cortinam quasi ortinam tradunt, quod inde vox oriatur. reclusis nunc apertis: alias denuo clusis.


[93] summissi inclinati. utrum corpore an anima? an <quia> supplices rogamus? an, quod verum est, inclinati? et sciendum pro qualitate numinum orantes interdum ima, interdum summa respicere; nam potestates aliae caelestes sunt, aliae terrenae, aliae permixtae: unde nunc Apollinem deprecantes, terram petunt. ipse est enim et Sol et Liber pater, qui inferos petiit, ut Horatius “te vidit insons Cerberus” . bene ergo terram petunt, unde ad eos responsa perveniunt, et quia Apollo etiam inferis notus est.


[94] dardanidae ut diximus, obscura quidem, sed vera sunt omnia: nam dicendo 'Dardanidae' ostendit Italiam, unde Dardanus fuit. quod si Cretam significaret, Teucriadae diceret. duri vel futurum ostendit laborem: vel eorum arguit insipientiam, qui intellecturi non fuerant. stirpe hoc verbo Troianis factus est error. sane 'stirps' genere feminino originem significat, ut “heu stirpem invisam” , masculino arborem, ut “sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum” . sed Horatius contra regulam nititur, ut “stirpesque raptas et pecus et domos” .


[95] prima tellus Italia, unde Dardanus venit; Teucer enim de Creta post venit. ubere laeto quod est Italiae proprium, ut alibi “atque ubere glebae” .


[96] matrem id est terram. tractum autem est de historia: nam Brutus et filii Tarquinii cum oraculum Delphici Apollinis peterent, responsum est eius imperium fore, qui primus matrem reversus oscularetur; quod solus Brutus agnoscens, de navi egressus simulans casum osculatus est terram: unde et potitus imperio est. exquirite hoc dicendo ostendit difficultatem.


[97] hic pro illic. domus Aeneae ad illud respicit 'da propriam Thymbraee domum'.


[98] nati natorum propter illud 'et mansuram urbem'. nam oraculum semper ad petita respondet. sane hic versus Homeri est, quem et ipse de Orpheo sustulit, item Orpheus de oraculo Apollinis Hyperborei. mire autem sequenti versu hoc ostendit dicendo 'haec Phoebus'.


[99] tumultu quia dixit 'exquirite'.


[100] laetitia propter promissam imperii aeternitatem. laetitia] finis enim auspicii in demonstratione conprehensus dedit petentibus laetitiae optandam gratulationem.


[101] vocet aut revocet, aut hortetur et moneat.


[102] monumenta virorum historias.


[103] spes discite vestras aut quasi senex loquitur: aut quia, ut supra diximus, scit se esse moriturum; ubique enim sciens futurorum inducitur.


[104] creta Dardanus Iovis filius et Electrae, profectus de Corytho, civitate Tusciae, primus venit ad Troiam et illic parva aedificia collocavit. post cuius obitum Teucer venit ex Creta et invenit Dardani socios habitantes in vallibus. qui constituit arces et moenia. modo ergo errat Anchises, nec respiciens adventum Dardani oraculum Cretam significare argumentatur ex his quae solent ab advenis fieri. Ida, inquit, illic est, quae et in Troia ad similitudinem dicta, ut “effigiem Xanthi Troiamque videtis, quam vestrae fecere manus” , item sacrorum similitudo, quae apud maiores nefas erat perire: unde Aeneas in XII. “sacra deosque dabo, socer arma Latinus habeto” . iovis magni quia illic dicitur esse nutritus: quod, ut Sallustius dicit, ideo fingitur, quia primos Cretenses constat invenisse religionem. sane nati Iovis fabula haec est: Saturnus postquam a Themide oraculo comperit, a filio se posse regno depelli, natos ex Rhea uxore filios devorabat. quae natum Iovem, pulchritudine eius delectata, nymphis commendavit in monte Cretae Dictaeo, ubi eum aluerunt apes. pro quo involutum lapidem glutiendum Saturno dedit. quem cum Saturnus, fraude cognita, vehementius quaereret, et adhibiti sunt Curetes et Corybantes, qui tinnitu aeris, id est lusus excogitato genere, ut cum clipeis aereis inter se concurrerent et prohiberent audiri pueri vagitum: unde ipsi sunt matris deum ministri. sed non nulli eosdem Curetes et Corybantes dicunt. ut autem fingatur Saturnus filios suos comesse, ratio haec est, quia dicitur deus esse aeternitatis et saeculorum. saecula autem annos ex se natos in se revolvunt: unde Graece Κρόνος quasi χρόνος, id est tempus, dicitur. medio ponto potest quidem intellegi secundum Sallustium, longe a continenti. sed altior est hoc loco poetae intuitus: nam apud chorographos legimus, quae insula in quo sit mari, ut Sardinia in Africo, Delos in Aegeo, et de aliis omnibus. de Creta omnes dubitant in quo sit mari; nam parte Libycum, parte Aegyptium, parte Achaicum, parte Ionium respicit. ergo 'medio ponto', ac si dici possit 'medio pontorum', quod Latinitas non recipit.


[105] mons idaeus ubi Idaeus derivativum est pro principali: et est Ἴδη Idaeus, ut Αἴτνη Aetnaeus. cunabula gentis nutrimenta; nam ubi iacent infantes cunae vocantur. et latenter dat gloriam Troianis dicens, eos a diis originem ducere: unde est “ab Iove principium generis” : ibi enim et de Dardano et de Teucro intellegimus, quasi Iovis cive.


[106] urbes habitant non dicit qui, sed intellegimus Cretenses. aut certe 'habitant' pro 'habitantur', ut “insinuat pavor” . et primo quidem centum habuit civitates: unde hecatompolis dicta est: post viginti et quattuor, inde ut dicitur duas, Gnoson et Hierapydnam. quamvis Livius plures a Metello expugnatas dicat. uberrima regna hic decipitur, quia audiit 'ubere laeto'.


[107] maximus unde pater fallitur; nam antiquior est Dardanus. alii 'maximus' antiquissimus tradunt; per patris autem appellationem maiorum cognationem ostendit. si rite avdita recordor bene dubitatione excusat errorem.


[108] teucrus de hoc fabula duplex est; nam et de parentibus eius dupliciter traditur. alii enim †cureas et Idae nymphae, alii, inter quos et Trogus, Scamandri filium tradunt. qui Scamander cum Creta frugum inopia laboraret, cum parte tertia populi ad exteras sedes quaerendas profectus est, ab Apolline monitus, ibi eum habiturum sedes, ubi noctu a terrigenis oppugnatus esset. cum ad Phrygiam venisset et castra posuisset, noctu mures arcuum nervos et loramenta armorum adroserunt. Scamander hos interpretatus hostes esse terrigenas, in Idae montis radicibus aedificia collocavit. qui cum adversus Bebrycas finitimos bellum gereret, victor in Xantho flumine lapsus non conparuit, qui post a Cretensibus in honorem regis sui Scamander appellatus est, filioque eius Teucro regnum traditum. qui cives e suo nomine Teucros appellavit, qui post a rege Troo Troiani dicti sunt, et templum Apollini constituit, quem Sminthium appellavit; Cretenses enim murem sminthicem dicunt. alii non Scamandrum, sed Teucrum ipsum sub condicione supradicti oraculi profectum de Creta dicunt, et civitatem et templum condidisse, et sminthos mures vocari a Phrygibus. tradunt praeterea non nulli Dardanum a Teucro in Phrygia inventum filiam suam ei sociasse, et Dardanum populares suos socero cognomines fecisse. quidam Teucrum Dardani filiam uxorem duxisse tradunt, et ideo Teucros appellatos. rhoeteas Rhoeteum promontorium Troados: licet alii 'Rhoetias' legant propter Rhoetiam Sithonis filiam. et amat Vergilius declinationes Graecas, salva regulae reverentia, in Latinas convertere ει Graecam diphthongon in 'e' longum mutans, ut Αἰνείας Aeneas, Μήδεια Medea, Ῥοίτειον Rhoeteum.


[109] optavitque elegit, ut “pars optare locum” .


[110] habitabant vallibus imis hi sunt qui cum Dardano venerant.


[111] hinc id est de Creta, unde venerat Teucer. mater cultrix cybeli 'mater' proprie, 'cultrix' autem 'Cybeli', id est montis Phrygiae, in quo colitur, a quo et Cybele dicta est. alii dicunt Cybelum sacerdotem eius primum fuisse in Phrygia, et ab eo Cybelen dictam. non nulli 'cultrix Cybele' legunt, ut sit quasi Cybeleia. alii Cybele ἀπὸ τοῦ κυβιστᾷν τὴν κεφαλὴν, id est a capitis rotatione, quod proprium est eius sacerdotum. corybantiaque aera Corybantes δαίμονες sunt, ministri matris deum; [quos dicit Corybantes] quasi δαήμονες, qui totum sciunt. aerea autem cymbala Corybantibus, Iasionis filiis, quibus vagitum Iovis celaverunt: quos quidam Corybantes dictos ideo tradunt, ἀπὸ τῆς Κόρης; Corybas enim Proserpina, quae Κόρη dicitur Graece, sine patre natus. alii Corybantes ab aere appellatos, quod apud Cyprum mons sit aeris ferax, quem †cypri coriam vocant.


[112] idaevmque nemus ut ostenderet Idaeum montem, qui sit in Troia, de Cretae Ida cognomen indeptum. fida silentia sacris hinc, inquit, inventum est servare sacris fidele silentium.


[113] et ivncti currum dominae subiere leones dominas deas dicunt, ut alibi “hi dominam Ditis thalamo deducere adorti” . sane dominam proprie matrem deum dici Varro et ceteri adfirmant: nam et ibi Proserpinam ideo a Vergilio dominam appellatam, quod ipsa terra esse dicatur, sicut et mater deum. sane fabula talis est. Schoenos civitas est. exinde fuit virgo Atalante, Schoenei filia, praepotens cursu, adeo ut, cum responsum accepisset, se post nuptias, ut quidam volunt, interituram, ut quidam vero, in naturam aliam commutandam, sponsos provocatos ac victos occideret. postea Hippomenes Venerem ut sibi in eo certamine adesset rogavit: a qua cum accepisset de horto Hesperidum tria mala aurea, provocavit puellam ad cursum et cum se videret posse superari, singula coepit iacere. tunc Atalante, cupiditate colligendorum malorum retenta, superata est. sed Hippomenes potitus victoria, cum gratiam Veneri vel oblitus esset, vel neglexisset referre, inpulsu eius in luco matris deum amoris inpatientia cum victa concubuit. unde irata dea in leones eos convertit et suo currui subiugavit et praecepit, ne secum umquam leones coirent. nam et Plinius in naturali historia dicit leonem cum pardalide libenter, et pardum cum leaena concumbere. ideo autem mater deum curru vehi dicitur, quia ipsa est terra, quae pendet in aere: ideo sustinetur rotis, quia mundus rotatur et volubilis est: ideo ei subiugantur leones, ut ostendatur maternam pietatem totum posse superare: ideo Corybantes eius ministri cum strictis gladiis esse finguntur, ut significetur omnes pro terra sua debere pugnare. quod autem turritam gestat coronam, ostendit superpositas terrae esse civitates, quas insignitas turribus constat. hanc eandem eram appellari, hoc est dominam tradunt. alii ipsorum leonum dominam a Vergilio dictam arbitrantur.


[114] divum ducunt qua ivssa et necessarium posuit et honestum.


[115] gnosia regna Cretam, a Gnoso civitate eius. gnosia regna petamus [et] est argumentum a possibili.


[116] nec longo distant cursu a Delo scilicet. et est argumentum a facili. modo ivppiter adsit aut aer, ac si diceret: tantummodo sit serenum, ut Horatius “manet sub Iove frigido venator tenerae coniugis inmemor” : aut re vera Iuppiter, qui praeest insulae Cretae, quam petemus: aut quia ventos prosperos Iuppiter praestat.


[117] tertia lux hoc quidam iuxta speciem auguralem positum tradunt, quae appellatur condictio, id est denuntiatio, cum denuntiatur ut ante diem tertium quis ad inaugurandum adsit, quod Anchises, post impetrationem augurii et Apollinis responsum suadens in Cretam eundum, ostendit condictionem in tertium diem; addit enim 'modo Iuppiter adsit' et reliqua. haec et pro civitate dicitur. cretaeis quia Κρήτη, ideo Cretaeis, ut Aetnaeis.


[118] meritos unicuique aptos; ratio enim victimarum fit pro qualitate numinum: nam aut haec immolantur quae obsunt eorum muneribus, ut porcus Cereri, quia obest frugibus, hircus Libero, quia vitibus nocet: aut certe ad similitudinem, ut inferis nigras pecudes, superis albas immolent, item tempestati atras, candidas serenitati. sane hic ostendit dicendo 'meritos' rite Neptuno et Apollini tauros immolari. 'honores' taurum figurate dixit; varietas enim ipsa idem significat.


[119] tavrum neptuno propter futuram navigationem. tavrum tibi pulcher apollo propter oraculum datum. sane hoc loco Vergilius secutus veterum opinionem Neptunum tantum et Apollinem nominavit; dicuntur enim hi dii penates fuisse, quos secum advexit Aeneas: quamvis diversis locis alias opiniones aliorum secutus poeta de diis penatibus diversa dixerit. et quidam 'pulcher Apollo' epitheton datum Apollini reprehendunt; pulchros enim a veteribus exsoletos dictos; nam et apud Lucilium Apollo pulcher dici non vult.


[120] nigram hiemi pecudem zephyris felicibus Albam bono usus est ordine, ut prius averteret mala, sic conciliaret optanda: frustra enim profutura poscuntur adversis sequentibus. nigram hiemi pecvdem] nam et Romani veteres diis asperioribus sacrificabant, ne nocerent.


[121] pulsum regnis cessisse paternis non dicit quare. sed talis historia est: Idomeneus de semine Deucalionis natus, Cretensium rex, cum post eversam Troiam reverteretur, in tempestate devovit sacrificaturum se de re, quae ei primum occurrisset. contigit, ut filius eius primus occurreret: quem cum, ut alii dicunt, immolasset, ut alii vero, immolare voluisset et post orta esset pestilentia, a civibus pulsus regno Sallentinum Calabriae promunctorium tenuit, iuxta quod condidit civitatem, ut “et Sallentinos obsedit milite campos Lyctius Idomeneus” . relatio ergo historiae ad iniciendum Troianis Cretam eundi desiderium pertinet: et re vera aliter ad hostis provinciam ire non poterant.


[122] idomenea huius nominis paenultima syllaba, natura brevis, contra regulam producta est. sed quia quinque Graecae sunt linguae, Aeolica, Iaca, Dorica, Attica, communis; hinc fit ut in uno nomine varietas inveniatur, ut ecce in hoc 'Idomeneus'. communis lingua facit genetivum Ἰδομενέως, Dorica Ἰδομενεῦς, Attica Ἰδομένεως, Iaca Ἰδομενῆος. unde est hic in versu accusativus, sicut et Ilionea.


[123] hoste hic multi distingunt. adstare esse †sub hoc: quod tunc significat, quando de his loquimur quae cadere non possunt; ut si dicas terras adstare. et ostendere vult se non temere credidisse.


[124] ortygiae de hac plenius supra dictum est. pelagoque volamus [quia] ut alibi “mare velivolum” .


[125] bacchatamque ivgis naxon aut vitibus consitam, aut celebratam Bacchis, aut ubi Bacchus ex Indis, vel ut quidam volunt post devictos gigantes egit triumphum; nam ut supra diximus, ipsi consecrata est: quae et Dia dicitur. bacchatam [ergo] in qua bacchatus sit Liber; aut ideo gratam Baccho, quod ibi cum relicta a Theseo Ariadne libentissime concubuerit, cui etiam coronam donavit, quae postea inter sidera collocata est. viridemque donusam vel a colore marmoris Lacedaemonii, vel silvestrem.


[126] olearon non adiecit epitheton causa varietatis. niveamque paron unde candidum marmor, ut “Pariusve lapis circumdatur auro” . sparsasque per aequor cycladas et hae quas dixit, cyclades sunt: unde minus est 'et alias'. 'sparsas' autem, quia nullo ordine continentur, ut stoechades, quae ἀπὸ τοῦ στοίχου dictae sunt; rectae enim sunt. cyclades vero non ideo dicuntur, quia in rotunditate sunt, sed quod longo ordine eas circumire necesse est. alii sporadas nomine cycladum dictas tradunt, quod sparsae sunt.


[127] legimus praeterimus, ut “litoraque Epiri legimus” . tractus autem sermo a nautis, quod funem legendo, id est colligendo, aspera loca praetereunt. freta concita terris vel propter promunctoria: vel quod naturale est, ut concitatiora sint maria vicinitate terrarum, quas constat anhelitum quendam ex se emittere: unde in quinto navigaturus Aeneas Eryci sacrificat.


[128] nauticus et reliqua. celeuma nauticum est hoc hemistichium. cretam proavosque petamus celeuma dicunt. et bene metro celeumatis usus est, id est anapaestico trimetro hypercatalecto. celeuma autem quasi praeceptum: unde Sallustius ait “inpediebant iussa nautarum” .


[129] proavosque sane 'proavos' appellando cognationem declarat.


[130] surgens flans, ut “et fando surgentes demoror austros” : econtra non flans ponens et residens dicitur, ut “cum venti posuere omnisque repente resedit flatus” .


[131] et tandem ad desiderium pertinet navigantum; nam sequitur 'ergo avidus muros'. curetum hi Curetes sunt primi cultores Cretae. alii tradunt Curetes et Corybantes, matris deum ministros, custodes sicut dictum est pueri Iovis, ad plurimas res maximi usus hominibus extitisse. adlabimur ostendit prosperam navigationem fuisse.


[132] ergo avidus muros ordo est 'avidus urbis optatae muros molior', non 'avidus molior'.


[133] pergameamque voco zeugma a superioribus, hoc est urbem. legitur sane in libris antiquioribus, Aeneam vere Cretam tempestate delatum locum Troiam nomine Pergamum appellavisse. alii dicunt, Pergamum in Creta conditam a Troianis captivis, qui ex classe Agamemnonis illo erant delati †ibique putant Aeneam quendam, generis auctorem, Ilio incolumi cum eo ad sacrum Apollinis venisset, gravidam hospitis filiam fecisse; ex qua ortus eodem nomine Aeneas classem Agamemnonis est adgressus hieme disiectam, cui se feruntur iunxisse hi, qui Cretam secesserant deserto Agamemnone: unde loco nomen Pergamum ab illo inditum, quod obtinuisse desertores feruntur iuxta Cydoniam. quod poetam latenter attigisse debemus accipere. gentem sociorum multitudinem, 'laetam' autem propter Pergama restituta.


[134] amare focos sacrificia celebrare. quidam 'focos' lares et per hoc domicilia tradunt. ergo 'focos' pro 'penates' posuit. at e contrario penates pro focis, ut “flammis adolere penates” . sane Varro rerum divinarum refert, inter sacratas aras focos quoque sacrari solere, ut in Capitolio Iovi, Iunoni, Minervae, nec minus in plurimis urbibus oppidisque, et id tam publice quam privatim solere fieri. focum autem dictum a fotu, ut colinam ab eo quod ibi ignis colatur; nec licere vel privata vel publica sacra sine foco fieri. quod hic ostendit poeta; focorum enim commemoratione instantium sacrificiorum mentio inducitur: quod ita esse multis locis docetur. quidam aras superorum deorum volunt esse, medioximorum, id est marinorum focos, inferorum vero mundos. arcemque attollere tectis poetica periphrasis, id est domos aedificare: nam arx est in civitate munitus locus.


[135] fere 're' longa est. sicco subductae litore puppes in siccum subductae litus.


[136] operata ivventus perfecit sacrificia propter conubia et novas sedes, quia apud veteres neque uxor duci neque ager arari sine sacrificiis peractis poterat, ut alibi “laetis operatus in herbis” , item Iuvenalis “et matutinis operatur festa lucernis” .


[137] subito cum id est cum subito.


[138] corrupto caeli tractu hic est ordo pestilentiae, ut Lucretius docet: primo aeris corruptio, post aquarum et terrae, mox omnium animalium. notandum sane Apolline offenso pestilentiam semper creari: quod etiam Homerus ostendit, cum eum armatum inducit sagittis: unde et Apollo dicitur secundum aliquos ἀπὸ τοῦ ἀπολλύειν. contra si citharam teneat, mitis est: unde Horatius “condito mitis placidusque telo supplices audi pueros Apollo” . miseranda metonymia 'quae miseranda facit'.


[139] arboribusque satisque lues quidam dicunt diversis numinibus vel bene vel male faciendi potestatem dicatam, ut Veneri coniugia, Cereri divortia, Iunoni procreationem liberorum, sterilitatem horum tam Saturno quam Lunae; hanc enim sicut Saturnum orbandi potestatem habere.


[140] linquebant dulces animas item alibi “et cum frigida mors anima seduxerit artus” . quare anima dicitur relinqui et non magis relinquere? secundum eos scilicet qui dicunt animam esse perpetuam et ad diversa corpora transitum facere: quod si est, bene dicimus, nos animas linquere, quorum nihil praeter corpus est: nam anima perpetuitatis est. unde Palinurus in sexto “nunc me fluctus habet” , hoc est corpus, quod solum meum est. aut certe simpliciter 'animas dulces linquebant', quia morientibus maxime dulces videntur: Terentius “animam relinquam potius quam illum deseram” . aut aegra trahebant duo mala significat, aut mortem aut aegritudinem prolixam. 'aegra' autem aegrota. et bene addidit 'corpora', quia et animus aeger potest esse.


[141] exurere sirius agros Sirius stella est in ore canis posita, quae annis omnibus oritur circa VIII. K#1123. Iulias, quae orta plerumque pestilentiam toto anno facit, plerumque paucis diebus, interdum innoxia nascitur. hinc est “et in totum regnaret Sirius annum” , item supra “et letifer annus” . tunc autem pestilentiam creat, si in hanc rem etiam ceterorum consentiat cursus astrorum. sane canicula, in cuius ore est, tantum generis feminini est, cum sit canis communis generis, unde hoc nascitur: nam in diminutione mutavit genus. steriles exurere agros exurendo steriles reddere.


[142] seges aegra 'seges' interdum terram significat, ut Horatius “haec seges ingratos tulit et feret omnibus annis” , interdum frumentum, ut “quid faciat laetas segetes” : hoc loco utrumque potest intellegi.


[144] hortatur pater ire mari bene filium mittit, quia erroris causa pater fuerat. veniamque precari et beneficium, ut “orantes veniam” , et re vera veniam erroris Anchisae, qui oraculum male interpretatus est.


[145] laborum temptare avxilium 'laborum' periculorum, ut “non tamen ulla magis praesens fortuna laborum est” . 'temptari' autem 'laborum auxilium' propter pestilentiam dixit. et quidam 'auxilium' distingunt, ut sequatur 'iubeat quo vertere cursus'.


[146] vertere cursus propter sedes ait.


[148] effigies sacrae et reliqua. ἓν διὰ δυοῖν. Varro sane rerum humanarum secundo ait, Aeneam deos penates in Italiam reduxisse, quaedam lignea vel lapidea sigilla, quod evidenter exprimit dicendo 'effigies sacrae divum' et reliqua: quamvis alio loco alias opiniones secutus diversa dixerit. sane hos deos Dardanum ex Samothracia in Phrygiam, Aeneam vero in Italiam ex Phrygia transtulisse, idem Varro testatur. quos quidam dicunt ideo inductos a poeta monere per somnum: monitu nam eorum per quietem iussum cum Latino foedus fecisse, eorum etiam monitu Latinum Aeneae se coniunxisse. eosdem tradit visos aliquotiens in somnis quid fieri vellent imperasse: eaque nostros publice curasse maiores.


[149] mediisque ex ignibus et reliqua. hoc quibusdam videtur ad maiestatem potius deorum referendum, quam ad iactantiam virtutis Aeneae. et significantius erit, si quae non legeris intellegas.


[150] visi adstare non adstabant, sed videbantur: unde et visa dicuntur; non enim sunt, sed videntur.


[151] in somnis multi hic distingunt et volunt unam partem esse orationis, id est vigilantis: nam quemadmodum videbat lunam infusam fenestris? multi 'in somniis' dicunt, ut sit conlisio, quomodo 'peculi' pro 'peculii'. multi 'in somniis' legunt et posterioribus iungunt: unde et visi: et corpus somno vinci volunt, mentem vero vigilare et meminisse omnium. ideo etiam dormiens de luna scire potuit. multo lumine cum nimbo suo, qui circa deos solet videri.


[152] insertas aut clatratas; aut non seratas, ut sit quasi 'inseratas', id est non clausas, et dictum, quomodo 'asprosque molares' pro 'asperos', 'conpostus' pro 'conpositus', 'vixet' pro 'vixisset'. vel 'insertas fenestras' quas lumine suo luna inseruerat, ab inserendo, quod se per rimas insereret. fundebat scilicet abundans lumen.


[153] tum sic adfari hic versus in multis non invenitur.


[154] ortygiam 'ad Ortygiam': more suo detraxit praepositionem, ut paulo post 'Cretae' pro 'in Creta'. sane quibusdam visum est serum auxilium deorum penatium; cur enim ante pestilentiam non monuerunt mutandas sedes? ideo aliquibus videtur somnium fuisse appetitum.


[155] canit proprie, quia oraculum. en quasi demonstrantis est, ut fidem faciat, ne somnium putetur, ut paulo post “haud dubitanda refer” .


[156] dardania derivativum nomen a constitutore. et notandum, regionem pro civitate positam. tuaque arma secuti ac si diceret 'tuas partes', vel imperium, ut “socer arma Latinus habeto” .


[157] sub te id est te duce, sub tuo iure agentes. permensi evecti, ut est contra “pelagoque remenso inprovisi aderunt” . multi autem 'permensi' sine 'n' legunt a verbo permetior. hic versus variasse dicitur.


[158] idem nos scilicet qui te sumus secuti. venturos plus est quam si dixisset 'futuros'; nam quasi eos iam esse significat. in astra nepotes significat Gaium Iulium Caesarem, qui primus inter deos relatus est. et bene 'in astra', cuius sidus apparuit, ut “ecce Dionaei processit Caesaris astrum” .


[159] urbi Romae κατ᾽ ἐξοχὴν, ut supra diximus. magnis id est nepotibus. et bonum ornatum a sermonis fecit similitudine 'magnis magna para' dicendo. 'magnis' vero dixit vel penatibus, ut 'magnis diis', vel nepotibus. et ad exhortationem Aeneae pertinet <'magna para'>.


[160] fugae profectionis. dicens autem 'fugae' videtur crimen proditionis excusare.


[161] mutandae sedes argumentum a necessitate. simul arguitur error Anchisae. ordo autem est 'Delius Apollo'. svasit deest 'capere'.


[162] cretae] non sic dicitur 'Cretae', quemadmodum 'Romae': neque enim bene, sicut dictum est, sine praepositione insulae ponuntur, nisi hae tantum quae eiusdem nominis civitates habent †et deli quasi labini.


[163] est locus ut ante diximus, totius orbis conparatione. hesperiam deest 'quam', ut supra dictum est. cognomine ab Hespero, Hispaniae rege: vel stella quam intuentur petentes Italiam.


[164] antiqua nobilis, ut iam dictum est.


[165] oenotri vel a rege, vel a vino. Italis enim primus vitem ostendit Saturnus, ut in septimo legimus “vitisator curvam servans sub imagine falcem Saturnusque senex” .


[166] Italiam dixisse bene omnia Italiae nomina in unum contulit propter errorem Aeneae.


[167] propriae sedes perpetuae, quia infirmas et in Creta et in Thracia condidit. hinc dardanus ortus iasivsque pater Dardanus et Iasius fratres fuerunt Iovis et Electrae filii: sed Dardanus de Iove, Iasius de Corytho procreatus est, a cuius nomine et mons et oppidum nomen accepit. postea Iasium dicitur Dardanus occidisse. hi tamen fratres cum ex Etruria proposuissent sedes exteras petere, profecti. et Dardanus quidem contracta in Troia iuventute Dardaniam urbem condidit, a qua Troianorum origo crevit. Iasius autem Samothraciam cepit et ibi liberum locum imperio tenuit. alii dicunt utrumque ex Corytho, Iovis filio, procreatos et sicut dictum est relicta Italia profectos. sed Iasium Samothraciam imperio tenuisse, Dardanum vero in Phrygiam pervenisse ibique auxilio fuisse Teucro, Scamandri filio, qui tum finitimas gentes bello subigebat, filiamque eius duxisse in matrimonium, et post mortem soceri regnum adeptum Dardaniam Troianam regionem ab suo nomine appellasse. Graeci et Varro humanarum rerum Dardanum non ex Italia, sed de Arcadia, urbe Pheneo, oriundum dicunt; alii Cretensem; alii circa Troiam et Idam natum. sane per patris appellationem cognationem <significat>.


[168] a quo principe nostrum a Dardano, non ab Iasio; nam anteriori respondit. quod autem dicit 'a quo principe genus nostrum est' potest et generaliter intellegi, id est unde originem ducimus, ut deos penates quasi Troianos intellegas, et ad ritum referri, de quo dicit Labeo in libris qui appellantur de diis animalibus: in quibus ait, esse quaedam sacra quibus animae humanae vertantur in deos, qui appellantur animales, quod de animis fiant. hi autem sunt dii penates et viales.


[169] laetus id est omissa tristitia quam de sociis habebat amissis, vel quia ei designatus evidenter fuerat locus, ad quem sine errore et pergere et pervenire deberet.


[170] havd dubitanda refer aut quia dubitaverant ex consilio Anchisae, aut ne propter somnium non crederent. havd d. r.] ideo dicunt, si forte non crederet quod per somnium vidit, aut quia non dubie, ut Apollo, monuerunt. corythum designat partem provinciae, ne alter error ex magnitudine procreetur locorum. quidam autem de Corytho hanc fabulam tradunt. Dardanus cum equestri proelio ab Aboriginibus pulsus galeam perdidisset, propter quam resistens et in audaciam suos reducens victoriam adeptus est, tum ob rem feliciter gestam oppidum ubi galeam amiserat condidit, cui Corytho nomen indidit eo quod Graece κόρυς galea dicitur. vel Corythum montem, in quo Corythus sepultus est. alii Corythum a Corytho, Paridis et Oenones filio, conditam ferunt.


[171] avsonias appellata Ausonia ab Ausone, Ulixis et Calypsus filio: et primo pars, postea omnis Italia nominata. dictaea Dictaeus mons Cretae est, dictus a Dicte nympha, quae illic colitur: in quo dicitur altus Iuppiter, ut “Dictaeo caeli regem pavere sub antro” . dictaea Dictaeus mons est in Creta, ubi herba dictamnos nascitur, quae admota vulneribus ferrum inhaerens solet expellere. qui mons dictus est a Dicte nympha, quae ibi colitur. quam cum Minos rex amaret et insequeretur per loca avia, illa se amore castitatis praecipitem dedit, et excepta piscatorum retibus invita reducta est. a qua rex abstinuit et nomine eius Dictaea loca appellari iussit. in hoc monte dicitur altus Iuppiter, ut “Dictaeo caeli regem pavere sub antro” . negat tibi ivppiter arva ex definito. et bene Iuppiter, quasi ipse qui Cretensibus praeest.


[172] talibus attonitus visis hoc est talibus deorum vultibus: propter 'visi ante oculos adstare': unde sequitur 'et voce deorum'; nam et voce se dicit attonitum et visis. 'attonitus' vero est stupefactus; nam proprie attonitus dicitur, cui casus vicini fulminis et sonitus tonitruum dant stuporem.


[173] nec sopor illud erat soluta elocutio.


[174] velatasque comas vittatas, ut “victori velatum auro vittisque iuvencum” : aut coronatas, ut “velat materna tempora myrto” . nam dii qui erant apud Laurolavinium non habebant velatum caput.


[175] manabat fluebat. hinc et lapis manalis quem trahebant pontifices, quotiens siccitas erat.


[176] corripio e stratis corpus ne satietate videatur reliquisse somnum. et sciendum, quia quotiens ex abrupto somnus aufugerit significat omen infelix, ut ecce hoc loco tempestas sequitur. item in secundo “excutior somno” , et statim sequitur civitatis excidium: nec sine ratione; nam si somnus munus deorum est, ut “et dono divum gratissima serpit” , non sine infelicitate ex abrupto deorum munus abscedit.


[177] tendoque supinas ad caelum cum voce manus honesta elocutio cum uno sermone respondemus duobus, ut “interea fessos ventus cum sole reliquit” . 'ad caelum' autem ideo, quia dii penates et Iovis et Apollinis fecerunt mentionem.


[178] intemerata rite perfecta, ut, si leniter vinum fundendum est aut mola inicienda, sic fiant ut ratio exigit sacrificii: aliter si fiant, temerata ac turbata sunt sacra: unde Helenus “nequa inter sanctos ignes in honore deorum hostilis facies occurrat et omina turbet” , item in octavo “audax quos rumpere Pallas sacra vetat” . focis et hic sicut superius dictum est, ostendit cum aris etiam focos solere numinibus consecrari: sed hic ideo 'focis', non aris, quia privatum sacrificium loquitur; nam penatibus sacrificat. perfecto honore peracto sacrificio, qui est honor deorum. et bene ordinem servat, ut ante sacrificet, quam somnium narraret.


[179] Anchisen facio certum bene 'certum', quia incertus erraverat. vel propter illud 'haec laetus longaevo dicta parenti'.


[180] ambigvam non incertam, sed modo duplicem, ut in sequentibus probat dicens 'geminosque parentes'. ergo 'geminos' hic duos, ut “gemini Atridae” .


[181] seque novo adventu scilicet Teucri. veterum locorum id est Italiae. deest sane 'esse', ut sit deceptum esse. sane novo errore veterum locorum aut per contrarietatem sermonum declamavit: aut 'novo' pro magno posuit.


[182] nate iliacis exercite fatigate; nam 'exercitatus' peritus significat: ut expertus et expers; nam expertum rerum si dixero, significo peritum; si expertem, ignarum.


[183] casus cassandra canebat haec compositio iam vitiosa est: quae maioribus placuit, ut “Anchisen agnovit amicum” et “sale saxa sonabant” . et bene Cassandrae inseruit testimonium, quae divinationem ab Apolline acceperat.


[184] portendere †significari debito. portendere minus est 'deberi', ut in septimo “portendi generos” .


[185] regna vocare satis proprie, unde in octavo “expectate solo Laurenti arvisque Latinis” .


[186] teucros crederet scilicet propter longitudinem spatii.


[187] tum vates cassandra moveret bene 'tum', quia iam probavit. et duo argumenta posuit, quibus purgavit errorem.


[188] cedamus phoebo <et m. m. s.> a necessario et utili scilicet. cedamus phoebo cuius instinctu dii penates profutura dixerunt, ut “hic canit et tua nos en ultro ad limina mittit” . meliora sequamvr potest bis subaudiri 'meliora', ut meliora moniti meliora sequamur.


[189] cuncti hoc est 'cuncti adsentimur'; nam 'cuncti profecti' pugnat cum 'paucisque relictis'. ovantes alacres, non utique gaudentes.


[190] hanc quoque deserimus sedem quemadmodum Troiam et Thraciam. et cum dolore dictum accipe 'hanc quoque deserimus sedem'; expressit enim miseriam totius sedis relictae.


[191] cava trabe navium periphrasis optima. currimus aequor sicut “Tyrrhenum navigat aequor” .


[194] supra caput capitalis, perniciosus.


[195] noctem hiememque pluviam cum obscuritate. 'hiemem' autem Graece dixit, nam χειμὼν etiam tempestas dicitur a Graecis. ferens adferens. inhorrvit unda tenebris horridior est facta per tenebras.


[196] magna aequora aut epitheton est, ut surgant aequora quae magna sunt, aut 'magna aequora', magni fluctus.


[197] gurgite vasto epitheto auxit tapinosin.


[198] involvere diem aspectum ademerunt. nimbi nubes. nox umida nubes caliginosae.


[200] excutimur cursu a proposito itinere avertimur. caecis in undis incertis, quia sidera non apparebant. caecis undis] id est quae non viderentur.


[201] ipse hoc est, navigandi peritus: hoc enim significat emphasis pronominis. negat discernere caelo figurate, ut “<abnegat> excisa vitam producere Troia” .


[202] viae mari dedit quod proprium terrae est, ut alibi 'sulcari' ait: unde et terra '“aequor” '. palinurus hic Iasii filius gubernator Aeneae fuit, qui Aenea de Sicilia ad Italiam veniente praecipitatus in mare nomen in Lucania monti celebri dedit.


[203] incertos soles bene 'incertos', quia quantavis sit obscuritas, tamen noctis est manifesta discretio: unde superflua quaestio est eorum qui dicunt, tres dies quomodo transisse scierunt, si noctem a die discernere non poterant? ergo 'incertos' obscuros dixit, ut “quale per incertam lunam” . caeca caligine cacenphaton in sermone.


[204] erramus pelago et reliqua. “hinc Pelopis gentes Maleaeque sonantia saxa circumstant pariterque undae terraeque minantur. pulsamur saevis et circumsistimur undis” . hi versus circumducti inventi dicuntur et extra paginam in mundo.


[205] attollere visa naturaliter dixit: quotiens enim propinquamus litoribus, et exsurgere terra videtur et fumum emittere.


[206] aperire ostendere, ut Sallustius “caput aperire solitus” . <aperire procul montes ac> volvere fumum pro aperiuntur montes ac fumus volvitur.


[207] remis insurgimus †cum remes, anaremos, id est exsurgentes fortius remigamus.


[209] servatum ex undis ac si diceret, de periculis in graviora se pervenisse discrimina. strophadum me litora Phineus rex fuit Arcadiae. hic suis liberis superduxit novercam, cuius instinctu eos caecavit. ob quam rem irati dii ei oculos sustulerunt et adhibuerunt harpyias. Phineus, Agenoris filius, Thracum rex, vel ut quidam volunt Arcadiae, Cleopatram, Aquilonis et Orithyiae filiam, habuit uxorem et ex ea duos filios, quibus supraduxit novercam. quos noverca ad patrem tamquam stupri adfectatores detulit: ob quam rem eos Phineus caecavit. quare irati dii, vel ut quidam volunt, Aquilo veneno propter nepotum iniuriam eum caecavit et ad pelagias insulas detulit adposuitque harpyias. quae cum ei diu cibos abriperent somnosque inquietarent, hic Iasonem, cum Argonautis propter vellus aureum Colchos petentem, suscepit hospitio: cui etiam ductorem propter symplegadas petras dedit. hoc ergo beneficio inlecti Argonautae, cum ei gratiam vellent referre, Zethum et Calain, filios Boreae et Orithyiae, alatos iuvenes, ad pellendas harpyias miserunt: quas cum strictis gladiis persequerentur pulsas de Arcadia, pervenerunt ad insulas quae appellabantur plotae. et cum ulterius vellent tendere, ab Iride admoniti ut desisterent a Iovis canibus, suos converterunt volatus: quorum conversio, id est στροφὴ, nomen insulis dedit. quod Apollonius plenissime exequitur. ut autem canes Iovis dicerentur, haec ratio est, quia ipsae furiae esse dicuntur: unde etiam epulas perhibentur abripere, quod est furiarum, ut “et manibus prohibent contingere mensas” . unde et avari finguntur furias pati, quia abstinent partis. item ipsas furias esse paulo post ipse testatur dicens “vobis furiarum ego maxima pando” . furias autem canes dici et Lucanus testatur, ut “Stygiasque canes in luce superna destituam” (6.733) et in sexto Vergilius “visaeque canes ululare per umbram adventante dea” . sane apud inferos furiae dicuntur et canes, apud superos dirae et aves, ut ipse in XII. ostendit, in medio vero harpyiae dicuntur: unde duplex in his effigies invenitur. et has Vergilius tres dicit, quarum nomina sunt Aello, Ocypete, Celaeno, Apollonius duas dixit, quem in XII. Vergilius sequitur, ut “sunt geminae pestes” . quidam autem dicunt hunc Phineum, ob divinitatem a Thracibus regem cooptatum, consilia divina prodidisse et obcaecatum adpositis harpyiis.


[210] stant sunt.


[211] ionio in magno in magno mari Ionio. et sciendum Ionium sinum esse inmensum ab Ionia usque ad Siciliam, et huius partes esse Adriaticum Achaicum Epiroticum; maria enim vel a provinciis vel ab insulis vel a civitatibus nomen accipiunt. bene ergo 'in magno', quasi in quo etiam alia maria sunt. quidam sane Ionium ab Io Inachi filia dictum volunt, quod amata hoc mare tranaverit, quod in VII., ubi de scuto Turni loquitur, plenius invenies. non nulli Ionium ab Ionio rege, qui in insula quae ante Illyricum iacet regnaverat, dictum tradunt.


[212] harpyiaeque colunt aliae ergo et Celaeno harpyia. has Hesiodus dicit Thaumantis et Electrae filias. quas sicut dictum est quidam furias putant, cum furiarum mater secundum Hesiodum Terra, secundum Aeschylum Nox sit.


[213] mensasque metu hoc est sicut dictum est, pulsae a Zetho et Calai.


[214] nec saevior vlla pestis et ira deum stygiis sese extvlit undis ut Poena in Statio. et non dicit has de inferis esse natas, sed peiores esse omnibus inde procreatis.


[216] virginei volucrum vultus si subdistinguas 'virginei', maior erit admiratio. foedissima hic turpis, ut Terentius in eunucho “nunc heu videtur foedus, quia illam non habet” . alibi 'foedum' cruentum, ut “sanguine foedantem” et “foedatique ora Galaesi” .


[217] proluvies sordis effusio. et vitavit ne diceret 'stercus'. et per hoc nimiam edacitatem ostendit. et quidam volunt 'proluvies', cum stercus ventris significet, a Vergilio hoc loco figuram ventris significatam, ergo quasi sannosum et panticosum ventrem. aliquando 'proluvies' sola effusio. Terentius “quod proluvium, quae haec est subita largitas” . aliquando pro aquis multis ponitur. uncaeque manus manus pro unguibus posuit, hoc est γαμψώνυχας.


[218] fame veluti fame; nam abundare dicit armenta. aut re vera 'fame', quam eis inferebat non inopia, sed avaritia. has alii famis praesides esse tradunt, quia et Phineo propterea adpositae sunt, et Troianos ab epulis prohibent, et his tantum famem praenuntiant, et ipsae sunt fame pallidae.


[219] deLati quod necessitatis est; nam voluntate aliquo non deferimur, sed venimus.


[220] laeta pinguia: nam in animalibus, in quibus cognosci non potest sensus, laetitiam pingue corpus ostendit, non mens, ut in hominibus. passim campis Ulixis socii boves Solis occidisse inducuntur, Vergilius credibilius finxit.


[221] caprigenumque pecus satis nove et adfectate. nullo custode deest 'cum'. per herbam ordo est, non 'per herbam', sed 'per campos in herbis videmus armenta'.


[222] ipsumque vocamus 'ipsum', id est regem deorum, aut certe praedatorem, hoc est, cui de praeda debetur aliquid: nam Romani moris fuit ut bella gesturi de parte praedae aliquid numinibus pollicerentur: adeo ut Romae fuerit unum templum Iovis praedatoris: non quod praedae praeest, sed quod ei aliquid ex praeda debeatur. vel quod hic deus iustitiae praeest. ergo cum eum invocant, testantur se nihil mali facere cum sine custode interimunt armenta.


[223] in partem praedamque in partem scilicet praedae.


[224] dapibusque epulamur dapes deorum sunt, epulae hominum: bene ergo utrumque posuit; nam et sacrificiis et conviviis operam tribuunt. opimis pinguibus.


[225] subitae pro subito. adverbium in nomen deflexum. lapsu celeritate, ut supra. adsunt velocitatem ostendit.


[226] harpyiae υι Graeca diphthongos est: nam Latina esse non potest, quia ne υ quidem habemus. clangoribus alas deest 'cum', ut sit 'alas quatiebant cum clangoribus', ut “atque Ixionii vento rota constitit orbis” , id est cum vento. aliter acyrologia est, si clangorem dixit alarum sonitum. sed sane hic versus qui circumductus est talis auditur 'resonant magnis stridoribus alae'.


[227] contactuque omnia foedant subaudiendum 'quae relinquebant'.


[228] tum praeterea. et deest 'erat', vel 'audiebatur'. et tria mala ipsarum posuit, vocem tactum odorem.


[229] rursum ad illud solum pertinet 'instruimus mensas'; nam ante in speluncis non fuerant. et sciendum hanc particulam interdum sic poni, ut iteratum aliquid significet, ut si dicas 'veni ad te mane, rursum veni'. interdum sine iteratione est, ut 'fui apud te, rursum veni etiam' non ideo dicis 'rursum', quia etiam primo venisti, sed quia illic fuisti. cavata pro 'cava'; nam cavatum proprie manu factum dicimus.


[231] arisque reponimus ignem ecce quod dixit 'in partem praedamque Iovem'. sane sciendum iterationem hanc fieri secundum ritum sacrorum; nam displicuisse prima ex prodigiis indicatur. sunt autem hae animales hostiae, quae tantum immolantur, et caro sacerdotibus proficit. alibi tantum sanguinem in aras fundi significat, ut “sanguinis et sacri pateras” , alibi partem corporis, ut “extaque salsos porriciam in fluctus” , alibi integras victimas, ut “et solida inponit taurorum viscera flammis” .


[232] ex diverso caeli ut 'ex secreto montium': subaudis 'loco'.


[233] turba sonans impetum ostendit; nam de tribus loquitur. et adludit ad furias, de quibus ait alibi “vocat agmina saeva sororum” . ergo 'turba' tamquam turba. quare turba, cum tres dixerit? quia apud Graecos qui dualem numerum habent, pluralis numerus a tribus incipit: ergo bene 'turba', quasi plures. vel 'turba' propter tumultum et strepitum alarum. alii tradunt ideo turbam, quod plures, non tres tantum harpyiae sint: alii quod eis cum furiis consortium, unde 'vobis furiarum ego maxima': alii eas etiam parcas esse, unde et divinatio ei data est. praedam pedibus circumvolat uncis aut circum praedam [dixit] volat uncis pedibus: aut intra volam interiorem manus amplectitur praedam: unde et 'involare' dicimus intra volam tenere, unde et pyra quaedam volema dicuntur, eo quod volam impleant.


[234] pollvit contingit. et pollutum sacrificium contactum dicitur. et hoc est 'contactuque omnia foedant inmundo'.


[235] dira Sabini et Umbri quae nos mala, dira appellant.


[236] ac ivssi hic 'iussi' utrum verbum an participium sit, id est utrum illi iussi sint, an ego iussi? tectosque per herbam disponunt enses hoc est disponunt et tectos faciunt: sic et scuta condendo latere faciunt.


[239] signum utique militare. misenus bene Misenum dicit tubicinem: ipse est enim qui dicitur filius fuisse Aeoli, ut “Misenum Aeoliden” : quia constat sonum omnem ex vento creari.


[240] nova mira, ut “Pollio et ipse facit nova carmina” : nam novum bellum non est cuius extat exemplum; Hercules enim in monte Arcadiae Stymphalo vicit Stymphalidas, ut Statius “et aerisonum Stymphalon” . aut 'nova' ideo, quia vulnerari non poterant.


[241] obscenas obscenae sunt aves, quae canendo adversa significant, ut paulo post 'infelix vates'. pelagi volucres quia dicuntur Ponti et Terrae filiae: unde in insulis habitant partem terrarum, partem maris tenentes. alii dicunt eas Neptuni filias, qui fere prodigiorum omnium pater est: nec inmerito; nam secundum Milesium Thaletem omnia ex umore procreantur: unde est “Oceanumque patrem rerum” . hinc fit ut, quotienscumque desunt parentes, redeatur in generalitatem. sic et peregrinos Neptuni filios dicimus, quorum ignoramus parentes. alii vero dicunt harpyias filias esse Thaumantis et Electrae. quidam 'pelagi' adverbialiter accipiunt, ut 'belli', ut 'domi', propterea quod res in insula geritur. foedare cruentare. Ennius “ferro foedati iacent” .


[242] vim, plumis vllam naturale enim est ut eludat ictum plumarum levitas: unde et addidit 'plumis'. nam, quod Donatus dicit, ideo eas fuisse invulnerabiles, quia de Styge erant natae, non probatur.


[244] semesam semicomesam. vestigia vel pedum signa: vel indicium sordium, quibus epulas discedentes polluebant.


[246] infelix vates nuntia infelicitatis, ut μάντι κακῶν. hoc est nobis infelix, ut “sis felix” , id est nobis. et videtur hic auspicii genus inducere secundum augures, quod de diris colligitur, quorum unum genus est quod ex signis colligitur, quo nunc utimur. diram autem esse harpyiam duplici modo memorat, et oscinis et alitis: etenim cum eam facit loquentem oscinis auspicium expungitur, dirum tamen quod futuram famem denuntiat; nam ipse ait “sive deae, seu sint dirae obscenaeque volucres” , et “quam vos dira fames” . verum cum ait “pinnis ablata refugit” , ab alite auspicium factum docuit; alites enim certa genera avium ab auguribus appellantur, quae pinnis vel volatu omina possunt facere: quae si fuerint prosperae, 'praepetes'; si adversae, inebrae vocantur: quod etiam in XII. signatius dicit “alitis in parvae subito collecta figuram” , ubi vere diram vult videri. rumpit vocem cum indignatione loquitur, ut “quid me alta silentia cogis rumpere?” et notandum, ut supra diximus 'rumpit vocem', cum hoc de silentio melius dicatur fieri. an 'rumpit', quia tantum humanam habens faciem contra naturam sui corporis loquitur?.


[247] bellum etiam pro caede boum stratisque ivvencis iteratum est ad augendam invidiam, ut “stirpis Achilleae fastus, iuvenemque superbum” . aut num aetates boum voluit conprehendere?


[248] laomedontiadae perfidi: a rege natum obprobrium, qui deos fefellit. sane alibi indifferenter hoc nomen ex persona poetae ponitur, ut “Laomedontius heros” , “Laomedontia pubes” . bellumne necessario iteravit, ut verbum in quo culpa consistit.


[249] patrio regno aut Neptunio, aut, sicut alii dicunt, quia Thaumas, pater earum ex Electra, Ponti et Terrae filius fuit. alii 'patrio' proprio accipiunt, ut “et patrios cultusque <habitusque]2 locorum” , utique proprios; nam quam patriam agri habeant?


[250] accipite ergo animis quia nos bellis appetitis: ac si diceret, ut futuram famem iam nunc possitis timere.


[251] quae phoebo pater omnipotens tribuit auctoritatem, ne possint a se dicta quasi ab irata conficta contemni. simul notandum Apollinem quae dicit a Iove cognoscere. phoebus apollo purus, inpollutus: et est Apollinis fixum antonomasivum, quod alii dari non potest; nam sunt et alia communia, ut 'pater', 'omnipotens'.


[252] furiarum maxima adeo ipsae sunt furiae, ut et unum epitheton habeant, et causis consentiant: nam ait de Tisiphone “furiarum maxima iuxta accubat et manibus prohibet contingere mensas” ; quod etiam hae faciunt et inferentes Troianis famem et praenuntiantes. alii dicunt ideo adsumpsisse sibi furiae nomen harpyiam, ut terreat.


[253] Italiam cursu petitis ex his quae norunt fidem dicendis accommodant: id est ex hoc mihi fidem habebitis futurorum, si praecedentia vera sunt.


[255] datam fatis concessam.


[256] quam vos dira fames ut Varro in secundo divinarum dicit, oraculum hoc a Dodonaeo Iove apud Epirum acceperunt: quod modo dixisse fingit harpyias. sed tamen colorate tangit historiam dicendo 'quae Phoebo pater omnipotens'. nostraeque inivria caedis quidam 'iniuriam' pro 'vindictam' accipiunt. et harpyia ista mentitur: nam inminens Troianis fatalis est fames.


[257] ambesas undique esas, hoc est rotundas: maiores enim nostri has mensas habebant in honore deorum, panicias scilicet.


[258] refugit non metu: nec enim minantibus convenit: sed ne posset rogatu placari.


[259] gelidus derigvit id est gelidus factus deriguit.


[260] nec iam amplius armis subaudis 'usi sunt'; nec enim potest esse ab inferioribus zeugma, quod plerumque fit, ut ei per omnia unus sermo sufficiat, ut “Troiugena, interpres divum, qui numina Phoebi, qui tripodas, Clarii laurus, qui sidera sentis” pro omnia 'sentis' intellegis. plerumque aliud subauditur, ut hoc loco, item “disce, puer, virtutem ex me verumque laborem, fortunam ex aliis” subaudis 'opta'; nam fortuna ex aliis non discitur.


[261] sed votis precibusque duplici ratione placantur numina, aut votis aut precibus: unde est “Iunonis magnae primum prece numen adora, Iunoni cane vota libens” . ivbent volunt, ut “infandum regina iubes renovare dolorem” . Terentius “iubeo Chremetem” .


[262] sive deae quia divinant. obscenaeque volucres quia in his ventris cernebant proluviem. bene autem, etiam si aves sunt, eas dicit placandas propter pessima omina.


[263] passis apertis, solutis.


[264] numina magna hoc est Iovem Minervam Mercurium secundum Samothracas, ut “penatibus et magnis diis” . ita autem invocat, ut 'magna' dicat. meritos congruos, id est expiatorios: unde sequitur 'di prohibete minas'. indicit sacrorum verbo usus est; nam supplicationes et dies festi indici dicebantur.


[265] dii prohibete minas hoc per speciem auguralem quae invocatio appellatur non nulli dictum putant. invocatio autem est precatio, uti avertantur mala, cuius rei causa id sacrificium augurale peragitur, ut hic de auspicio harpyiarum invocatione suscepta 'dii prohibete minas' et cetera. avertite casum bene, etiam si contingat, casum credit esse, non ultionem. aut certe ideo 'casum', †ne si fatales averti non possit. 'casum' autem, id est periculum; nihil est enim fame gravius, quod ait postea “obscenamque famem, quae prima pericula vito” . Sallustius “sin vis obsistat, ferro, quam fame aequius perituros” . servate pios propter facta sacrificia. merito ergo servate <nos> qui pii sumus, ut “quae ne monstra pii paterentur talia Troes” .


[269] ventusque gubernatorque vocabat honestius hac elocutione per pluralem utimur numerum, licet possit et singularis esse.


[270] medio apparet fluctu iuxta morem cotidianum dixit 'medio', ut si dicamus 'in medio mari naufragium fecit', cum interdum non longe a litore contingit. nemorosa zacynthos insulas Graeciae commemorat. hae omnes insulae Graeciae sunt, quas Homerum secutus mutatis tantum coniunctionibus de Graeco in Latinum transtulit. 'nemorosa' autem ὑλήεσσα Ζάκυνθος commemorat.


[271] sameque Cephalleniae civitas est ista: nam Samos in Asia est. neritos mons Ithacae.


[272] effugimus transimus celeriter. laertia regna inrisorie, cum praemiserit scopulos, ut “inmania saxa, vestras, Eure, domos” .


[274] leucatae nimbosa cacumina montis Leucata mons est altissimus, prope paeninsula, in promunctorio Epiri iuxta Ambraciam et sinum et civitatem, quam Augustus Nicopolim appellavit victis illic Antonio et Cleopatra. ibi et templum Actiaco Apollini constituit et ludos Actiacos: unde nunc Vergilius in honorem Augusti quae ipse fecit dat eius origini; nam Aeneam illic dicit ludos celebrasse, ut alibi inducit Aeneam promittentem templum Apollini, quod fecisse constat Augustum, ut “tum Phoebo et Triviae solido de marmore templum constituam” . sane de hoc Leucate amatores se in mare ad excludendum amorem praecipitare dicebantur: ut Sappho †quae his inde desiluit. hic locus vocatur †allo. hoc autem plenius ubi Damon in bucolicis loquitur invenies. nimbosa cacumina semper enim, quamvis aliis caeli partibus serenis, Leucatae montis cacumen nubibus tectum est.


[275] et formidatus nautis aut quod locus hostilis; aut propter asperitatem locorum, quia saxosa sunt; aut, ut quidam volunt, quia moris erat aliquem ei de nautis immolari, ac per hoc qui formidaretur. aperitur apollo nauticum verbum, quotiens cedente eo quo inpeditur aspectus, aliquid patescit, ut “portusque patescit iam propior” .


[276] hunc petimus occurrebat: cur formidatum petitis? ideo intulit 'fessi'. vel quia hiemis inminebat adventus: nam ideo et parvae urbi successit, quia terra erat hostilis, aut ideo hostili terrae, quia erat parva. parvae urbi Ambraciae scilicet. 'parvae' autem in adulationem Augusti dictum; nam hanc Augustus diruit primo, quod ei bello Actiaco fuisset inimica: 'parva' ergo quam parvam fecerat Caesar. sed post eam instauravit et appellavit Nicopolim.


[278] insperata tellure an quia saxosa loca; an quia per medios hostes navigaverant; an quia tempestate; an quia [cum] Graeca? nam ideo et 'potiti' sequitur. tellure potiti 'potior' et 'illa re' dicimus et 'illius rei': sed per septimum casum in usu est, per genetivum figurate ponitur. Sallustius “ut prius quam legatos conveniret Adherbalis potiretur” . legimus et per accusativum, sed uti non possumus: Terentius “patria potitur commoda” .


[279] lustramurque iovi aut 'lustramur', id est purgamur, ut Iovi sacra faciamus; aut certe 'lustramur Iovi', id est expiamur. piaculum enim commissum fuerat tauro in Thracia immolato, ut diximus supra, et licet multa fuissent secuta sacrificia, intellegebatur tamen adhuc numen iratum non desinentibus malis. sciendum sane moris fuisse, ut piaculo commisso ludi celebrarentur: nam cum Romani iracundia matris deum laborarent et eam nec sacrificiis nec ludis placare possent, quidam senex statutis ludis circensibus saltavit, quae sola fuit causa placationis: unde et natum proverbium est “omnia secunda, saltat senex” . quamvis hoc et alio ordine et alia ex causa narratur †sttotian. aut 'lustramur Iovi', quia supra dixerat “ipsumque vocamus in partem praedamque Iovem” et postea poena harpyiarum secuta est: ergo quoniam non ad iustum sacrificium Iovem invocaverint, ideo illi piaculum solvunt; hoc est enim 'diis lustrari', offensa eorum liberari. sane 'lustramur' apto verbo usus est mentionem ludorum facturus; horum enim certaminum sacra celebratio lustrum vocatur: lustrato enim populo dii placantur. votisque] dubium est utrum faciendis an solvendis votis. votisque incendimus aras id est vota facientes. dubitatur vero utrum Iovis aras, an Veneris dixerit. Varro enim templum Veneri ab Aenea conditum, ubi nunc Leucas est, dicit: quamvis Menander et Turpilius comici a Phaone Lesbio id templum conditum dicunt. qui cum esset navicularius, solitus a Lesbo in continentem proximos quosque mercede transvehere, Venerem mutatam in anuis formam gratis transvexit: quapropter ab ea donatus unguenti alabastro cum se †in dies inditum ungueret, feminas in sui amorem trahebat, in quis fuit una, quae de monte Leucate cum potiri eius nequiret abiecisse se dicitur: unde nunc auctorare se quotannis solent qui de eo monte iaciantur in pelagus. quidam id fieri propter Leucaten puerum dicunt, quem cum Apollo vellet rapere, in mare se proiecit montemque cognominem sibi fecit.


[280] actia litora ut supra diximus, propter Augustum hoc. dicit, qui illic ludos statuit agonales, devicto Antonio et Cleopatra.


[281] patrias palaestras palaestrae usus primum apud Athenienses repertus est. Troiani autem praeter Dardanum et Teucrum etiam ab Atheniensibus originem ducunt: unde et Minervam colunt. hinc est in secundo “neu populum antiqua sub religione tueri” 'antiqua' scilicet ab Atheniensibus tradita. 'Iliacis' ergo Atheniensibus, unde Ilienses didicerunt. nam et Vestam ideo Troiani colunt, quia eadem terra est, terrigenas autem Athenienses nemo dubitat.


[283] fugam tenvisse feliciter navigasse: nam 'tenere' est implere, ut “ni teneant cursus certum est dare lintea retro” , id est impleant. et potest intellegi secundum communem sensum, ob hoc eos lustratos, id est expiatos, ob hoc sacrificasse et ludos celebrasse, quia hostiles terras prospera navigatione transierant.


[284] magnum sol circumvolvitur annum antiqui tempora sideribus computabant et dixerunt primo lunarem annum XXX. dierum: unde invenitur in aliquibus DCCCC. annorum vita, scilicet lunarium. postea solstitialis annus repertus est, qui XII. continet menses. mox maiore cura annum esse magnum voluerunt omnibus planetis in eundem recurrentibus locum, et hic fit, ut supra diximus, secundum Ciceronis Hortensium post annos xii DCCCCLIIII solstitiales scilicet: bene ergo nunc 'magnum' addidit, ne lunarem intellegeres; bene solis nomen, ne, quia dixerat 'magnum', illum planetarum acciperes: de quo varia dicuntur et a Mentore et ab Eudoxo et a Ptolomaeo et ab ipso Tullio; nam in libris de deorum natura tria milia annorum dixit magnum annum tenere. possumus tamen accipere, Troianos ibi annum duodecim mensium fecisse.


[286] aere cavo clipeum aeris cavi, ut “pulchra prole” . 'clipeum' hic masculino, at neutro alibi “clipeum super intonat ingens” . magni gestamen abantis paenultima habet accentum. et hunc Abantem intellegamus occisum cum Androgeo apud Troiam, ut “mutemus clipeos” : sed Vergilius, amans inventa occasione recondita quaeque summatim et antiquam contingere fabulam, de Abante dixit. Abans namque, Lyncei et Hypermestrae filius, viribus praestans, cum vicinas civitates subvertisset magnusque terror universis esset, diem supremum obiit. populi autem quos ille devicerat, regno eius infesti, manu facta urbem diruituri muros subiere, cumque in eo essent ut iam civitatis potirentur, senex quidam iuvenem egregiae formae securum in publico excidio notavit in foro, cumque ex eo quaesisset, cur patriae non succurreret, respondit, quod arma non haberet. tunc senex ei Abantis arma consecrata demonstrat hortatusque est ut eis uteretur: quibus tunc sumptis iuvenis properat in aciem. hostes vero viso Abantis clipeo fugerunt. quidam sane Abantem inventorem clipei ferunt.


[287] postibus adversis figo proprie; figi enim dona dicuntur, ut “sacra ad fastigia fixi” . et sciendum inter sacratas res etiam dona esse, sicut in libris sacrorum invenitur, quae tamdiu dona dici possunt, quamdiu non profanentur: rite ergo dicendo 'Aeneas haec de Danais victoribus arma' ostendit clipeum quem dono obtulerat consecratum. sciendum tamen hunc clipeum ab Aenea apud Samothraciam in templo consecratum, quod poeta per transitum tetigit. rem carmine signo 'rem' votum, id est voluntatem. 'carmine' autem epigrammate. et sciendum carmen dici quicquid pedibus continetur: nam et hic unum versum carmen dixit, et in bucolicis duo, ut “tumulo superaddite carmen, Daphnis ego in silvis hinc usque ad sidera notus, formosi pecoris custos formosior ipse” .


[288] de danais victoribus inrisio est, ut “victoresque cadunt Danai” . subaudis autem 'arma consecravit', vel posuit. sane hic 'arma' clipeum solum, ut “at Lausum socii exanimem super arma ferebant” .


[289] linquere tum portus id est post insultationem carminis necessario statim fugit.


[291] aerias arces id est altas. phaeacum Corcyram insulam dicit, sitam inter Epirum et Calabriam, ubi regnavit Alcinous, quam incoluerunt Phaeaces. abscondimus nauticus sermo est. sane mira usus est celeritate, ut ante absconditam quam visam insulam diceret.


[292] portuque subimus chaonio ut “subeunt muro” : nam si 'Chaonios' legeris, non 'Chaonio', difficilis est scansio, non excluso 's'.


[293] buthroti urbem id est Buthrotium, ut “fontem Timavi” . haec autem civitas est in Epiro, cuius pars est Chaonia, quae ante Molossia dicta est. buthroti urbem] Helenus, filius Priami, cum Epirum sacrificaturus applicasset, bos vulneratus manus ministrantis evasit. et in eo loco ubi bos cecidit urbem ex responso constituit, quam a vulnere bovis Buthrotum appellavit. posita est autem in saxo quod mari cingitur, in quo fons huius naturae esse perhibetur, ut, cum mare quietum fuerit, crescat, cum vero fluctibus attollitur, decrescat.


[294] incredibilis rerum fama incredibilium rerum fama. et bene non credit: unde et postea interrogat “Pyrrhin conubia servas?”


[295] priamidem helenum hoc totum cum admiratione pronuntiandum est.


[297] patrio marito atqui Thebana fuit de Thebis Phrygiis. sed aut provinciam pro patria posuit, ut “Italiam quaero patriam” , item Sallustius “Hispaniam sibi patriam esse” : aut certe secundum ius locutus est, quia uxor viri domicilium sequitur, iuncta ergo Hectori facta Troiana est; nam et 'cessisse' de iure est, cedi enim hereditas dicitur. ergo merito dicta est Heleno civi nupsisse. cessisse marito sic ait, ut dicimus: ex hereditate paterna illud mihi cessit. consuetudinis sane regiae fuit, ut legitimam uxorem non habentes, aliquam licet captivam, tamen pro legitima haberent, adeo ut liberi ex ipsa nati succederent. Pyrrhus hanc quasi legitimam habuit et ex ea filium Molossum suscepit. postea cum vellet Hermionen, Menelai et Helenae filiam, Oresti iam ante desponsatam, ducere uxorem, Orestis insidiis in templo Delphici Apollinis occisus est. verum moriens praecepit, ut Andromache, quae apud eum coniugis locum tenuerat, Heleno daretur propter supra dictum beneficium, quo eum a navigatione, ceteris Graecis navigantibus, quos tamquam vates sciebat tempestate perituros, prohibuerat. inde factum est, ut teneret regnum privigni, qui successerat patri: a quo Molossia dicta est pars Epiri, quam Helenus postea a fratre Chaone, quem in venatu per ignorantiam dicitur occidisse, Chaoniam nominavit, quasi ad solatium fratris extincti. quamvis de hoc nomine etiam aliae causae apud diversos alios inveniantur.


[300] progredior portu classes et litora linquens hysteroproteron in sensu: ante enim linquitur litus et sic a portu proceditur. sane securitatem verbo ostendit, dicens 'classes et litora linquens', quippe cum regnum civium peteret. aliter in primo “exire locosque explorare novos” . notandum sane finitum esse versum participio: quod rarum apud Latinos est, apud Graecos vitiosissimum.


[301] sollemnes non festas, sed legitimas, anniversarias. tristia dona tale est illud “quem semper acerbum, semper honoratum, sic di voluistis, habebo” .


[302] in luco lucum, ut supra diximus, numquam ponit sine religione; nam in ipsis habitant manes piorum, qui lares viales sunt: unde in sexto “nulli certa domus; lucis habitamus opacis” . et in quinto “tumuloque sacerdos ac lucus late sacer additur Anchiseo” . et hic lucus, qui ad reddenda sollemnia Hectori et Astyanacti fuerat dicatus. falsi simulati.


[303] libabat cineri non dixit cuius, sed exin †latinis intellegitur. sic et 'manes'. manesque vocabat sacrificiis inani sepulturae conciliabat manes Hectoreos. et bene in luco, ut diximus supra.


[304] ad tumulum id est cenotaphion. viridi caespite herboso.


[305] geminas unam marito, alteram filio: aut certe illud respicit, quia inferi pari gaudent numero, ut “ecce duas tibi Daphni” , superi vero inpari, ut “numero deus inpare gaudet” : vel 'geminas' Diti patri et Proserpinae; †aut quia datae. <sane> mortuorum arae, deorum altaria dicuntur, ut “en quattuor aras, ecce duas tibi Daphni, duoque altaria Phoebo” : quamvis hoc frequenter poeta ipse confundat. lacrimis sacraverat hoc tantum, ut causam lacrimarum haberet.


[307] monstris ut monstris: rebus scilicet insperatis. et hoc ad Andromachen refertur, quae putat monstrum: aut certe 'monstris', quod tunc advenerat Aeneas, cum illa manes invocaret et eum crederet esse defunctum.


[308] derigvit visu in medio dum me cernit, obstipuit: aut antequam nos manifestius videret. calor ossa reliquit id est extimuit, ut “solvuntur frigore membra” .


[310] verane te facies ordo est, o nate dea, adfersne te mihi, vera facies, verus nuntius? et opportunum principium feminae, quam incertam timor fecerat. verus mihi nuntius adfers quidam sic exponunt: 'adfers' pro adfereris, id est vivus mihi nuntiaris.


[311] vivisne et secundum muliebrem adfectum, sicut supra dictum est, interrogat, et bene suspicatur: nam et inferis sacrificat, et in luco, in quo habitant manes.


[312] hector ubi est hoc ad Aeneae pertinet gloriam, ut ab Hectore numquam discessisse videatur. sentit autem hoc: si umbrae videntur in sacris, cur non eorum magis quibus sacrificatur? dixit lacrimasque effudit bene postquam ad mentionem Hectoris ventum est, tacuit et flevit.


[313] furenti insolabiliter et inpatienter dolenti.


[314] turbatus lugente scilicet Andromache. Cato ait “verba tertiato et quartato quempiam dicere prae metu” . hisco hiscere est hiare, nec loqui posse. vel 'hisco' hic loquor.


[315] vivo equidem hoc †enim et hos legendum est. vivo equidem ac si diceret: si tamen vita est infeliciter vivere.


[316] nam vera vides propter illud 'verane te facies'?


[317] hev disiungendum ab interrogatione, ut separatim luctuosa vox audiatur. casus hic 'eventus', ut “tot casibus actos” : alibi 'periculum'. deiectam conivge tanto πάθος per conparationem virorum factum. excipit signate locutus est, quia 'deiectam' dixerat; excipiuntur enim quae cadunt.


[318] digna congrua et priori conveniens.


[319] hectoris andRomache si 'Andromache', sequentibus iunge: si 'Andromachen', superioribus. sed cum supra Heleno nuptam dixerit, cur hic Hectoris dixit? sed ipse quaestionem solvit dicendo 'incredibilis'. conubia servas tenes, ut “et nunc servat honos sedem tuus ossaque nomen” : aut certe obtines, ut “servantem ripas” . Aut quia audierat nuptam Heleno. servas pro servasti.


[320] deiecit vultum decenter, quia de concubitu admonita est. demissa humili, tenui. et verecunde, quia de Pyrrho dictura est.


[321] o felix] <bene> ad interrogata non respondet. o felix bene et virginitatem laudat et mortem, ut ostendat se invitam Pyrrhi pertulisse conubium et esse superstitem suis miseriis. priameia virgo] quia notum est nomen, omisit. priameia virgo Achilles dum circa muros Troiae bellum gereret, Polyxenam visam adamavit et conditione pacis in matrimonium postulavit. alii dicunt, quod, cum ad redimendum corpus Hectoris ab Achille etiam ipsa cum patre venisset, adamata est. quam cum Troiani fraude promisissent, Paris post Thymbraei Apollinis simulacrum latuit et venientem Achillem ad foedus missa vulneravit sagitta. tum Achilles moriens petiit, ut evicta Troia ad eius sepulcrum Polyxena immolaretur: quod Pyrrhus implevit. et alius ordo fabulae huius: cum Graeci victores in patriam vellent reverti, e tumulo Achillis vox dicitur audita querentis, quod sibi soli de praeda nihil inpertivissent. de qua re consultus Calchas cecinit, Polyxenam Priami filiam, quam vivus Achilles dilexerat, eius debere manibus immolari; quae cum admota tumulo Achillis occidenda esset, manu Pyrrhi aequanimiter mortem dicitur suscepisse. invenitur enim apud quosdam quod etiam ipsa Achillem amaverit, et ea nesciente Achilles fraude et insidiis sit peremptus. ante alias ideo felicior, quia virgo extincta est. una ante alias 'ante alias' hic absoluto iunxit, ut “fida ante alias” . iungitur tamen et conparativo, ut “scelere ante alios inmanior” , et superlativo, ut “ipse ante alios pulcherrimus omnes” .


[322] hostilem ad tumulum quia grande est mortis solatium praemissus hostis interitus. Troiae sub moenibus altis solatium dedit mortuae, quod licet ad hostilem tumulum, sed in ore patriae perierit; unde duplex felicitas, quod et virgo et in patria meruerit interire.


[323] ivssa mori hoc est ex praecepto Achillis, quam ad tumulum suum iussit occidi. sortitus quia captivi et praeda inter victores sorte dividebantur, ut est “et praedae dicere sortem” .


[324] nec victoris eri tetigit captiva cubile singula habent enfasin suam: nam parum erat dominum dicere, nisi et victoris adderet fastum; 'tetigit' non ascendit; nec genialem lectulum, sed 'cubile'. nec victoris eri et reliqua. merito ergo 'felix' quae sola morte tot poenas refugit. tetigit captiva cubile 'tetigit' non cum fiducia coniugali ascendit, sed ut solent captivae dominorum toros paventes leviter contingere.


[325] diversa per aequora vectae tamquam parum fuerat, patriam incensam.


[326] stirpis achilleae cum magno dolore dictum 'Achilleae', quia ab eo Hector occisus est. et idem bis dixit. fastus superbiam. et est quartae declinationis; nam liber, qui dierum habet conputationem, secundae declinationis est: unde erravit Lucanus dicendo “nec meus Eudoxi vincetur fastibus annus” (10.187).


[327] servitio enixae tulimus hoc est pertulimus, donec in servitio positae eniteremur. et bene plurali utitur numero ad excusandum pudorem.


[328] ledaeam hermionen id est Ledae neptem, Tyndarei uxoris, quam Iuppiter in cygnum mutatus gravidam fecit, quae ovum peperisse dicitur, unde nati sunt Helena, Castor et Pollux. lacedaemoniosque hymenaeos cum ingenti felle, ac si diceret: infelices maritis semper, ut Paridi et Deiphobo.


[329] transmisit habendam erili voluntate, non lege coniugii: vel quia inter captivos matrimonio fides non stabat: unde et 'habendam' dixit. et 'transmisit', quia alii tradidit, quidam 'permisit' accipiunt.


[330] ereptae conivgis hanc Hermionen quidam dicunt, cum Oresti esset desponsata, post a Menelao apud Troiam admirante virtutem Pyrrhi, esse illi promissam. alii dicunt a Menelao quidem apud Ilium Pyrrho desponsatam, sed a Tyndareo Oresti, morante apud Troiam Pyrrho, ut quidam promissam, ut quidam coniunctam tradunt: quam cum Pyrrhus, confisus voluntate Menelai, armatus multitudine rapuisset, ab Oreste insidiis interfectus est. si ergo Orestes eam uxorem non duxerat, cur 'coniugis' posuit? sic ergo intellegendum est, quam sperabat coniugem, ut in secundo “et gener auxilium” , cum adhuc sponsus esset.


[331] scelerum furiis matricidio scilicet. Orestes enim, Agamemnonis filius, cum interfecto patre a Clytemestra coniuge et adultero Aegistho ipse subtractus periculo esset, apud Strophium, patrem Pyladis, educatus est. qui cum adolevisset cum amico Pylade, tam Aegisthum quam matrem peremit: ob quam causam furiis agitatus est nec ante furore liberatus, quam pervenisset in Tauricam regionem, ubi soror eius Iphigenia, subducta a Diana apud Aulidem sacrificio, templo Dianae praeerat et more gentis deae hospites immolabat. ibi cum ad aras pertractus esset, ut tamquam hospes occideretur, agnitus a sorore subtractus est morti: post, accepto responso, sublato Dianae simulacro, sororem reduxit in Atticam, ubi in honorem conservati numinis Tauropolin appellavit. agitatus stimulatus. Cicero in Rosciana “agitari et perterreri furiarum taedis ardentibus” .


[332] excipit dolo interficit, ut “aemulus exceptum Triton” . patrias aras alii Achilleas intellegunt; [aut quod ibi Achilles occisus sit] nam Pyrrhus, ut in historia legimus, occiso patre in templo Apollinis Thymbraei reversus ad patriam, in numinis insultationem in templo eius Delphico aras patri constituit et illic ei coepit sacrificare: [neque enim aut Pyrrhus, aut Apollo Delphis oriundi sunt]. alii 'patrias' Apollineas volunt a Patris, Achaiae civitate, in qua Patrius Apollo colitur. nec debemus quaerere, cur non Delphicas dixerit, quia epitheta in alieno negotio plerumque alia ponuntur, ut in quarto “Italiam magnam Gryneus Apollo, Italiam Lyciae iussere capessere sortes” , cum a Delio tantum eum constet accepisse responsa. sunt qui dicunt ab Aesculapio aras Apollini statutas 'patrias' nominatas. alii in templo Apollinis dicunt aram fuisse inscriptam ΠΑΤΡΙΟΥ ΑΠΟΛΛΩΝΟΣ ab hoc, quod Icadius, Apollinis et Lyciae nymphae filius, cum in adultam aetatem venisset, primo regionem in qua natus erat a matre Lyciam nominavit, deinde in ea urbem Apollini condidit, sortes et cortinam consecravit, et, ut illum patrem esse testaretur, Patara cognominavit. inde cum Italiam peteret, naufragio vexatus delphini tergo exceptus dicitur ac prope Parnasum montem delatus patri Apollini templum constituisse et a delphino locum Delphos appellasse, aras deinde Apollini tamquam patri consecrasse, quas ferunt vulgo patrias dictas. hinc ergo et delphinum aiunt inter sacra Apollinis receptum; cuius rei vestigium est quod hodieque quindecimvirorum cortinis delphinus in summo ponitur et pridie quam sacrificium faciunt, velut symbolum delphinus circumfertur, ob hoc scilicet, quia quindecimviri librorum Sibyllinorum sunt antistites, Sibylla autem Apollinis vates et delphinus Apollini sacer est. invenitur tamen apud Cornificium Longum, Iapydem et Icadium profectos a Creta in diversas regiones venisse, Iapydem ad Italiam, Icadium vero duce delphino ad montem Parnasum, et a duce Delphos cognominasse, et in memoriam gentis, ex qua profectus erat, subiacentes campos Crisaeos vel Cretaeos appellasse, et aras constituisse.


[333] reddita more veteri pro 'data' accipiendum est: 're' ergo abundat. Ennius annalibus “ad illa reddita nuptam” , et alibi “isque dies post aut Marcus quam regna recepit” pro accepit. aut 'reddita', quod Heleno debebatur imperium. cessit pars heleno per privignum, ut diximus.


[334] chaonios cognomine campos Epirum campos non habere omnibus notum est, sed constat ibi olim regem nomine Campum fuisse eiusque posteros Campylidas dictos et Epirum Campaniam vocatam, sicut Alexarchus, historicus Graecus, et Aristonicus referunt. Varro filiam Campi Campam dictam, unde provinciae nomen; post vero, sicut dictum est, Chaoniam ab Heleno appellatam, qui fratrem suum Chaonem, vel ut alii dicunt comitem, dum venaretur occiderat. alii filiam Campi Cestriam ab Heleno ductam uxorem, et <eum> de nomine soceri Campos, de nomine Chaone Chaonas dixisse.


[335] Troiano a chaone licet superius causa huius nominis dicta videatur, tamen quidam dicunt hunc Chaonem pro omnium incolumitate, cum pestilentia laborarent socii Heleni, ex responso immolandum se obtulisse, unde in honorem eius Epirum, quae Campania dicebatur, Chaoniam nominatam. alii dicunt, [quod] cum Helenus cum Pyrrho ab Ilio navigaret et tempestate iactarentur, Chaonem, unum e Troianis, amicum Heleni, vovisse, ut, si illi periculum evasissent, se pro eorum incolumitate interimeret: qui se, postquam illi evaserunt, sicut promisit, occidit: unde factum est, ut ex eius nomine Helenus, adeptus regnum, Epirum Chaoniam nominaret. dixit nominavit, ut “fluvium cognomine Thybrim diximus” et “Italiam dixisse ducis de nomine gentem” .


[336] pergamaque 'Pergama' legendum, non ut plerique 'Pergameam', qui per inperitiam contra metrum sentiunt. decipiuntur autem dum utrumque derivativum volunt, cum sit 'Pergama' principale.


[337] <sed tibi> qui cursum venti servat hunc ordinem, ut a sui persona incipiens mox quaerat alienam, ut “sed vos qui tandem, quibus aut venistis ab oris” . et hoc totum cum admiratione dictum est. qui venti id est tam prosperi. quae fata tam nobis felicia.


[338] quis deus?? qui praestitit, ut te videre possemus. tale est et illud Aeneae ad Didonem adulatorium “hinc me digressum vestris deus appulit oris” . ignarum aliud disponentem.


[339] puer ascanius filius, quia Graeci παῖδας etiam filios dicunt. superatne vivit. sane nove dictum est et caret exemplo, ut pauca in Vergilio. alii dicunt 'superat' superstes est: sed 'superstes' praesentem significat, ut Cicero in Mureniana “suis utrisque superstitibus” , id est praesentibus.


[340] quem tibi iam Troia hemistichium nec in sensu plenum. sunt autem duo talia, hoc et “concessere deum” : quem quidam ita conplevit “concessere deum profugis nova moenia Teucris” .


[341] amissae cura parentis si 'parentis' Creusae accipis, occurrit illud, unde sciebat eam perisse? et alii dicunt potuisse hoc vel Heleno divinante cognosci, vel Aenea requirente per Troiam, ut “implevi clamore vias” : sed utrumque viribus caret. parentem ergo patriam accipiamus, ut Tullius “si tibi patria, quae communis omnium parens est” , et est sensus 'doletne perditam patriam'?


[342] animosque viriles atqui supra dixerat 'puer': sed 'animos viriles' ait parentum consideratione. inde et in nono de ipso “ante annos animumque gerens curamque virilem” .


[343] avunculus quidam 'avunculus' humiliter in heroico carmine dictum accipiunt.


[345] incassum fletus et 'longos' et 'incassum' bene addidit, ut femineos monstraret adfectus.


[348] et multum lacrimas ordo est 'lacrimas multum fudit inter verba singula': nam si 'lacrimans' dixeris, quid fudit? et bene verba Heleno post Andromacham non dedit, ne frigeret, sicut in libro quinto Acestae.


[349] parvam Troiam simulataque magnis et cetera. multi putant, Aeneam† de ea venisse ad Epirum et ibi haec loca per licentiam poeticam esse conficta. Varro Epiri se fuisse dicit et omnia loca isdem dici nominibus, quae poeta commemorat, se vidisse: unde apparet haec non esse fabulata. idem etiam Varro Troiam Epiri ab Aenea sive a comitibus eius [†byopator] nuncupatam docet, ubi Troiana classis Aeneam expectasse sociosque eius castra in tumulis habuisse memoratur, quae ex illo tempore Troiana appellantur: unde apparet divinum poetam aliud agentem verum semper attingere.


[350] arentem pro aridum: participium vice nominis.


[351] agnosco aut cognomine agnosco; aut certe quia reparatam audierat Troiam, ut “hic incredibilis rerum fama occupat aures” . agnosco] nam ea agnoscimus quae iam pridem vidimus. scaeaeque amplector limina portae Scaea porta dicta est non a pugnis ante se factis scaevis, id est malis; nam et ante sic dicta est; nec ab itinere ingressis scaevo, id est sinistro, quod ingressi non recto eunt itinere, sed sinistro: sed a cadavere Laomedontis, hoc est scenomate, quod in eius fuerat superliminio. tamen hanc portam ex nece Achillis scaeam appellatam volunt. amplector ut “amplexaeque tenent postes atque oscula figunt” : quasi ad Troiam pervenisset.


[352] teucri pro Teucriadae.


[353] amplis quod est regiae magnitudinis. accipiebat pascebat, ut Terentius “accipit homo nemo melius neque prolixius” .


[354] avlai pro aulae; et est diaeresis de Graeca ratione veniens, quorum 'ae' diphthongos resoluta apud nos duas syllabas facit. aula autem proprie dicitur quae concluditur porticibus quattuor, unde superius 'porticibus' dixit.


[355] inpositis auro dapibus id est cum inpositas auro dapes haberet.


[356] processit exactus est. avrae vela vocant hypallage est pro 'auras vocant'.


[357] carbasus utrum aliorum qui navigabant, an ipsorum: et utrum 'tumide', an 'tumidus auster', ut “pallidus Orcus” ? carbasus autem genus lini est, quod abusive plerumque pro velo ponitur. sane in numero singulari 'haec carbasus' dicimus, in plurali 'haec carbasa'.


[359] troivgena ac si diceret 'generose', ut alibi “Dardanidae magni genus alto a sanguine divum” . Sciendum tamen, sicut veteres auctores adfirmant, peritissimos auguriorum et Aeneam et plurimos fuisse Troianos. non nulli autem dicunt a Marsya rege missos e Phrygia regnante Fauno, qui disciplinam auguriorum Italis ostenderunt. ergo 'Troiugena' sine dubio auguriorum et divinationis peritus est. interpres vaticinator, qui mentem deorum mortalibus publicas. sed quia 'interpres' generale nomen est, currit per species; nam, ut ait Cicero, omnis divinandi peritia in duas partes dividitur: nam aut furor est, ut in vaticinantibus: aut ars, ut in aruspicibus, [fulguritis sive] fulgoratoribus, auguribus. et omnia ista ex se pendent, licet propriis finibus contineantur. unde Vergilius omnia ei dat quem vult perfectum intellegi, ut hoc loco Heleno; item alibi Asilae in decimo “cui pecudum fibrae, caeli cui sidera parent et linguae volucrum et praesagi fulminis ignes” . Varro autem quattuor genera divinationum dicit: terram, aerem, aquam, ignem: geomantis, aeromantis, pyromantis, hydromantis. Vergilius tria genera complexus est: per lauros geomantis, per sidera pyromantis, per praepetes aeromantis. divum qui numina potest et 'interpres divum' distingui. sane per omnia zeugma est ab inferioribus 'sentis'. qui numina sentis qui suscipis numen et futura praedicis.


[360] qui tripodas sentis tripodes mensae fuerunt in templo Apollinis Delphici, quibus superinpositae Phoebades vaticinabantur. vel quod in eodem templo tripus est cum ossibus et dentibus Pythii serpentis. clarii lavrus et hic 'qui sentis' subaudis. et Clarium oppidum est in finibus Colophoniorum, ubi Apollo colitur: unde Apollo Clarius. sane quaeritur, utrum 'Clarii' geminandum sit 'i'. et sciendum aliter non procedere: nam 'cla' brevis invenitur, ut Statius “nec Clarias hac luce fores Didymaeaque quisquam” . per laurus autem oraculum intellegimus. qui sidera sentis qui es peritus astrologiae.


[361] et volucrum lingvas qui es augur oscinum. et praepetis omina pinnae praepetes sunt quae secundo auspicio ante eum volant qui auspicatur. aves autem aut oscines sunt, aut praepetes: oscines quae ore futura praedicunt, praepetes quae volatu augurium significant, cum sunt prospera. sed praepetes aut superiora tenent, et praepetes vocantur: aut inferiora, et dicuntur inferae; praepetes autem ideo, quia omnes aves priora petunt volantes.


[362] fare age hortantis est 'age', id est dic celeriter. et est ordo 'Troiugena, fare age, quae prima pericula vito, quidve sequens tantos possim superare labores'. cetera per parenthesin dicta sunt. namque omnem cursum hypallage est: nam non omnem cursum prospera dixit religio, sed omnis religio dixit prosperum cursum.


[363] cuncti divi quia quicquid audivit a diversis ad Iovem recurrit, ut diximus supra “quae Phoebo pater omnipotens, mihi Phoebus Apollo praedixit” . numine autem oraculo significat.


[364] repostas πάθος pro 'repositas', id est longe positas, remotas.


[365] novum magnum, more suo.


[366] prodigium canit prodigium, portentum et monstrum modico fine discernuntur, sed confuse pro se plerumque ponuntur. Varro sane haec ita definit: “ostentum, quod aliquid hominibus ostendit; portentum, quod aliquid futurum portendit; prodigium, quod porro dirigit; miraculum, quod mirum est; monstrum, quod monet” . tristes iras deorum scilicet, propter iniurias suas.


[367] obscenamque famem aut quae homines etiam ad obscena conpellit, ut “malesuada Fames” : aut certe, quam obscena avis praedixerat. quae prima pericvla vito? quidve sequens tantos possim superare labores duo petit: quemadmodum aut periculis careat, aut quibus consiliis par esse et laboribus possit. et totum hoc per interrogationem legendum est. <quidve]2 sequens quid observans.


[368] tantos quantos harpyia praedixerat.


[369] de more scilicet sacrificantum.


[370] exorat pacem divum aut de sacrificantum more requirit, utrum tempus consulendi esset; nam et hoc vehementer quaeritur, ut in sexto “cum virgo poscere fata tempus ait” ; aut certe, quod et melius est, de sacrificantum more ante nefas expiat ab harpyia praedictum, et sic venit ad vaticinationem. ut autem hic expiatam famem intellegamus sequens efficit locus, ut “aderitque vocatus Apollo” , cum constet, nisi in hoc intellexeris loco, famis causa nusquam invocatum esse Apollinis numen. dubitationem autem in hoc loco 'exorat' facit; nam 'orare' est petere, 'exorare' impetrare: ergo impetrat pacem aut ad inquirendum tempus, aut ad mitigandum famis periculum. vittasque resolvit in ratione sacrorum par est et animae et corporis causa: nam plerumque quae non possunt circa animam fieri fiunt circa corpus, ut solvere vel ligare, quo possit anima, quod per se non potest, ex cognatione sentire. inde est “unum exuta pedem vinclis in veste recincta” . bene ergo Helenus cuncta corporis solvit, ne qua parte animo religato ad numen accedat.


[371] sacrati capitis diis et vaticinationibus dicati.


[372] multo numine multa veneratione numinis. suspensum si 'suspensus', ipse numinis plenus; si 'suspensum', me sollicitum et attentum.


[373] deinde canit post peracta sollemnia.


[374] nate dea ordo est 'nate dea pauca tibi expediam dictis; prohibent nam cetera parcae scire Helenum, farique vetat Saturnia Iuno': omnia, inquit, vates novit, sed non omnia permittitur dicere, fatis prohibentibus; etiam ex his quae novi, multa me vetat dicere Iuno Saturnia. maioribus caelestibus, propter sideris cursum, cuius fuit explanatio per Creusam. maioribus avspiciis] [ergo] maiora sunt, quibus praeter tripudium auspicari ius est neque precatio adhibetur, sicut hoc loco nullum deum precatur Aeneas. aut in his versibus 'nam te maioribus ire per altum auspiciis' et reliqua 'auspiciis', quia auspicia maiora, aut maioribus dicuntur, quibus augurium avium aliarumque rerum eripitur, ut puta, si parra vel picus auspicium dederit, et deinde contrarium aquila dederit, auspicium aquilae praevalet. ergo quia notum est esse apud augures auspiciorum gradus plures, et augur loquitur auguriorum perito, ideo 'maioribus auspiciis' dixit. auspicium autem est volatus avium, qui indicat agendum vel omittendum esse quod quis coeperit; dictum ab ave inspicienda quasi avispicium. per altum per limitem fortunae superioris.


[376] sortitur] id est sorte decernit vel sortitione distribuit. sortitur disponit, ordinat. et bene adlusit quasi Apollinis sacerdos, cuius propriae sunt sortes. volvitque vices definitio fati secundum Tullium, qui ait “fatum est conexio rerum per aeternitatem se invicem tenens, quae suo ordine et lege variatur ita tamen, ut ipsa varietas habeat aeternitatem” . et hic 'vices' vicissitudines, alibi pericula, ut “vitavisse vices Danaum” .


[377] pauca tibi e multis duo se dicit esse dicturum, quemadmodum possit tute navigare, et quibus signis Italiae regna cognoscat. hospita aequora vicina; nihil enim nobis hospitio esse vicinius constat.


[378] avsonio portu ut in Ausonia, quasi in portu et in litore, conquiescat.


[379] prohibent nam cetera scire hic distinguendum; et est sensus 'cetera te scire non sinunt fata, Helenum vero Iuno prohibet dicere etiam ea quae audire poteras', et vacat 'que', ut solet frequenter. male autem sentiunt qui distingunt 'scire Helenum', cum legerimus in Lucano “venit aetas omnis in unam congeriem miserumque premunt tot saecula pectus” (5.177), item alibi “nec tantum prodere vati quantum scire licet” (5.176). et adeo repletus numine novit omnia sacerdos, ut refrenetur ad certa dicenda: nam dicendo 'Helenum farique vetat Saturnia Iuno' ostendit praemissum ad Aeneam pertinere; aliter suum non interponeret nomen. prohibet autem scire mortem patris ad augendum inopinatum dolorem; tempestatem ab Aeolo inmissam; amorem Didonis, in quo et gaudium quidem est, sed quod inprovisum vile creditur. et si sciret Aeneas, se de Africa exiturum, non facile Didonis consentiret amoribus. novimus autem hoc Iunonem agere, ut, si possit fieri, “regnum Italiae Libycas averteret oras” . inopinatum vero dolorem etiam Aeneas conqueritur, ut “nec vates Helenus, cum multa horrenda moneret, hos mihi praedixit luctus” .


[382] ignare pro 'ignarus', casus pro casu: dicit autem ignarum fati. Persius “censoremve tuum, vel quod trabeate salutas” .


[383] longa procul non situ, quam paene videt: sed necessitate fatali. significat autem difficilem circuitum. via invia Aeneae scilicet.


[384] trinacria quae Latine Triquetra dicitur, quam multi Trinacriam dicunt, sub hac differentia, ut quotienscumque Sicilia significatur, Trinacria totum per 'r' dicatur, quotiens Sicula, per unam 'r' ut “Trinacia cernitur Aetna” . lentandus aut lente tibi navigandum est; nam totam Siciliam circumiit: aut 'lentandus tibi remus est', id est flectendus: unde 'lentum vimen' dicimus, id est flexile. et quidam 'lentandus' nove verbum fictum putant, sed in annalibus legitur “confricati oleo lentati, paratique ad arma” , a verbo 'lentor'.


[386] infernique lacus Lucrinum et Avernum dicit, inter quos est spelunca, per quam ad inferos descendebatur; unde eos dixit infernos. aeaeaeque insula circae qui nunc Circeius mons a Circe dicitur, aliquando, ut Varro dicit, insula fuit, nondum siccatis paludibus, quae eam dividebant a continenti. 'Aeaea' autem dicta ab aspernantium voce, propter celebratas illic corporum mutationes: unde est “inaccessos ubi Solis filia lucos” . 'Aeaeae' autem tres sunt diphthongi: nam genetivus est ab Aeaea. quidam pro eoa, id est orientalis, quia Solis filia traditur, accipiunt. alii non Circe Aeaea, sed insula quae et Aeaea.


[387] quam tuta possis urbem componere terra ante cuncta lustrabis, quam possis urbem tuta terra componere. 'tuta' autem propter Thraciae et Cretae discrimina.


[388] signa tibi dicam deest 'ergo'. et notandum quia non eo ordine, quo promiserat, dicit; ante enim dicit de civitate condenda, sic de tuta navigatione.


[389] secreti ad fluminis Tiberini. litoreis litus dicitur quicquid iuxta aquam est: unde nunc ripam fluminis litus vocavit.


[390] sus naturaliter longa est, licet in genetivo corripiatur, ut 'bos' 'pes' 'res' 'spes'. de hac autem sue alii dicunt secundum Vergilium quod in Italia inventa sit, alii, quod secum eam more navigantum Troiani portaverint et oraculo cognoverint ibi esse condendam civitatem, ubi sus illa post fugam fuisset inventa. dicitur ergo in Campaniam fugisse et inventa in Laurolavinio: a qua Ascanius post Albae nomen inposuit.


[391] triginta capitum fetus enixa prodigiale est hoc, quo significatur triginta annis regnaturus Ascanius.


[392] albi circum ubera nati Varro dicit etiam hoc signi fuisse, quod, cum etiam alterius coloris porci in fetu huius porcae fuerint, albi tantummodo circa ubera sint reperti.


[393] is locus urbis erit id est in ipsa regione: nam et Lavinium et Alba longe a litore sunt. requies errorum scilicet: alioquin bello conflictatus est.


[394] horresce pro 'horrueris', vel pro 'horrescas', id est timeas.


[395] viam id est rationem: et non dicit, quia etiam profutura est fames, ut “haec erat illa fames: haec nos suprema manebat exitiis positura modum” . aderitque vocatus apollo nunc 'vocatus', quia, ut supra diximus, expiatorium fecit sacrificium.


[396] has autem terras quasi ostendentis est: nec enim Calabria ab Epiro longo distat spatio.


[397] nostri aequoris Epirotici, quo Calabriae litus adluitur.


[398] malis grais aut a persona Aeneae epitheton est, aut ad discretionem malorum et bonorum. a multis sane amphibolia putatur; potest enim aut catholicon esse epitheton Grais, vel eis habitantibus Grais, qui mali sunt, ut est “illud saepe malae legere novercae” .


[399] hic et narycii posverunt moenia locri Locri socii Aiacis Oilei fuerunt, Epizephyrii et Ozolae. sed post tempestatem montis Capherei Epizephyrii tenuerunt Bruttios: et hos nunc dicit: Ozolae vero tenuerunt Pentapolim; inde est “Lybicone habitantes litore Locros” . quin etiam de Ozolis legitur, quod delati Tinneiam ulterius accesserint et civitatem condiderint, quae nunc Vzalis dicitur. Narycii autem a loco dicti sunt provinciae suae, Ozolae a putore paludis vicinae. alii Narycios Opuntios, eosdem et Epicnemidios dicunt; namque prius Naryx, Opus postea dicta, eadem autem et Epicnemidia vocatur; est enim Cnemis promontorium, in quo Opuntii Locri positi sunt, a quibus originem trahunt qui in Italia sunt, et appellantur Epizephyrii, quod Zephyrium promontorium vocatur a Graecis, in quo sunt conditi Locri qui in Graecia sunt. hi vero qui iuxta Delphos colunt Ozolae nuncupantur, sive a foetore draconis, quem Apollo interemit, seu quod uxores eorum Veneris ira viris suis fuerint foeditate taetri odoris invisae; qui autem Libyam delati sunt Nasamones appellantur, ut Cornelius Tacitus refert, oriundi a Naryciis, quod ibi invenies ubi ait “Lybicone habitantes litore Locros” .


[400] sallentinos obsedit milite campos Sallentinum promunctorium Italiae est inter Calabriam et Bruttios: nam ut ait Sallustius “omnis Italia coacta in angustias finditur in duo promunctoria, Bruttium et Sallentinum” .


[401] lyctius idomeneus a Lycto, Cretae civitate, unde propter supra dictam pulsus est causam. ad Italiam venisse ac post dicitur in Asiam profectus decessisse. alii hunc regressum consedisse apud Apollinem Clarium tradunt. ducis meliboei philoctetae a Meliboea, civitate Thessaliae, de qua fuit. 'Meliboei' ergo dixit pro 'Meliboeensis'.


[402] subnixa petilia muro civitas cincta muro modico, ut “crinemque madentem subnixus rapto potitur” . 'Petilia' dicta vel ἀπὸ τοῦ πέτασθαι, id est volare, quod captato augurio est condita, vel quod post relictum Ilium, quo ducebatur a Graecis, eam petivit civitatem. 'Petilia' sane numeri est singularis. multi ita intellegunt, non 'Philoctetae Petilia', sed 'Philoctetae muro'; nam ait Cato, a Philocteta, condita iam pridem civitate, murum tantum factum. alii 'subnixam' ideo accipiunt, quia inposita est excelso muro, ut Coelius historicus ait. Philoctetes autem fuit Poeantis filius, Herculis comes, quem Hercules, cum hominem in Oeta monte deponeret, petiit, ne alicui sui corporis reliquias indicaret. de qua re eum iurare conpulit, et ei pro munere dedit sagittas hydrae felle tinctas. postea Troiano bello responsum est, sagittis Herculis opus esse ad Troiae expugnationem. inventus itaque Philoctetes cum negaret primo se scire ubi esset Hercules, tandem confessus est mortuum esse. inde cum acriter ad indicandum sepulcrum eius cogeretur, pede locum percussit, cum nollet dicere. postea pergens ad bellum cum exerceretur sagittis, unius casu vulneratus est pedem, quo percusserat tumulum. ergo cum putorem insanabilis vulneris Graeci ferre non possent, diu quidem eum pro oraculi necessitate ductum tandem apud Lemnum sublatis reliquerunt sagittis. hic postea horrore sui vulneris ad patriam redire neglexit, sed sibi parvam Petiliam in Calabriae partibus fecit. alii eum adductum a Graecis ad Troiam ad occidendum sagittis Paridem dicunt, quia etiam Paridis mors inter fatalia dicitur fuisse Troiana.


[403] transmissae quidam 'transmissae' legunt, ut sit praepositio; trans autem adverbium, †ut sit 'transtulit'.


[404] in litore in Italia scilicet.


[405] purpureo velare comas subaudis 'cura' aut 'memento': aut certe, quod est melius, 'velare' imperativus sit, non infinitivus.


[406] honore sacrificio. hostilis facies occvrrat quidam Ulixen dicunt, alii Diomeden.


[407] et omina turbet sacrificii ordinem rumpat, quod est piaculum. significat autem ut dictum est Diomeden, qui cum multis casibus adfligeretur, Palladium, quod apud ipsum erat, Troianis oraculo iussus est reddere. quod cum vellet implere, Aeneam invenit sacrificantem: qui, ut supra diximus, sacrificii ordinem non rupit, et Palladium Nautes accepit: unde Nautiorum familia Minervae sacra servabat. sane sciendum sacrificantes diis omnibus caput velare consuetos ob hoc, ne se inter religionem aliquid vagis offerret obtutibus, excepto tantum Saturno, ne numinis imitatio esse videretur. et Herculi in templo suo, quia et ipse capite operto est, vel quia haec arae ante adventum Aeneae a Iano vel Evandro consecratae sint. sane quidam dicunt absurde, ab Heleno Diomeden suppressum; sed intellegendum est de industria factum, ne terror iniceretur Aeneae.


[409] hac casti pii, ut “nulli fas casto sceleratum insistere limen” . in religione in observatione perpetua. nepotes appellando 'nepotes' gradus futurae cognationis ostendit.


[410] ast ubi pro postquam; et est temporis adverbium. digressum a litore Calabriae.


[411] angusti rarescent clavstra pelori ideo quia a continenti, id est a columna usque ad Pharon tribus milibus distat. 'rarescent' autem ideo, quia venientibus de Ionio propter curvaturam litorum clausae videntur angustiae, quae paulatim propinquantibus aperiri videntur. pelori promunctorium Siciliae est secundum Sallustium, dictum a gubernatore Hannibalis illic sepulto, qui fuerat occisus per regis ignorantiam, cum se eius dolo propter angustias freti crederet esse deceptum, veniens de Petilia: quamquam legerimus, etiam ante Pelorum dictum.


[412] laeva tibi tellus venientis personam respexit: nam de Ionio navigantes si fretum petant, dextrum teneant litus necesse est; sin alias, sinistrum.


[413] aequora circvitu totam enim transiturus est Siciliam.


[414] haec loca ut etiam Sallustius dicit “Italiae Siciliam coniunctam constat fuisse: sed medium spatium aut per humilitatem obrutum est, aut per angustiam scissum. ut autem curvum sit, facit natura mollioris Italiae, in quam asperitas et altitudo Siciliae aestum relidit” . quondam tria tenet tempora, sicut 'olim': praesentis, ut “quondam etiam victis redit in praecordia virtus” ; praeteritum, ut “quondam Cretae fertur labyrinthus in altae” ; futurum “nec Romula quondam ullo se tantum tellus iactabit alumno” .


[415] tantum aevi longinqua et reliqua. parenthesis: nam ordo est 'haec loca vi quondam dissiluisse ferunt'. aevi longinqua pro longi. 'aevum' pro tempore posuit, ut “aevoque sequenti” . alibi pro annis, ut “vos o quibus integer aevi sanguis ait” .


[416] dissilvisse ferunt hinc apparet bene dictum “unctos saluere per utres” . nam ut 'dissilui', sic 'salui' facit. Cicero “cum hic de raeda reiecta paenula desiluisset” . est enim positio 'salio salis salui', item in conpositione 'dissilio dissilui'. cum protinus continuo: et modo adverbium loci est, alibi temporis est, ut “protinus aerias Phaeacum abscondimus arces” .


[417] foret ab infinito est: sed modo praeteritum significat tempus, quod rarum est; saepius enim futurum significat. venit medio in medium, ut “it clamor caelo” .


[418] hesperium siculo latus abscidit hypallage est: nam minora a maioribus segregantur, sed contra dixit. abscidit propter metrum 'ci' corripuit per poeticum morem.


[419] interlvit interlabitur, pontus scilicet. aestu aestum poetae maris angustias artati ideo appellant, quod ibi commotione reciproci cursus mare videatur aestuare.


[420] dextrum scylla latus laevum inplacata charybdis de Ionio venientibus. Scylla enim in Italia est, Charybdis in Sicilia. Scylla autem ipsa Phorci et Creteidos nymphae filia fuit. hanc amabat Glaucus, quem Circe diligebat; et quoniam pronior in Scyllam fuerat, irata Circe fontem, in quo illa consueverat corpus abluere, infecit venenis: in quem illa cum descendisset, pube tenus in varias mutata est formas. horrens itaque suam deformitatem se praecipitavit in maria. alii a Glauco, cum sperneretur a Scylla, rogatam Circen et iam ita, ut legatur, mutatam dicunt. alii a Neptuno amatam, cum illa Glaucum amaret, rivalitatis dolore in hoc monstrum mutatam. Homerus hanc dicit inmortale monstrum fuisse. Sallustius saxum esse dicit simile formae celebratae procul visentibus. canes vero et lupi ob hoc ex ea nati esse finguntur, quia ipsa loca plena sunt monstris marinis, et saxorum asperitas illic imitatur latratus canum. sane alia Scylla fuit, de qua in bucolicis plenius dictum est. [legimus etiam “nunc nemora ingenti vento, nunc litora plangunt” . si ergo 'plangunt' dicimus, et 'latrant' non incongrue posuit.] Charybdis autem in Siciliae parte posita femina fuit voracissima, ex Neptuno et Terra genita, quae, quia boves Herculis rapuit, fulminata a Iove est et in maria praecipitata: unde naturam pristinam servat; nam sorbet universa quae prehendit et secundum Sallustium ea circa Tauromenitanum egerit litus. de hac Cicero in Philippicis ait “Charybdis: quae si fuit, animal fuit unum” .


[421] obsidet ad transeuntium insidias. barathri barathrum est inmensae altitudinis nomen: unde sequitur 'sorbet in abruptum': quod Graece βάραθρον dicitur. ter gurgite vasto aut 'ter' pro 'saepe' posuit, finitum pro infinito, aut ter uno die.


[423] alternos singulos, non omnes simul, ut “vix hostem alterni si congrediamur habemus” ; aut 'alternos' vicissim, quia accipit, ut vomat, rursus vomit, ut accipiat.


[424] cohibet spelunca hypallage est in sensu; nam ipsa se tenet intra speluncam secundum fabulam.


[425] trahentem Sallustius “quo forte inlata naufragia sorbens gurgitibus occultis milia sexaginta Tauromenitana ad litora trahit” . ergo et 'sorbet' et 'trahit' de Sallustio.


[426] prima nominativus est pluralis a neutro. et est Graeca figura, τὰ πρῶτα ἄνθρωπος.


[427] pube tenus 'tenus' praepositio ablativa quidem est, sed figurate etiam genetivo cohaeret, ut “et crurum tenus a mento palearia pendent” . sane gaudet postpositione. pistrix si navem intellegas, haec pistris huius pistris facit; si de belua, haec pistrix, huius pistricis facit.


[428] commissa luporum coniuncta et coagmentata: ipsa scilicet, ut “portam quae ducis imperio commissa recludunt” . et figurate locutus est, ut “oculos suffusa” . est autem haec elocutio: postrema, id est τὰ ἔσχατα, commissa erat luporum utero caudas delphinum, id est commissas habebat. et quidam volunt 'commissa' dici quae diversa iunguntur.


[429] praestat melius est.


[430] cessantem inmorantem, quod sequentia indicant 'longos et circumflectere cursus'. Terentius “si absis uspiam, aut ibi si cesses” , sed alibi “quid illic natus cessat cum Syro” .


[431] informem hic 'quae confusae sit formae', alibi deformem “nec sum adeo informis” , alibi monstrum “informe ingens” , quod humanam excedat formam.


[432] caeruleis canibus variavit nunc 'canes' dicendo, cum supra dixerit 'lupos'.


[433] praeterea hinc ostenditur cuncta scire Helenum et iam infensam Iunonem, sed prohiberi dicere, ut diximus supra. heleno prudentia in homine enim prudentia est, in vatibus fides.


[434] veris implet oraculis, ut Lucanus “atque hominem toto sibi cedere iussit pectore” (5.168).


[437] ivnonis magnae id est supernae; nam legimus “Iunoni infernae dictus sacer” .


[438] prece numen adora ivnoni cane vota libens his enim Iuno praecipue delectatur, id est hymnis et prece. cane [autem] de historia est; nam et bello Punico matrimi et patrimi cantaverunt Iunoni. et bene tria posuit quae ad religionem pertinent: precare, vove, solve. dominam hic abusive dominam Iunonem appellavit, cum proprium hoc nomen matris deum sit.


[439] victor propositi tui effector, “ut illi victor ego, et Tyrio” et reliqua.


[441] cymaeam urbem sicut “Buthroti arcem” , “fontem Timavi” . Euboea insula est, de cuius civitate Chalcide profecti sunt ad novas sedes quaerendas, et haud longe a Bais, qui locus a socio Ulixis Baio illic sepulto nomen accepit, invenerunt vacuum litus, ubi visa muliere gravida civitatem condiderunt: quae res fecundam ostendebat fore rem publicam: et eam Cumas vocaverunt, sive ab ἐγκύῳ, id est praegnante, sive ἀπὸ τῶν κυμάτων, id est undis; nam κύματα dicuntur. 'υ' autem Latini in 'u' vertunt, ut 'Byrria' 'Burria'.


[442] divinosque lacus consecratos, Avernum et Lucrinum. 'Avernus' autem in plurali numero 'Averna' facit, ut 'tartarus' 'tartara': unde est 'Averna sonantia silvis'. sane hic lacus ante silvarum densitate sic ambiebatur, ut exhalans inde per angustias aquae sulpureae odor gravissimus supervolantes aves necaret: unde et Avernus dictus est, quasi ἄορνος. quam rem Augustus Caesar intellegens, deiectis silvis ex pestilentibus amoena reddidit loca.


[443] insanam vatem alii magnam dicunt, sed melius deo plenam et vaticinatricem intellegimus. insanam vatem] quia duo genera vaticinandi sunt, aut simplex, ut Heleni, aut per furorem, ut Sibyllae. vatem] [quia] vates a vi mentis appellatos, Varro auctor est. sub ima in ima, ut “namque sub ingenti lustrat dum singula templo” .


[444] fata canit foliisque notas et nomina mandat tribus modis futura praedicit: aut voce, aut scripto, aut signis, id est quibusdam notis, ut in obelisco Romae videmus: vel, ut alii dicunt, notis litterarum, ut per unam litteram significet aliquid. in foliis autem palmarum sibyllam scribere solere testatur Varro. foliis palmae. notas litteras. nomina verba.


[445] carmina virgo quia eius responsa versibus scribebantur. 'virgo' vero Phemonoe dicta est: nam sibylla appellativum est nomen, adeo ut Varro quot sibyllae fuerint scripserit. sibylla autem dicitur omnis puella, cuius pectus numen recipit: nam Aeolii σιοὺς dicunt deos, βουλὴ autem est sententia: ergo sibyllas quasi σιοῦ βουλὰς dixerunt. inde est “magnam cui mentem animumque Delius inspirat vates” . sane sciendum omnia responsa sibyllae plus minusve centum contineri sermonibus: unde Vergilius ait “quo lati ducunt aditus centum, ostia centum, unde ruunt totidem voces, responsa sibyllae” .


[446] digerit ordinat, disponit. in numerum in ordinem, ut continuatio carminum fiat, unde est “numeros memini si verba tenerem” . seclusa pro 'inclusa': praepositio pro praepositione.


[448] verso cardine aperta ianua, per periphrasin.


[449] turbavit ianva frondes non ianua, sed ventus, qui per ianuam ingreditur.


[450] numquam pro 'non'.


[451] situs positiones et ordines. alibi 'situ' vetustate, ut “en ego victa situ” . alibi squalore “per loca senta situ” .


[452] inconsulti inscii rerum, ignari, sine consilio. et consultus est qui consulitur, inconsultus qui non accipit consilium. inconsulti] sine responso, quibus consultum non esset, ut inconsultos incautos dicimus, qui sine consilio aliquid adgrediuntur.


[453] nequa morae 'nequa' pro 'non' aut 'nulla', hoc est nullum damnum te ex mora fecisse credideris.


[455] <vi> vela vocet valde vocet.


[456] oracula fata, responsa.


[457] ipsa canat ne te mittat ad ea quae in foliis notat. volens quae velle habet: nam 'volitura', aut propter asperitatem sermonis noluit dicere: aut 'volens', quia cogi non potest si nolit: <aut]2 ut in sacrificiis 'uti volens propitiusque'.


[458] illa tibi Italiae populos et cetera. bene haec ad sibyllam distulit, quia ipse de cursu tantum interrogatus est. et quia 'bella' terribile nomen intulerat, statim evadendi spem adiecit 'et quo quemque modo fugiasque ferasque laborem'.


[460] venerata quam tu veneratus sis, vel venerata pro te deos, id est rogatis pro te diis.


[461] haec sunt quae nostra liceat te voce moneri bene cum praescriptione, ne falsidicus vel minus peritus postea putaretur sacerdos.


[463] effatus amico est poeta divinus peritiam suam inventa occasione semper ostendit; 'effatus' ergo verbo augurali usus est, quia scit loca sacra, id est ab auguribus inaugurata 'effata' dici: ergo religioso verbo voluit uti, qui potuit dicere 'quae postquam vates sic ore est fatus amico'. 'effatio' dicta est pro locutione, quod ubi quid loquimur 'famur'.


[464] auro gravia utrum aurea, an quibus non totis aureis addito auro pondus accesserit? et gravia 'a' finalitatis ratione producitur, sed satis aspere: nam in nullam desinit consonantem, ut “omnia vincit Amor, et nos cedamus Amori” , item “at tibi Thymbre caput Euandrius abstulit ensis” . elephanto pro ebore posuit: Graece dixit.


[465] stipat denset: unde stipatores dicuntur qui in navibus conponunt, a stipa.


[466] dodonaeos id est Epiroticos, a civitate Epiri Dodona. laudavit a regione, ut vasa Corinthia. quidam dicunt ita: ubi aes optime fusum, sicut et apud Corinthum: vel 'Dodonaeos' quales sunt in templo Dodonaei Iovis. haec autem regio in finibus Aetolorum est, ubi Iovi et Veneri templum a veteribus fuerat consecratum. circa hoc templum quercus inmanis fuisse dicitur, ex cuius radicibus fons manabat, qui suo murmure instinctu deorum diversis oracula reddebat: quae murmura anus Pelias nomine interpretata hominibus disserebat. sed cum hic ordo oraculorum per multa tempora stetisset, ab Arce latrone Illyrio excidi quercus praecepta est; unde factum est, ut postea fatidica murmura cessarent. narratur et aliter fabula: Iuppiter quondam Hebae filiae tribuit duas columbas humanam vocem edentes, quarum altera provolavit in Dodonae glandiferam silvam Epiri ibique consedit in arbore altissima praecepitque ei qui tum eam succidebat, ut ab sacrata quercu ferrum sacrilegum submoveret. ibi oraculum Iovis constitutum est, in quo sunt vasa aenea, quae uno tactu universa solebant sonare. altera autem columba pervenit in Libyam et ibi consedit super caput arietis praecepitque ut Iovis Ammonis oraculum constitueretur. lebetas ollas aereas. Graece dixit; zemas enim vulgare est, non Latinum.


[467] hamis auroque hamis aureis, ἓν διὰ δυοῖν. 'hamis' autem catenis vel circulis significat. trilicem trino nexu intextam.


[468] conum insignis galeae a parte totum; nam conus est curvatura, quae in galea prominet, super quam cristae sunt. coni tamen appellationem sciendum a Graeco tractam. cristasque comantes proprie. sicut dictum est Graecorum sic erant, ut “deinde comantem Androgei galeam” . et est participium 'comantes' nothum; non enim est verbum 'como'.


[469] sva dona parenti id est Anchisae. 'sua' autem congrua meritis, apta aetati.


[470] duces equorum scilicet, quos vulgo agasones vocamus, ut “effunditque ducem” . alii duces itinerum accipiunt.


[471] remigium supplet bene verbo militiae usus est, ut supplementum diceret; nam multos in Creta perdiderat.


[472] velis aptare ivbebat subaudis 'socios' a superioribus. et bene servat τὸ πρέπον, ut ubique Anchisen inducat iubentem navigationem, ut “et pater Anchises dare fatis vela iubebat” .


[473] ferenti pro secundo, [sed] vel flanti, vel cum flare coepisset.


[475] Anchisa bene, cum Veneri libidinem non obicit, dicendo coniugium maiorem honorem Anchisae tribuit. 'Anchisa' autem vocativus hic non est Latinus, nam brevis esset 'a', ut 'o Catilina': Graecus est ergo, de quo valde apud †eos quaeritur quemadmodum exeat ab his nominibus, quae in 'es' mittunt nominativum. nam 'Tydides' 'Tydide' facit, ut “Danaum fortissime gentis Tydide” . 'Atrides', cum sit simile, 'Atrida' facit, ut Horatius “ne quis humasse velit Aiacem, Atrida, vetas cur?” tale est ergo et 'Anchisa'. sane apud Latinos horum nominum causa manifesta est: nam nominativum ipsum in 'a' mutant et recipiunt Latinam declinationem, ut 'Atrides' 'Atrida', 'Scythes' 'Scytha'. dignate digne habite, digne iudicate. nam modo non agentis habet, sed patientis imaginem; illud est in primo “haud equidem tali me dignor honore” .


[476] cura deum id est amor, ut alibi “Veneris iustissima cura” . bis pergameis erepte rvinis probavit curam deorum. et sciendum, rhetorica esse argumenta, quae a contrariis laudant. quod enim supra Anchises infelicitatis putavit, ut “satis una superque vidimus excidia” , hoc iste argumento convertit in laudem. 'bis' autem propter Herculem et Graecos, qui expugnavere Troianos.


[477] ecce tibi aut vacat 'tibi', ut in Tullio “qui mihi accubantes in conviviis” : aut certe altius dictum est 'tibi', ac si diceret: qui Italiae hanc tantum visurus es partem, non etiam eam quam Aeneae fata promittunt. aut certe 'tibi' id est quod ad te attinet; nam ita veteres ponebant, ut Terentius in adelphis “en tibi autem: quid est? lupus in fabula” . et cur haec Aeneae non dicit? aut sufficere putat quae illi vaticinatus est, ut retineat illa, aut ambobus dicit ad unum loquendo. avsoniae Italiae, a rege Ausone. arripe invade: illic enim est sacrificaturus.


[478] et tamen ἀνακόλουθον est; non enim praemisit 'quamquam vicina sit'. praeterlabare necesse est praeternaviges. et bene positum 'necesse est', ne fatigato longae navigationis denuntiatio dura videretur.


[479] pandit apollo Laurolavinatem agrum significat, ad quem venturus est.


[480] vade ait bis haec est in Vergilio iteratio, ut hoc loco: nam cum supra 'compellat' dixerit, intulit modo 'ait'. item in quinto cum praemiserit “fidam sic fatur ad aurem” , subiecit rursus “et sese ostendat in armis, dic ait” . o felix nati pietate latenter ostendit mortem futuram: non enim ait felicem vitae longinquitate vel adventu ad Italiam, sed tantum 'nati pietate', quasi qui poterit exsequiarum munus implere.


[481] provehor sermone progredior, ut ostendunt sequentia. demoror avstros id est vos demoror quo minus ventis utamini.


[482] supremo ultimo: postquam eorum desperabat aspectum.


[483] picturatas participium sine verbi origine, vel a feminino genere derivatum, pro 'pictas', id est pictura decoratas. avri subtemine id est filo quod intra stamen currit, quod Persius tramam dixit “mihi trama figurae sit reliqua: ast illi tremat omento popa venter?” nam male quidam 'subtemen' stamen accipiunt, cum stamen de auro esse non possit.


[484] phrygiam chlamydem aut acu pictam: huius enim artis peritos Phrygiones dicimus secundum Plautum; in Phrygia enim inventa est haec ars: aut ob hoc addidit 'Phrygiam', quasi per quam patriae memoria retineretur. nec cedit honori id est tanta dat munera, quanta merebatur Ascanius: hoc enim est 'honori non cedere', parem esse meritis accipientis. Scaurus vero 'honore' legit et intellegit: honore non cedit Heleno, qui patri eius vel avo donaverat multa.


[485] textilibus sibi congruis: quid enim magis conveniebat donare mulierem?


[486] accipe et haec aut intellegimus ante a se aliqua fuisse donata: aut certe secundum ius locutus est; omnia enim quae vel avus vel pater acceperat, ad Ascanium hereditatis iure deveniunt. an 'et haec' praeter illa quae Helenus tibi dedit? monumenta memoria. 'monumenta' autem a mentis admonitione sunt dicta.


[487] longum amorem et de praeterito et de futuro, ut agnoscas, quantum te vel amaverim vel amatura sim. potest et pro 'diu' accipi.


[488] conivgis hectoreae dictum est hoc habita ratione personae, cum qua loquebatur, ac si diceret 'uxoris avunculi tui'. extrema tuorum vel quae Ilio extulit: vel sicut supra “digressu maesta supremo” .


[489] mei super astyanactis imago 'super' id est valde, vehementer, expresse, hoc est valde mihi es imago Astyanactis: quo sermone etiam Homerus in simili utitur significatione. super] [et] deest 'est', ut sit quae superest, id est restat, ut in octavo “neque enim fuga iam super ulla pericli est” . fabula autem de Astyanacte ista est: superato Ilio cum Graeci ad patriam redituri contrariis flatibus prohiberentur, Calchas cecinit deiciendum ex muris Astyanacta Hectoris et Andromachae filium, eo quod si adolevisset fortior patre futurus, vindicaturus esset eius interitum. hunc Ulixes occultatum a matre cum invenisset, praecipitavit e muro, et ita Graeci Troia profecti sunt.


[491] pubesceret ut etiam in secundo diximus, prooeconomia est, ut verisimile sit Ascanium in nono potuisse iam bella tractare.


[492] digrediens pro 'cum digrederer', participium pro verbo modi coniunctivi.


[493] vivite felices 'vivite' modo bene optantis est, non, ut in bucolicis, male dicentis, ut “vivite silvae” , id est perite. simile est et 'valete', ut Terentius “valeant qui inter nos discidium volunt” . sunt autem haec per contrarium inventa maledicta, ut sit quasi salva veneratio. illud quaeritur, utrum 'vive', an 'vivas', id est utrum per imperativum, an per optativum dicere debeamus? et constat dici melius per optativum: optari enim possunt, non imperari vel bona vel adversa. quod autem invenimus per imperativum, usurpatum est. fortuna peracta iam sva id est dura, propria Troianorum, ut “hac Troiana tenus fuerit Fortuna secuta” .


[495] parta pro 'parata'. arandum findendum, ut “longa sulcant vada salsa carina” ; sulcus enim proprie aratri est.


[496] cedentia retro ut “iam tandem Italiae fugientis prendimus oras” .


[498] fecere manus quod est dulcius.


[499] quae fuerit minus obvia grais id est quae nullum patiatur excidium. alii 'fuerint' legunt et volunt esse maledictum in Graecos, ut ad auspicia referas: quod non procedit; nec enim de hoc agebatur. obvia autem obnoxia, inimica, contraria.


[500] siquando thybrim fluvium: pro quo regem ipsum posuit Thybrim, qui in hunc cecidit fluvium et ei nomen dedit; nam antea Albula dicebatur, ut ostendit in octavo Vergilius. alii volunt non Thybrim cecidisse, sed Tiberinum, regem Albanorum, a quo Tiberis dictus est. ut autem Thybris dicatur, haec ratio est: quodam tempore Syracusani, victores Atheniensium, ceperunt Syracusis ingentem hostium multitudinem et eam caesis montibus fecerunt addere munimenta civitati. tunc auctis muris etiam fossa intrinsecus facta est, quae flumine admisso repleta munitiorem redderet civitatem. hanc igitur fossam, per hostium poenam et iniuriam factam, Thybrin vocaverunt ἀπὸ τῆς ὕβρεως. postea profecti Siculi ad Italiam eam tenuerunt partem, ubi nunc Roma est, usque ad Rutulos et Ardeam: unde est “fines super usque Sicanos” : et Albulam fluvium ad imaginem fossae Syracusanae Thybrin vocaverunt, quasi ὕβριν, ut “effigiem Xanthi Troiamque videtis” . circa Syracusas autem esse fossam Thybrin nomine Theocritus meminit.


[501] gentique meae bene genti suae dicit, non sibi. scit enim, Ascanio regna deberi †yicta fatisque incensa. data moenia cernam cognatasque urbes olim quandoque. et per omnia 'cernam' subaudis. sensus autem talis est: si potuero ad Italiam pervenire et regna constituere et videre urbes et populos tibi cognatos; nam et Aeneas et Helenus a Dardano originem ducunt. ergo hoc dicit: quoniam et ab uno originem ducimus et iisdem casibus subiacuimus, Troiam utramque, id est quam et tu fecisti et ego facturus sum, iungamus et faciamus unam, sed 'animis', hoc est foedere et adfectione, quoniam re vera eas natura non sinit iungi. quamvis quidam dubitant, utrum genere, an loci proximitate propinquos dixerit. sane quoniam occurrebat humanae brevitas vitae, bene subiunxit 'maneat nostros ea cura nepotes'. distinguendum autem 'populosque propinquos Epiro'. et sequentibus ostendit quomodo 'Hesperia', id est, quibus populis auctor est Dardanus. hesperia autem Ἑσπερόθεν, nam Graece dixit, et est de loco adverbium 'Dardanus Ἑσπερόθεν'. figura enim non numquam pulchra est si elocutio inperfecta sit, ut Cicero in Verrinis “Quintum Verrem Romulia” non addidit 'tribu'. cognatas vero urbes quidam in honorem Augusti dictum accipiunt. is enim cum in Epiro Nicopolim conderet, cavit in foedere civitatis ipsius, ut cognati observarentur a Romanis.


[506] provehimur pelago id est Buthrotio derelicto. vicina ceravnia ivxta Ceraunia sunt montes Epiri, a crebris fulminibus propter altitudinem nominati: unde Horatius expressius dixit “Acroceraunia” propter altitudinem et fulminum iactus.


[507] cursusque brevissimus adeo ut medio noctis spatio transfretaverit.


[509] optatae telluris quae a navigantibus semper optatur. alii 'optatae' electae vel expetitae accipiunt, ut “pars optare locum tecto” .


[510] sortiti remos quia remigium suppletum erat. et 'sortiti' per sortem divisi ad officia remigandi, qui esset proreta, quis pedem teneret. passim prout quis voluit. litore sicco ad discretionem illius, quod aqua adluitur.


[511] curamus id est reficimus.


[512] horis acta per horas decurrens. subibat bene 'subibat'; post sextam enim horam descendit.


[514] avribus aera captat naturale enim est, ut a qua parte flaturus est ventus, ad eam auris admota frigidior fiat.


[515] sidera cuncta notat ideo 'cuncta', quia in prognosticis legitur non sufficere unum signum ad explorandam futuram serenitatem. 'notat' autem, ut Tullius “notat et designat oculis” , id est diligenter intuetur. tacito caelo aut sereno, aut nocturno, per quod tacetur; aut ipse tacitus; aut certe ad homines rettulit: nam licet aeternus sit axium sonus, tamen a nobis non auditur. ergo quantum ad nos, tacitum dixit. labentia cursu scilicet mundi; neque enim ventis feruntur, sicut de planetis dicitur: ergo 'labentia' tamquam labentia, numquam enim loco moventur.


[516] arcturum stella est post ursam in boote signo. pluvias hyadas id est pluviosas. Sallustius “consedit in valle virgulta nemorosaque” 'virgulta' pro virgultosa. quidam autem 'arcturum vel pluvias hyadas' accipiunt, quia non utraque uno tempore oriuntur: quod si ita est, erit 'que' pro 've'. triones id est septentriones duos, Cynosuram et Helicen. Varro autem ait boves triones dici. et haec signa etiam plaustra dicuntur, quae a bobus necessario trahi solent, ut Graeci ἄρκτον ἅμαξαν.


[517] armatumque auro circumspicit oriona bene 'armatum auro', quia et balteus eius et gladius clarissimis fingitur stellis. sic Lucanus “ensiferi nimium fulget latus Orionis” (1.665). et sciendum non hoc eum intueri, ut cernat signa, quae omnibus patent, sed explorare stellarum vigorem, quo futura indicatur serenitas, ut in georgicis “nam neque tunc stellis acies obtusa videtur” . [ipsum autem Orionem etiam tempestates significare, si fuerit obscurus, alibi ostendit “cum subito adsurgens fluctu nimbosus Orion” .] si autem quaerebat quasi non orta, nequaquam procedit, cum etiam septentriones dixerit, qui semper videntur. circumspicit oriona aut quaerit cernere, aut diu contemplatur.


[518] caelo constare sereno id est omnia videt habere caelum quae significent serenitatem. 'constare' autem suppetere, ut Iuvenalis “quis ferat uxorem, cui constant omnia?”


[519] clarum signum faculam elevavit, ut “flammas cum regia puppis extulerat” . castra movemus castra sunt, ubi miles steterit. modo tamen classem significat, quia et castra nautica dicuntur. dicta autem 'castra' quasi casta, vel quod illic castraretur libido: nam numquam his intererat mulier.


[520] temptamusque viam id est naves producimus. pandimus alas contos intendimus: unde “mare velivolum” . Sallustius “et parvis modo velorum alis remissis” .


[522] hvmilemque videmus Italiam aut naturam provinciae ostendit: quod verum est in illo transitu: ut Sallustius “Italiae plana ac mollia” : aut rem physicam exprimit, quia omne quod continetur altius est ab eo quod continet: aut quia procul visentibus terra humilis semper videtur, ut Lucanus “et dubios cernit vanescere montes” (3.7).


[524] Italiam tautologia usus est ad exprimendum adfectum navigantum. conclamat valde aut saepius clamat. salutant quidam pro 'adorant' tradunt, ut 'deos salutare'.


[525] corona indvit aut usque ad summum implevit, aut re vera coronavit. mero hic vino; alias 'merum' quod nihil admixtum habet.


[528] di maris per quod navigo, terrae ad quam iturus sum. tempestatum ventorum, aurarum, temporum, serenitatis, ut “unde haec tam clara repente tempestas?” nam multa significat.


[529] vento septimus casus. spirate et ad ventum pertinet, et ad favorem, ut “adspirat primo Fortuna labori” .


[530] crebrescunt optatae avrae magnum hic Anchisae ostenditur meritum. patescit propinquantibus, ut “et angusti rarescent claustra Pelori” .


[531] apparet in arce minervae hic dubium est, utrum 'Minervae templum', an 'in arce Minervae' debeamus accipere. sane Calabria ante Messapia vocata est. hoc autem templum Idomeneus condidisse dicitur, quod etiam castrum vocatur.


[533] evroo ab eo quod est 'Eurous fluctus' ablativum 'Euroo' per derivationem debemus accipere. in arcum in arcus similitudidem, ut “excisum Euboi+cae latus ingens rupis in antrum” , in antri scilicet similitudinem. sic de ponto Sallustius, unde hic tulit colorem, “nam speciem efficit Scythici arcus” .


[535] ipse latet re vera procul intuentibus: unde est 'portusque patescit'. nam secundum Donatum 'late patet' non stat versus.


[536] turriti scopuli in modum, in similitudinem turrium, ut “hinc atque hinc vastae rupes geminique” et reliqua. refugitque ab litore templum aedificia vicina litoribus longe intuenti videntur in mari, quae accedentibus quasi recedere et retro se agere putantur: vel quia situm est in colle, qui sensim crescit a litore. ideo dixit 'refugit'. tale est “terraeque urbesque recedunt” .


[537] primum aut quale numquam ante viderat: aut antequam aliud videret: aut certe quia sequitur porcae albae omen. alii vero 'tondentes primum campum' volunt, id est primam partem campi. sane figurate 'equos omen'; diversa enim significatione idem dixit. sed multi de libris augurum tractum tradunt: iugetis enim dicitur augurium quod ex iunctis iumentis fiat. observatur enim, ne prodituro magistratui disiunctis bobus plaustrum obviam veniat: quod Vergilius oblique ad equos transtulit, quos cum solutos vidisset Anchises, quem auguriorum peritum fuisse non dubium est, ait 'bellum o terra hospita portas, bello armantur'. dicendo 'armenta' oblique intellegit boves quos vitaverat dicere, et ne plaustrum nominaret, ait 'currus'; cum autem dicit 'iugo', veram significationem iugetis facit. sed quia in libris Etruscis invenitur etiam equos bona auspicia dare, subiunxit 'spes est pacis, ait'.


[538] candore nivali pro 'candoris nivalis', ablativum pro genetivo: et hoc victoriae omen pertinet. simul notandum Anchisen omnem habere divinandi peritiam: hinc illud “divinique ossa parentis” .


[539] terra hospita usurpative 'hospita' dixit; quae enim in 'es' exeunt communia esse possunt; nam femininum in 'a' non mittunt. Lucanus “hospes in externis audivit curia tectis” (5.11). nec mirum abusum esse Vergilium, cum et Plautus “paupera” dixerit ab eo quod est hic et haec pauper, ut “pauperque senatus” item “pauperque domus, nec nota potentum munera” .


[540] bello armantur equi hic 'bello' dativus est, et ratiocinatio divinationis est. armenta armenta dicta sunt quasi apta armis: nam et equi intersunt proeliis, boves arma dant ex coriis.


[541] sed tamen ἀνακόλουθον; nam 'quamquam' non praemisit. olim infiniti temporis. currv pro 'currui': dativus vetus.


[543] spes est pacis, ait ostendit latenter vincere posse Troianos, dicendo supra 'curru succedere sueti' et 'iugo'. et cum praemisisset de bello, post ait de pace, ut id magis remaneret in mentibus.


[544] palladis armisonae bene post belli omen, armorum deam precatur, quamquam hoc quoque templum visum ad omen pertineat.


[545] phrygio velamur amictu sicut dictum est propter visum vel Diomeden vel Ulixen, quando ei Palladium redditum est.


[546] dederat quae maxima vel propter caput velandum, vel ad illud pertinet quod ait “proque omnibus unum praedico” : hoc est ut supplicet Iunoni. dederat quae maxima ut “proque omnibus unum praedico” . rite recte, secundum ritum: unde sequitur 'perfectis ordine votis'.


[547] ivnoni argivae id est magnae, ut “Iunonis magnae” : aut inimicae Troianis.


[548] havd mora continvo unum de his [sermonibus] vacat.


[549] velatarum quia antemnae involutae sunt velo, id est velatae. et est versus spondiazon.


[550] graivgenumque domos sic est dictum, quemadmodum “Troiugena” . et sciendum sacrificii tantum causa eos tetigisse Calabriam, ubi dicuntur accepisse Palladium, sicut dictum est, a Diomede vel ab Ulixe: nec inmerito dubitatur; ut enim in secundo legimus, ambo rapuerunt. 'domos' autem ideo, quod Helenus “cuncta malis habitantur moenia Grais” .


[551] herculei si vera est fama tarenti fabula talis est: Lacones et Athenienses diu inter se bella tractarunt, et cum utraque pars adfligeretur, Lacones, quibus iuventus deerat, praeceperunt, ut virgines cum quibuscumque concumberent. factum est ita, et cum post sedata bella iuventus incertis parentibus nata, et patriae [erubesceret] et sibi esset obprobrio: nam partheniatae dicebantur: accepto duce Phalanto, octavo ab Hercule, profecti sunt, delatique ad breve oppidum Calabriae, quod Taras, Neptuni filius, fabricaverat, id auxerunt et prisco nomine appellaverunt Tarentum. bene ergo nunc 'Herculei Tarenti si vera est fama', quia Taras condiderat, auxerat Phalantus. est et alius fabulae ordo: Lacedaemonii cum adversum Messenios bellum haberent, solis senibus relictis omnem iuventutem eduxerunt iuraveruntque se non ante reversuros quam Messeniam expugnassent. sed cum victores reversi essent vidissentque multitudinem iuvenum, qui ex servorum et dominarum virginum concubitu, ut quidam volunt, sine ullo discrimine nuptiarum nati erant, servos patibulis suffixerunt, filios strangulavere, nepotes fugaverunt. ut alii dicunt, timentes ne qua ex illis discordia nasceretur, pueros qui ex virginibus nati erant partheniatas vocaverunt et Phalantum eis ducem constituerunt. sed hi cum venissent in Italiam, a quodam sepulchro, cui inscriptum erat Tarae nomen, urbem conditam Tarentum dixerunt. hoc autem oppidum post multos annos excidii Iliensis conditum quidam dicunt. alii dicunt, quod, sicut supra memoratum est, a nepotibus Lacedaemoniorum fugatis a nomine ducis Tarae, Herculis filii, Tarentum dictum. quidam Tarentum ante Saturium dictum tradunt et ab Herculis filio Tarento post Tarentum dictum. alii Herculeum appellatum volunt, quia Heraclidae Lacedaemoniorum reges, aut ab Herculis filio conditum sit Tarentum, in quo molles et luxuriosi nascuntur. et haec consuetudo poetae est, ut ubi de incertis dubitat, famam faciat auctorem.


[552] attollit se quia adpropinquantibus aut recedere montes videntur, aut surgere. diva lacinia contra Iunonis Laciniae templum, secundum quosdam a rege conditore dictum, secundum alios a latrone Lacino, quem illic Hercules occidit, et loco expiato Iunoni templum constituit. alii a promontorio Lacinio, quod Iunoni Thetis dono dederat, †quod ante Troicum bellum conlaticia pecunia reges populique fecerunt. quidam dicunt templum hoc Iunonis a Lacinio rege appellatum, cui dabat superbiam mater Cyrene et Hercules fugatus; namque eum post Geryonem extinctum de Hispania revertentem hospitio dicitur recipere noluisse, et in titulum repulsionis eius templum Iunoni tamquam novercae, cuius odio Hercules laborabat, condidisse. in hoc templo illud miraculi fuisse dicitur, ut si quis ferro in tegula templi ipsius nomen incideret, tamdiu illa scriptura maneret, quamdiu is homo viveret, qui illud scripsisset.


[553] cavlonisque arces Aulon mons est Calabriae, ut Horatius “et amicus Aulon fertilis Baccho” : in quo oppidum fuit a Locris conditum, quod secundum Hyginum, qui scripsit de situ urbium Italicarum, †olim non est. alii a Caulo, Clitae Amazonis filio, conditum tradunt. navifragum scyllaceum periculosum navibus. dictum Scyllaceum aut a tractu, vel a periculi similitudine: nam inde Scylla longe est. alii dicunt Ulixen post naufragium in Italia de navium fragmentis civitatem sibi fecisse, quam 'navifragum Scyllaceum' nominavit. alii ab Atheniensibus, qui cum Mnestheo duce venerant et a Libya redierant, conditum tradunt.


[555] et gemitum ingentem pelagi videtur delatus primo ad fretum, postea ad Aetnam reversus.


[556] fractas nimias, ut “fractos sonitus imitata tubarum” . vel 'fractas' cum fragore venientes.


[557] aestu miscentur harenae describit loca Charybdi vicina: quam esse credidit ex periculi magnitudine.


[558] nimirum nisi fallor. illa hoc pronomine et in venerativa et in vituperativa significatione veteres utebantur, ut hic 'illa', id est periculosa, detestabilis: venerative autem, ut “sic pater ille deum faciat” .


[559] haec saxa horrenda canebat rettulit se ad historiam: nam pro Scylla 'saxa' dixit 'horrenda'.


[560] eripite de periculis. et deest 'nos'.


[561] rudentem [si] 'rudentem proram' id est stridentem et sonantem, ut in tempestate, ut est “et sera sub nocte rudentum” .


[562] laevas ad undas de Ionio venientibus: aliter non procedit.


[563] cohors quia superius dixit “nos castra movemus” .


[564] gurgite pro fluctu.


[565] ad manes imos poetica hyperbole.


[566] scopuli clamorem de historia, ut supra diximus, hoc traxit: undae enim inlisae concavis saxis imitantur latratum.


[567] elisam exclusam, expressam, ut “elisos oculos et siccum sanguine guttur” . rorantia astra eum scilicet locum, in quo astra sunt, <quae> per diem non videbant. 'rorantia' autem pro 'inrorata', id est quae inrorabantur: e qua significatione non est apud Latinos participium. sane hyperbole est.


[568] ventus cum sole ventorum enim mutationem necesse est fieri vel oriente die vel occidente.


[569] ignarique viae cyclopum adlabimur oris ut “servatum ex undis strophadum me litora primum accipiunt” ; similis enim est sensus. 'Cyclopum' 'clo' habet accentum, quia Latina declinatio est; in accusativo, quia Graece posuit 'Cyclopas' 'cy' habet accentum; si 'Cyclopes' 'clo' habebit accentum.


[570] ab accessu id est in accessu.


[571] tonat aetna rvinis sensus est: portus quidem securos nos faciebat, deest enim 'quidem', sed Aetna terrebat. et causa huius incendii secundum Aetnam Vergilii haec est: sunt terrae desudantes sulpur, ut paene totus tractus Campaniae, ubi est Vesuvius et Gaurus montes, quod indicat aquarum odor calentium. item novimus ex aquae motu ventum creari, esse etiam concavas terras. Aetnam constat ab ea parte, qua Eurus vel Africus flant, habere speluncas et plenas sulpuris et usque ad mare deductas. hae speluncae, recipientes in se fluctus, ventum creant, qui agitatus ignem gignit ex sulpure: unde est quod videtur incendium. hoc autem verum esse illa conprobat ratio, quia et aliis flantibus ventis nihil ex se emittit et pro modo flantum Euri vel Africi interdum fumum, interdum favillas, nonnumquam vomit incendia: quod et hoc loco ostendit; nam effectum indicat, supprimit causas.


[572] prorumpit ad aethera nubem id est evomit et fundit. et est poetica descriptio. prorumpit nubem] nova elocutio; nec enim possumus dicere 'prorumpo illam rem', potuit enim recte dici 'nubes prorumpit'.


[573] candente favilla id est scintillis. et bona periphrasis; nam favilla est deserta igni scintilla. quamvis saepe viderimus de Aetna sicut nigrum fumum, ita et candidum et pinguem manare.


[575] viscera montis id est partes. sic autem dixit 'viscera', quemadmodum 'terrae ossa' dicuntur.


[576] eructans 'ructo ructas' tantum facit: sic etiam Cicero “eructant sermonibus suis caedem bonorum” , Vergilius “atque omnem Cocyto eructat harenam” . Horatius usurpavit “hic dum sublimes versus ructatur” . liquefacta saxa putria, decocta in modum calcis.


[577] fundo imo ab imo. et reddit causam latenter; inde enim ventus ex aqua natus erumpit.


[578] fama est bene se fabulosam rem dicturus excusat: nam re vera nisi quae de gigantibus legimus, fabulosa acceperimus, ratio non procedit. nam cum in Phlegra, Thessaliae loco, pugnasse dicantur, quemadmodum est in Sicilia Enceladus? Otus in Creta secundum Sallustium, unde Otii campi? Typhoeus in Campania? ut “Inarime Iovis imperiis inposta Typhoeo” . sed Varro dicit in diluvio aliquos ad montes confugisse cum utensilibus, qui lacessiti postea bello ab his, qui de aliis veniebant montibus, facile ex locis superioribus vicerunt: unde factum est ut dii superiores dicerentur, inferiores vero terrigenae. et quia de humillimis ad summa reptabant, dicti sunt pro pedibus habuisse serpentes. semustum pro 'semiustum'. et sciendum sic poni, quasi semianimis sit Enceladus: unde est 'motat latus'. simul ponitur secundum fabulam causa, quasi ex fulmine illic sit natum incendium.


[580] caminis fornacibus. Graece dixit.


[581] motat movet; nam si 'mutat' legeris, dat refectionem labori. 'motat' frequenter movet. quamvis alii 'mutat' pro 'mutare vult' accipiunt, ut est “et terruit auster euntes” .


[583] noctem illam melius per accusativum dixit.


[584] videmus vel mente vel oculis.


[585] nam neque erant astrorum ignes bene 'ignes', quia de Aetna loquebatur, ut magis flammae eius manifestae fierent caelo lucente. aethra siderea polus per aethram sideream, hoc est per splendorem aetheris. sane aether est ipsum elementum, aethra vero splendor aetheris. sciendum est Homerum et aetherem et aerem communis generis dicere, quod de aere nos non possumus dicere. de aethere aethra factum est, et secundum rationem istam potest aether et aethra unum esse, ut nunc sit pro aethere sidereo.


[587] in nimbo proprie nimbus est qui deorum vel imperantium capita quasi clara nebula ambire fingitur. nox intempesta media, hoc est nimium obscura. 'intempesta' dicta est nox media, intempestiva, inactuosa, carens actibus, per quos tempora dinoscimus: ait enim Lucretius, quia per se tempus non intellegitur, nisi per actus humanos: medium autem noctis tempus actu caret. ergo 'intempesta' inactuosa, quasi sine tempore, hoc est sine actu, per quem dinoscitur tempus: unde est 'intempestive venisti', id est ἀκαίρως. ergo 'intempesta' dicitur, quia caret tempore. sane noctis septem tempora ponuntur: 'crepusculum', quod est 'vesper'; 'fax', quo lumina incenduntur; 'concubium', quo nos quieti damus; 'intempesta', id est media; 'gallicinium', quo galli cantant; 'conticinium' post cantum gallorum silentium; 'aurora' vel 'crepusculum matutinum' tempus quod ante solem est. tenebat quasi cursum eius densitate sui nimbus inhiberet.


[589] umentemque hic participium positum est verbo carens; ergo 'umentem' pro 'umidam', quoniam noctu ros cadit. aurora polo dimoverat umbram hysteroproteron in sensu: ante enim aurora est, sic dies. 'umbram' vero, quia nox umbra terrae dicitur.


[590] cum subito e silvis arguitur in hac Achaemenidis descriptione Vergilius neglegentiae Homericae narrationis; Ulixes enim inter initia erroris sui ad Cyclopas venit: quemadmodum ergo Aeneas post septimum annum, quam a Troia profectus est, socium Ulixis invenit? praesertim cum eum tribus mensibus in regione Cyclopum dicat moratum, et mox Aeneas de Sicilia ad Africam venisse dicatur. suprema pro 'plurima'.


[591] nova forma viri bene formam viri dixit, non hominem. et est periphrasis pro 'ignotus vir'. 'nova' autem fugienda: aliter alibi “quis novus hic nostris” , id est insperatus: item “subitoque novum consurgere bellum” , id est detestandum: item “vere novo” , id est incipiente: item “duo lacte novo” , id est recenti: item “comitum adfluxisse novorum” , hoc est ignotorum. cultu modo pro habitu.


[593] inluvies dira sordes taetra. inmissaque barba quidam barbam maiorem luctus indicium a Vergilio positum reprehendunt, cum eroes non fuerint soliti tondere barbam. an 'inmissam' neglectam et inpexam accipimus?


[594] consertum tegumen spinis inligatum spinis: hinc est in Terentio “video quendam sertum squalidum” . cetera graius habet enim unaquaeque gens incessum et vocem propriam. sane 'cetera Graius' Graeca locutio est, ut Sallustius “sanctus alia” .


[595] ad Troiam missus aut ex sequenti eius confessione hoc didicit: aut Graecum esse colligit ex trepidatione, ut Terentius “nescio quid peccati portat haec purgatio” .


[597] haesit dubitavit. sese pronomen conpositum; nam 'sese' duo pronomina sunt.


[598] praeceps sine respectu salutis, scilicet postquam Cyclopum graviora cogitavit pericula. sane brevis ei quasi timenti prima datur oratio.


[599] testor quaeso, obtestor.


[600] spirabile vitale, quo spiramus: et est sermo Ciceronis, quamquam ille 'spiritale' dixerit in libris de deorum natura.


[601] quascumque quo eat non cogitat, eorum comparatione quae fugit. hoc sat erit vitasse Cyclopas.


[602] scio modo confiteor. e classibus ex equitibus modo, ut est “et Ortinae classes” , id est equites.


[603] petiisse causa metri addidit syllabam, ut “nos abiisse rati et vento petiisse Mycenas” .


[604] tanta est ut non possit fortunae praesentis qualitate molliri.


[605] spargite hoc est dilacerate. et quia nec saevius, nec celerius aliud fieri potest, nova brevitate usus est.


[606] hominum manibus periisse ivvabit oblique loquitur: nam vult ostendere, hominum hanc non esse crudelitatem.


[607] genva amplexus physici dicunt esse consecratas numinibus singulas corporis partes, ut aurem memoriae, hinc est “Cynthius aurem vellit et admonuit” : frontem genio, unde venerantes deum tangimus frontem: dexteram fidei, unde paulo post “atque animum praesenti pignore firmat” : genua misericordiae, unde haec tangunt rogantes. sane sicut frequenter dictum est, etiam hic ostenditur subtiliter, Anchisen et Aenean tam pontificatus quam flamonii iuris et peritos et praesules fuisse. iure autem pontificali, si quis flamini pedes vel genua fuisset amplexus, eum verberari non licebat. hoc eo praecipiebatur, ne esset ullum praepedimentum religionis, quominus secundis numinibus inserviretur, aut esset inportunitas in profanis locis aliquantisper morandi. quod hic diligenter exsequi videtur de Achaemenide, qui post preces habitas genua amplexus, genibus volutans haerebat: in quo 'haerebat' morae vel praepedimenti verbum procul dubio est. tum quod et ipse genibus volutabat, vel quod genua amplexus <erat>, etiam religioni habebatur: quo in loco satis non fuit nulla verbera adhiberi, nisi etiam fides data esset, qua securitas confirmaretur veniae concessae illis versibus 'ipse pater dextram Anchises haud multa moratus dat iuveni atque animum praesenti pignore firmat'. neque enim oportebat tardius inmorari profanis cognitionibus, cum precatio caelestium deorum interposita daret curam observandae religionis: dixerat enim 'per sidera testor, per superos atque hoc caeli spirabile lumen'; eaque propter addidit 'haud multa moratus', ut celeritas concessionis piaculum nullum posset admittere in ipsum Achaemeniden. hinc possumus aestimare magis eum verbera timuisse quam mortem, propter confessionem, ut diceret 'spargite me in fluctus vastoque inmergite ponto. si pereo manibus hominum periisse iuvabit'. denique post haec addidit 'ille haec deposita tandem formidine fatur'.


[608] qui sit fari per omnia subaudis 'hortamur'. 'qui sit' autem, hoc est quis Graecorum sit, id est cuius filius sit, ut etiam respondet: nam iam se dixerat Graecum.


[609] agitet fortuna fateri hortamur fateri, quae eum fortuna vexet, ut “agitataque numina Troiae” .


[610] havd multa moratus nimiae benignitatis est non exspectare plurimas preces.


[611] praesenti pignore firmat quod ad hoc tempus poterat dari, id est dextrae manus coniunctione, qua firmantur amicitiae, ut “cur dextrae iungere dextram non datur?” et “iungimus hospitio dextras ac tecta subimus” .


[613] sum patria ex ithaca circumstantias omnes exsequitur: loci, personae, temporum. et licet rhetorice agat hic Achaemenides, quae dicit, ut tollatur, pauca sunt; neque enim quicquam illi nocet nisi quod Graecus. cetera quae dicit, ut fugiant, tantum narrationem rei gestae habent: plane cum auctu, ut sit maior causa misericordiae, nisi forte hoc etiam putamus ad recipiendum valere, quod aliquod beneficium praedicendo de Cyclope significat dari, nam infra ait 'recepto supplice sic merito'. infelicis vlixi quoniam apud hostes loquitur, quaerit favorem eius vituperatione, quem scit odio esse Troianis.


[615] pavpere nam, ut etiam de Sinone diximus, apud maiores haec fuerat causa militiae. et bene utitur veniali statu per excusationem paupertatis, ut conciliet hostium animos, quasi necessitate adversus eos dimicaverit. fortuna pristina, paupertatis scilicet. et perseverat, ut invitus fecisse videatur.


[616] trepidi festini.


[617] inmemores socii 'inmemores dum trepidi', festini, ut per timorem, non per odium relictus fuisse videatur: nam et causas subiungit timoris Cyclopum descriptione. ergo 'inmemores' timentes.


[618] domus sanie deest horrida.


[621] nec visu facilis cuius posset etiam aspectus inferre formidinem. nec dictu effabilis sermone non explicabilis. et mire exaggeravit post descriptionem.


[622] visceribus viscera proprie carnes sunt. sanguine atro hoc est sanie.


[623] vidi egomet dvo Homerus quattuor dicit. ergo aut dissentit ab eo, ut etiam in temporibus: nam ante ad Siciliam Aeneas, quam Ulixes venisse dicitur: aut certe hoc dicit, duo vidisse se; quot autem occiderit, ignorare per timorem. alii 'duo' 'simul' dicunt, non enim duo sola adlisit.


[624] resupinus magnitudo virtutis ostenditur: quod una manu, quod resupinus, quod frangeret, velut exprimeret elidentem non in terram, sed ad saxum sublimiter quatientem. exspersa haec fuit vera lectio, id est madefacta: nam si 'aspersa' dixeris, id est inrorata, tapinosis et hyperbole iunguntur.


[626] flventia tabo pro fluenti tabo.


[627] tepidi melius 'tepidi', quasi adhuc vivi, quam 'trepidi', id est trementes, ne sit iteratio.


[628] vlixes a solo nomine emphasin fecit: unde est quod sequitur “oblitusve sui est” . aliquanti tamen iuxta veteres 'oblitus', id est neglegens dictum tradunt. et est laus quod et in adversis constans fuerit, vel quem nemo inpune laesisset, vel qui dolo etiam fortiores saepe vicisset.


[629] ithacus Ithacensis.


[630] sepultus stratus iacuit.


[631] iacvitque per antrum hoc verbum de Varrone mutuatus est, qui ait “in lectu temulentos iacere, sobrios cubare consuescere” .


[632] inmensum etiam 'inmensum' ad Polyphemi magnitudinem pertinet, quasi in toto antro iacuerit. eructans Cicero “eructant sermonibus suis caedem bonorum” . frusta Cicero in Philippicis frustis esculentis vinum redolentibus.


[634] sortitique vices vel partes membrorum, vel qui quo loco staret. undique pro indiviso.


[635] circum fundimur secundum Homerum, qui dicit alios eum tenuisse, alios caecasse oculum. acuto fuste obusto: nam secundum istum sensum multi 'tenebramus' legunt. alii 'terebramus' legunt. 'telo' autem 'acuto' potest et simpliciter accipi.


[636] solum sub fronte latebat pro 'in fronte latebat'. multi Polyphemum dicunt unum habuisse oculum, alii duos, alii tres: sed totum fabulosum est. nam hic vir prudentissimus fuit, et ob hoc oculum in capite habuisse dicitur, id est iuxta cerebrum, quia prudentia plus videbat. verum Ulixes eum prudentia superavit, et ob hoc eum caecasse fingitur. latebat dormientis scilicet: nam male sentit Donatus dicens 'late patebat' contra metrum. item dicit 'capillis tegebatur', aut 'latebat corporis conparatione'. absolutus tamen est prior sensus. alii 'latebat' subiectum erat fronti et intra frontem recesserat tradunt.


[637] argolici clipei aut phoebeae lampadis instar unum magnitudinis est, quia Graecorum clipei rotundi, ut Cato originum ait; aliud splendoris. 'Phoebeae' autem derivatio est vel a Luna, vel a Sole.


[639] sed fugite occurrebat: si caecus est, cur timetur? subiungit, non unum esse, sed plures. et bene †suam ad monendum gratiam facit, quod illos ultro facere necesse erat. repetitio autem 'fugite' <ut in re> necessaria, ut alibi “heu fuge crudeles terras, fuge litus avarum” . o miseri aut blandientis particula est, ut in Terentio miser: aut re vera 'miseri', qui sunt delati ad Cyclopas.


[640] rumpite ut festinantes, non solvite, sed rumpite, ut “festinare fugam tortosque incidere funes” .


[641] qualis quantusque unum morum est, aliud corporis.


[643] centum alii id est tales et tanti. curva haec habitant ad litora vvlgo ne tantum in montibus esse putarentur. vulgo passim.


[644] infandi cyclopes et supra “nec visu facilis, nec dictu effabilis ulli” .


[645] tertia iam lunae bene in desertis locis ex lunae ratione colligit tempora. se complent autem ideo, quia suum non habet lumen, sed accipit a sole. et bene auxit misericordiam a tempore.


[646] vitam in silvis misericordia captatur a loco. deserta ferarum propter feras deserta.


[647] lustra cubilia: unde etiam lupanaria 'lustra' dicimus, ubi habitant lupae, id est meretrices, dictae ab obscenitatis et odoris similitudine. Cicero “vino lustrisque confectus” .


[648] sonitumque pedum ordo figuratus, cum traho, cum prospicio.


[649] bacas generale est, id est fructus arborum agrestium. lapidosa corna 'lapidosa' dura: an quod in saxis nascantur? ipsa arbor cornus dicitur, pomum vero cornum: inde corna, ut templum, templa.


[653] addixi signato verbo exprimit desperationem.


[654] vos animam hanc potius oblique loquitur, ut supra: reprehensio enim crudelitatis est: qui rogat salutem se ipse condemnat.


[655] vix ea fatus erat ad probationis gratiam pertinet quod ea quae Achaemenides adfirmaverat statim adprobavere Troiani.


[656] mole molitione, agitatione.


[657] litora nota 'nota' ante oculorum amissionem potest accipi. sic Statius in nono “sequitur tamen inprobus hostem, qua meminit” .


[658] informe ultra formam. ingens potest et superioribus et sequentibus iungi, ut sit 'ingens lumen'.


[659] trunca manu pinus regit cuius caecitatem manu pinus regit.


[661] solamenque mali hinc Quintilianus dixit “magnum caecitatis solatium est habere rem videntis” .


[662] tetigit fluctus et ad aequora venit hyperbaton in sensu, ut “progressi subeunt luco fluviumque relinquunt” .


[663] fluvidum propter ὁμοιοτέλευτον 'fluentem' noluit dicere. quod autem dicunt physici de effosso oculo sanguinem numquam fluere, verum quidem est, sed supra non effossum huius oculum, sed terebratum legimus: unde eum constat necdum fuisse curatum. inde aut de fluctibus, aut de spatio oculi.


[664] gemitu cum gemitu.


[665] iam medium altius quam litus vel plus quam litus, id est unde altum incipit: vel sic altum, ut medium putares; nam et in quinto sic dixit “interea medium Aeneas iam classe tenebat, certus iter,” cum adhuc moenia respiceret. fluctu legitur et 'fluctus'.


[666] trepidi festini, ut “ne trepidate meas Teucri defendere naves” item “accepit trepidos ac Nisum dicere iussit” . celerare infinitivum pro pronuntiativo. recepto aut in societatem accepto, aut de periculo liberato, ut “frugesque receptas” et “medioque ex hoste recepi” .


[667] sic merito quia omnia eius probaverant dicta, ac si diceret, non fallacem, ut Sinonem. sane quibusdam videtur incongruum Achaemenidis nusquam alibi factam mentionem, cum eum hic et salutem merito impetrasse et ut reciperetur a fugientibus dicat.


[669] ad sonitum vocis remorum sonitum vocem dixit: vox enim est omne quod sonat, sic alibi “fractasque ad litora voces” : nam de hominibus non dixit, quia supra est 'tacitique incidere funem'. vestigia torsit bene uno sermone ostendit, eum revertentem iam audisse sonum remigii.


[670] dextram adfectare dextram intendere et inicere, scilicet sic, ut posset navem tenere. Terentius “ad dominam qui adfectant viam” , id est intendunt: nam si 'dextra' legeris, ut sit 'dextra contingere', 'adfectare' 'contingere' caret exemplo. 'adfectare' autem quidam dicunt hoc esse: pronum animum habere ad faciendum quid occupandumque. alii 'adfectare', si 'dextra' legas, pro 'adfectandi' accipiunt, ut sit verbi infinitivus modus pro participio.


[671] nec potis id est nec potis est. 'potis' autem nomen est et declinatur potis, potis, poti, potem, potis, a pote. et nomen esse docet ratio conparationis; nam in superlativo 'potissimus' facit; cui si detraxeris 'simus', invenies nominis positionem, ut 'acerrimus acer', 'fortissimus fortis'. sic autem ut diximus declinari conpositio ostendit; nam 'huius impotis compotis, impotem compotem' facit: quod in simplici difficile invenis, per conpositionem agnoscis facilius.


[672] inmensum magnum. et dictum quod mensura conprehendi non possit.


[673] exterrita tellus poetica hyperbole.


[674] curvis cavernis echo enim in concavis locis est.


[675] at genus figurate 'at genus complent', ut “hic manus ob patriam pugnando <vulnera passi>” .


[676] excitum a verbo 'cio cis cit'. rvit festinanter venit, ut “ruuntque effusi carcere currus” .


[677] nequiquam lumine torvo quia nocere non poterant.


[678] aetneos fratres aut similes, aut feritate germanos, aut eiusdem patriae vel terrae, tamquam matris: nam non sunt Polyphemi fratres, quem Neptuni filium Homerus dicit. unde eo occaecato Ulixes pertulit tempestatem, qui ad eum venit derelicta Calypso, cum qua decem annis fuerat: unde, ut supra diximus, Vergilii dictis dissentit temporum ratio. caelo pro in caelum.


[680] coniferae conum sustinentes. et conus dicitur fructus cupressi, et ipsa κωνοειδὴς est: nam a rotunditate in acumen levatur. Cyparissus autem Telephi filius fuit, amatus ab Apolline, vel ut alii, a Silvano. qui cum lassatus aestu sub quadam arbore somnum caperet, subito strepitu excitatus cervum, quem in deliciis habebat, feram credens per ignorantiam misso telo occidisset, flendo nimium misericordiam meruit numinum, itaque in arborem cupressum conversus est, aptam et consecratam lacrimis et luctibus. ergo cupressi quasi infernae, vel quia succisae non renascuntur, vel quia apud Atticos funestae domus huius fronde velantur. alii hunc Cyparissum Cretensem puerum pulcherrimum et castissimum fuisse <tradunt>, quem quidam ab Apolline, non nulli a Zephyro amatum volunt. qui cum castitatem suam incorruptam tenere cuperet, relicta Creta ad Orontem fluvium et montem Casium dicitur pervenisse, atque ibi in cypressum arborem commutatus, quae arbor ideo mortuis consecratur, quod caesa semel nescit renasci.


[681] constiterunt metri causa 'constiterunt'. silva alta iovis lucvsve dianae 'Iovis' propter quercus, 'Dianae' propter cupressum: ipsa enim est etiam Proserpina. †inmane autem quod ait et[iam] 'celso vertice', et 'lucus', qui propter religionem intactis arboribus et magis crescit et diu permanet.


[683] excutere num expedire?


[686] ni teneant cursus antiqui 'ni' pro 'ne' ponebant, qua particula plenus est Plautus “ni mala ni stulta sis” (Men. 110). sensus ergo talis est: timor cogebat, ut quocumque navigaremus et ventum sequeremur, non iudicium: sed occurrebat praeceptum Heleni, vitare Scyllam et Charybdin. quare placuit ne cursus teneant, hoc est agantur et inpellantur inter utramque viam modico mortis interstitio, id est Scyllae et Charybdis, retro dare lintea: quod dum cogitamus, prosperior nobis flare coepit Boreas. non nulli 'Scyllam atque Charybdim inter' distinguunt, ut sit ordo 'inter Scyllam et Charybdin utramque viam leti discrimine parvo ni teneant cursus, certum est dare lintea retro'. alius ordo est 'contra iussa monent Heleni, ne inter Scyllam et Charybdim cursum teneant'.


[687] pelori Sicilia Graece Trinacria ideo dicitur, quod tres extremitates, quas Graeci ἄκρας vocant, in mare videtur extendere, Pachynum quod in austrum vergit, Lilybaeum quod Africam spectat, Pelorum quod in Tyrrhenum mare procedit. sed 'angusta ab sede' ideo adicitur, quia eminus videntibus eum locum Italia et Sicilia terra continens putatur, nec nisi ad vicinum accedentibus videtur.


[688] missus adest favore scilicet numinum: quae Anchises optaverat dicens “ferte viam vento facilem et spirate secundi” . vel 'missus' iuxta qualitatem locorum; ita enim in illis angustiis et faucibus maris artari et conglobate spiritus fieri dicitur, ut ad illum locum tantummodo missus videatur. vivo praetervehor ostia saxo pro 'vivi saxi', ablativum pro genetivo, vel viva saxa habentia. 'ostia' vero aut litora sunt, aut exitus fluminis in mare, aut introitus portus.


[689] pantagiae hic fluvius Siciliae cum plenus incederet, implebat sonitu paene totam Siciliam: unde et Pantagias quasi †pantacuos dictus est, quasi ubique sonans. hic postea cum Cereri quaerenti filiam obstreperet, tacere iussus est numinis voluntate. megarosque sinus Megara oppidum est iuxta Syracusas. thapsvmque iacentem Thapsus insula non longe a Syracusis, plana, paene fluctibus par. talia monstrabat quia occurrebat: unde haec loca nosti?


[690] relegens renavigans, ut “et primi lege litoris oram” . errata participium sine verbi origine: non enim facit 'error'. retrorsus quasi a fine ad caput retexens.


[691] infelicis vlixi epitheton ad inplendum versum positum more Graeco, sine respectu negotii. nam Aeneas incongrue infelicem Ulixen dicit; nisi forte quasi pius etiam hostis miseretur, cum similes errores et ipse patiatur. et notandum conclusam de Achaemenide mentionem.


[692] praetenta anteposita. iacet sita est, ut “medio iacet insula ponto” . plemyrium undosum quidam insulam, quidam fluvium putant dici. sane verbum de verbo expressit: hoc est enim 'undosum', quod 'Plemyrium'. sinus Syracusanus in quo Ortygia. cuius hic necessarie meminit; nondum enim erant conditae Syracusae. 'undosum' vero quod usque illuc †vestigio aestuantis Charybdis dicitur pervenire.


[694] ortygiam haec tantum Ortygia dicitur, Apollinis vero etiam Delos. et bene addidit 'priores', ut haec quae nunc est semper appellata sit Ortygia, haec vero prioribus tantum. fama est huc elidis amnem Elis et Pisa civitates sunt Arcadiae, in qua est fons ingens, qui ex se duos alveos creat, Alpheum et Arethusam: unde fit, ut fingantur coniungi in exitu, quos origo coniunxit ita. Arethusam autem etiam in Elide esse testatur Vergilius dicens “sic tibi cum fluctus subterlabere Sicanos” . haec secundum fabulas venatrix fuit: quae dum se in Alpheo post laborem ablueret, ab eo adamata est [in speciem avis Alpheos cognovisset latere, etiam sic eam mutatam persequi coepit, quae cum] et diu fugiens deorum miseratione in fontem sui nominis mutata ad Siciliam per secretos meatus venit: quod etiam Vergilius ostendit “et tandem positis velox Arethusa sagittis” . quam Alpheos illuc usque persequutus fonti eius se miscet: quod tali argumento probatur; nam cum equi, diebus festis Olympici Iovis certantes, in eo amne deluuntur, stercus equorum ex eo amne etiam in Arethusa recognoscitur. patera etiam quam in Alpheum quidam Olympionices miserat, in Arethusa inventa dicitur. quidam autem Arethusam non de Elide ad Siciliam venire, sed in ipsa Sicilia nasci volunt et venienti fluvio occurrere. alpheum quia Graece Ἀλφεῖος facit, ut Αἰνείας Aeneas, Μήδεια Medea. ore fonte vivo: et bene de fluvio, ut “unde per ora novem” .


[697] ivssi numina magna loci veneramur vel ab Achaemenide admoniti, vel ab Heleno, vel ab Anchise, vel ab oraculis. et quaeritur, quae numina; vel quare non dixerit; et utrum Alpheum, an Arethusam intellegi voluerit.


[698] stagnantis helori fluvii qui ad imitationem Nili superfunditur campis. et Graeci stagna ἕλη dicunt, unde ait 'stagnantis Helori'.


[699] proiecta porrecta, extenta, ut “proiecto dum pede laevo” . pachyni promunctorium est austrum spectans: unde et Pachynum dictum ab aeris crassitudine; nam παχὺς est pinguis et crassus.


[700] radimus propter saxa latentia. 'radimus' autem nimium adiuncti praeterimus, ut “radit iter laevum interior” .


[701] camerina procul palus est iuxta eiusdem nominis oppidum: de qua quodam tempore, cum siccata pestilentiam creasset, consultus Apollo, an eam penitus exhaurire deberent, respondit μὴ κίνει Καμαρίναν: ἀκίνητος γὰρ ἀμείνων: quo contempto exsiccaverunt paludes, et carentes pestilentia per eam partem ingressis hostibus poenas dederunt. sed hoc responsum Aeneae temporibus ignotum fuit: ergo non observavit poeta, sed ad praesens tempus locutus est.


[702] inmanisque gela civitas a fluvio nominata, sicut etiam 'campi Geloi'.


[703] agragas mons est muro cinctus, in cuius summa parte oppidum est: unde et Cicero ait “ad mare intra moenia ante oppidum expectabat” de Verre. notandum sane Vergilium haec, quantum ad sua tempora spectat, dicere, non quantum ad operis; Aenea enim navigante nec fuerat Camerina siccata, nec Gela vel Agrigentum conditae: quod frequenter facit, sed nunc ideo vitiosum est, quia ex persona narrantur Aeneae.


[704] magnanimum quondam generator equorum secundum Pindarum quondam Agrigentini equos ad agones Graeciae mittebant, qui inde victores revertebantur. legimus etiam aliud: cum in Cappadocia greges equorum perissent, Delphici Apollinis responso adduxerunt equos de Agrigento, et reparavere meliores. quidam autem dicunt Heronem Agrigentinum, vel ut alii ferunt Dionysium, tyrannum Siciliae, equos ad agonem Elidis Olympicum duxisse, et omnes vicisse.


[705] palmosa selinus civitas est iuxta Lilybaeum, abundans palmis quibus vescuntur, et apio. an 'palmosa' ab equis nobilibus?


[706] saxis lilybeia caecis vere dixit, nam litus Lilybetanum naturaliter saxis, quasi de industria constrictum est. sane notandum omnium trium promontoriorum Siciliae factam mentionem, ut “ecce autem Boreas angusta ab sede Pelori” et “proiectaque saxa Pachyni” et hic modo “saxis Lilybeia caecis” .


[707] drepani portus Drepanum civitas est non longe a monte Eryce, trans Lilybaeum, dicta vel propter curvaturam litoris, in quo sita est, vel quod Saturnus post amputata virilia Caelo patri illuc falcem proiecit, quae Graece δρέπανος dicitur: quod verisimile putatur propter vicinitatem Erycis, consecrati Veneri, quae dicitur nata ex Caeli cruore et spuma maris. quidam 'Drepana' dictum voluit a falce Cereris, quam ibi, cum filiam suam Proserpinam quaereret, amisit. Cato pluraliter “haec Drepana” dicit. inlaetabilis propter patris amissionem.


[708] actis transactis, vel quomodo 'mensibus actis'.


[711] fessum deseris ut supra diximus, secundum Vergilium: nam Cato eum in originibus ad Italiam venisse docet; unde etiam in sexto illud amphibolon est “quo magis Italia mecum laetere reperta” . nam et post Latinum Turnumque et Amatam dicitur excessisse. sed bene hic subtrahitur, ne parum decoro amori intersit. quaeritur sane cur sine ulla descriptione funus patris praeterierit? aut quia in V. dicturus est, et bis eadem dicere vitaverit, aut quia, sicut dictum est, Anchises ad Italiam cum filio pervenit.


[712] nec vates helenus quia dixerat “prohibent nam cetera parcae scire Helenum” .


[713] non dira celaeno quae vel irata debuit adversa praedicere. et bona pietate mortem patris graviorem dicit esse, quam famem.


[714] hic labor extremus aut apud Drepanum: aut 'extremus' saevissimus, quia statim tempestate iactatus est. et bene de ipsa tempestate tacuit, quia Ilioneus supra dixerat “cum subito adsurgens fluctu nimbosus Orion in vada caeca tulit” .


[715] deus adpulit oris bene se commendat Didoni, dicens se ad eam deorum voluntate venisse. sane non dixit, quis deus, ut alibi “dabit deus his quoque finem” .


[716] unus non [est] interpellante regina interrogationibus.


[717] fata divum quae dii hominibus tribuunt. renarrabat aut 're' vacat, ut “confieri possit” : aut apparet Aeneam ante de suis casibus cum Didone confuse locutum. et ideo hic addidit 'renarrabat', quasi quae dixerat antea, nunc ex ordine referebat, quod notat in primo “immo age et a prima dic hospes origine nobis” . sane in secundi principio duo poetae sunt versus, sicut hic tres, et similis est finis initio: 'conticuit' et 'intentis'.


[718] conticvit tandem ut “conticuere omnes” . tandem diuturnitatem narrantis expressit. notandum sane quia controversiarum more epilogos dedit sex istis prioribus libris, quos et esse bioticos voluit. nam singulis res singulas dedit, ut primo omina, secundo pathos, tertio errores, quarto ethos, quinto festivitatem, sexto scientiam. epilogos autem sic variavit, ut in primo miseratio esset Didonis, in secundo mors Creusae, in tertio Anchisae, in quarto Didonis, in quinto Palinuri: in sexto Marcelli citum deflet interitum.


LIBRVM QUARTVM

Apollonius Argonautica scripsit et in tertio inducit amantem Medeam: inde totus hic liber translatus est. est autem paene totus in affectione, licet in fine pathos habeat, ubi abscessus Aeneae gignit dolorem. sane totus in consiliis et subtilitatibus est; nam paene comicus stilus est: nec mirum, ubi de amore tractatur. iunctus quoque superioribus est: quod artis esse videtur, ut frequenter diximus; nam ex abrupto vitiosus est transitus: licet stulte quidam dicant hunc tertio non esse coniunctum—in illo enim navigium, in hoc amores exsequitur—non videntes optimam coniunctionem. cum enim tertium sic clauserit 'factoque hic fine quievit', intulit 'at regina gravi iamdudum saucia cura', item paulo post 'nec placidam membris dat cura quietem': nam cum Aeneam dormire dixerit, satis congrue subiunxit, ut somno amans careret. alii subitum transitum factum tradunt, quia non ostendit convivium dissolutum: sed hoc subtiliter fecit, quia etiam alia convivia eam habuisse describit “post ubi digressi lumenque obscura vicissim” . regina] [sane] bene 'regina', quia contra dignitatem amor susceptus gravior esse solet: ex hoc enim nomine et pudoris et deliberationis nascitur causa, et praecipue potiundi difficultas. videtur et post amissam castitatem etiam iustus interitus. iamdudum aut nimium et vehementer, ut Terentius “iamdudum te amat; iamdudum illi facile sit quod doleat” : aut 'iamdudum', id est a quo tempore vidit Aeneam; legimus enim “obstipuit primo aspectu Sidonia Dido” : aut ex quo narrare coepit Aeneas: aut ex quo intervenit Cupido. saucia hinc subiungit 'vulnus alit'. et bene adludit ad Cupidinis tela, ut paulo post ad faculam, ut 'et caeco carpitur igni': nam sagittarum vulnus est, facis incendium. cura amore intolerabili, quem ferre non posset, ut “meque his absolvite curis” . 'cura' ergo, ab eo, quod cor urat, ut “Veneris iustissima cura” , item “mea maxima cura” . sane per confusionem verbi et nominis dictum est; nam 'cura' est et verbum, ut 'cura' cures, cum non est nomen.


[2] vulnus alit ut 'curam pascit'. venis quia per venas amor currit, ut sanguis; nam in sanguine anima, in anima amor est: aut sicut venenum. inde dictum “fallasque veneno” , item “longumque bibebat amorem” : nam venenum ideo dicitur, quia per venas currit. caeco carpitur igni 'caeco' <non> quod non cernat, sed quod non cernatur: vel quod Dido amorem suum vult occultare, si possit, ideo 'caeco'. et agit Vergilius, ut inventas frangat declamationes, ut hoc loco rem dixit sine declamatione: unde Ovidius “quoque magis tegitur, tanto magis aestuat ignis” . 'caeco' ergo 'igni' possumus ut validiore accipere, cuius haec natura est, ut conpressus magis convalescat. 'carpitur' autem paulatim consumitur, ut “carpit enim vires paulatim” . sane 'igni' pro 'igne', dativus pro ablativo.


[3] multa viri virtus animo bene mediam se facit praebere Didonem inter regalem pudorem et amoris inpulsum. simulat enim se virtutem mirari, cuius pulchritudine commovetur. 'multa' autem 'virtus' figurate dixit; nam ad numerum transtulit quod est quantitatis: aut 'multa' pro magna. recursat bene frequentativo usus est verbo in frequenti amantis cogitatione.


[4] gentis honos non Aeneae, ut sit velut excusatio; sed Dardani a numinibus, aut Veneris infixi pectore vultus verbaque 'vultus' inquit '<et> verba haerent, virtus et honos gentis recursat', quia superiora vehementiora sunt ad amorem. tale et illud est “illum absens absentem auditque videtque” . 'pectore' vero pro 'pectori'.


[5] nec placidam membris dat cura quietem aut penitus quiete caruit, ut 'placida' epitheton sit quietis: aut habuit quidem quietem, sed non placidam, id est turbatam somniis: unde et ipsa paulo post 'quae me suspensam insomnia terrent'.


[6] postera phoebea lustrabat lampade terras circumlocutio orientis diei; illa enim Aeneas per noctem in convivio Didonis narraverat: licet, ut supra diximus, Vergilius ista, quae per naturam necesse est fieri, plerumque contemnat. lustrabat aut inlustrabat, aut re vera 'lustrabat', id est purgabat; nam nox quodammodo polluit mundum: vel circumibat, ut “lustrat Aventini montem” .


[7] umentem umbram quia nox omnis umida est, ut “noctes lentus non deficit umor” . et nihil interest, utrum umbram an noctem dicat; nox enim umbra terrae est, ut supra “involvens umbra magna terramque polumque” . ergo 'umentem' pro 'umidam', quia umens est quod facit umidum quod sit: unde bene 'umentem' posuit. est etiam hysteroproteron in sensu; prius est enim ut Aurora umbram dimoveat, post Phoebea lampas lustrat terras: aurora enim solem praecedit.


[8] cum sic unanimem de re pudenda locutura parum fuerat sororem eligere, nisi etiam unanimem. dicimus autem et 'unanimus' et 'unanimis', sicut 'inermus' et 'inermis'. male sana non plene sana, amore vitiata; 'male' enim plerumque 'non', plerumque 'minus' significat, sicut 've', ut 'vecors' et 'vesanus'. quamquam 'male' et 'perniciose' significat, ut Lucanus “sic male deseruit” (9.310). malesana] 'non <sana>', ut “statio male fida carinis” : aliquotiens 'minus' significat. et quidam 'malesana' nolunt hyphen legere, nec esse compositum verbum, quia composita unum plerumque corrumpant necesse est, ut 'malesuada'.


[9] anna soror cuius filiae fuerint Anna et Dido, Naevius dicit. et bene vocabulo necessitudinis blanditur, ut libenter amoris audiat confessionem; sed suspense et pedetemptim pudore resistente incipit. insomnia terrent et 'terret' et 'terrent' legitur. sed si 'terret' legerimus, 'insomnia' erit vigilia: hoc enim maiores inter vigilias et ea quae videmus in somnis interesse voluerunt, ut 'insomnia' generis feminini numeri singularis vigiliam significaret, 'insomnia' vero generis neutri numeri pluralis ea quae per somnium videmus, ut “sed falsa ad caelum mittunt insomnia manes” . sciendum igitur, quia si 'terret' dixerimus, antiqua erit elocutio; 'insomnia' enim, licet et Pacuvius et Ennius frequenter dixerit, Plinius tamen exclusit et de usu removit. sed ambiguitatem lectionis haec res fecit, quod non ex aperto vigilasse se dixit, sed habuisse quietem inplacidam, id est somniis interruptam, ut intellegamus eam et insomniis territam, et propter terrorem somniorum vigilias quoque perpessam.


[10] quis non nulli pro 'aliquis' accipiunt, vel 'qualis': novus magnus, ut “Pollio et ipse facit nova carmina” . vel 'novus' qualis antea numquam, ut Terentius “nova figura” . successit sedibus ut “succedoque oneri” et “succedunt tecto et flammas ad culmina iactant” .


[11] quem sese ore ferens cum eum ob virtutem laudet, addendo tamen os nec pulchritudinem denegaverit. 'ore' autem 'ferens' utrum oratione, an vultu, dubium est. quem sese ore ferens ut “obstipuit primo aspectu Sidonia Dido” , item “namque ipsa decoram caesariem nato genetrix lumenque iuventae purpureum et laetos oculis adflarat honores” . forti pectore et armis ut etiam ab Ilioneo audierat dicente “quo iustior alter nec pietate fuit nec bello maior et armis” . sane subaudis 'est'. et bene virtutis commemoratione excusat supra dictam pulchritudinis laudem. 'pectore' autem suspende; non bis idem dicit, sed 'pectore' ad patientiam, 'armis' ad fortitudinem.


[12] credo equidem genus deorum esse ego quidem credo; nec enim 'vana fides' est, id est falsa: nam 'degeneres animos arguit timor', id est probat, inpugnat. et bono ordine amari facit Aeneam ab ea, de qua ait “iura dabat legesque viris” , primo virtute et factis, deinde generis nobilitate, inde oratione, post pulchritudine: et singula singulis reddit.


[13] quibus ille pro quantis. hev per haec amoris inpulsus ostenditur. et hoc ad miserationem pertinet.


[14] quibus iactatus fatis ut “quis te, nate dea, per tanta pericula casus insequitur?” et est hysterologia: nam prius est ut bella exhauserit, post fatis iactatus sit. quae bella pro 'quanta': pronomen pro nomine. bella exhavsta canebat finita, terminata, quod nimiae virtutis est: nam inchoare bella quorumlibet est, vincere vel finire paucorum.


[15] fixum inmotumque sederet cogi sese optat quae sic negat. 'inmotum' autem pro inmobile, participium vim nominis habens. sederet placeret, ut “et sedet hoc animo” .


[16] necvi deest 'viro'. vinclo ivgali synaeresis est pro 'vinculo'. 'iugali' autem propter iugum, quod inponebatur matrimonio coniungendis: unde et Iuno iugalis dicitur. quidam 'iugali' accipiunt pro 'coniugali', per aphaeresin dictum, quae fit cum de prima parte verbi syllaba detrahitur.


[17] primus amor id est maritus. deceptam morte fefellit figurate dixit: morte sua decepit me et fefellit.


[18] pertaesum thalami taedaeque fuisset 'pertaesus' participium est sine verbi origine et regit genetivum, ut hoc loco: nam genetivus singularis est.


[19] hvic uni forsan potvi succumbere culpae bene 'forsan', quasi adhuc dubitet. singula pronuntianda sunt: ingenti enim dicta sunt libra, quibus confessioni desiderii sui quandam inicit refrenationem. culpae bene 'culpae' potius quam amori. et hoc propter antiquum ritum, quo repellebantur a sacerdotio, id est Fortunam muliebrem non coronabant, bis nuptae.


[20] fatebor enim bene uno sermone et culpam expressit et necessitatem: fateri enim et coactorum est et culpabilium. sed hic videtur per oblationem confessionis levius crimen efficere. miseri post fata sychaei aut muliebriter dixit 'miseri': aut mortui, secundum Ciceronem, qui in Tusculanis 'miseros' mortuos vocat: aut certe ob hoc 'miseri', cuius iam obliviscitur: aut 'miseri' sic occisi.


[21] sparsos fraterna caede penates si Didonis, dispersos per fugam intellegimus; si fratris, pollutos cruore. 'fraterna' autem 'caede', quam frater admiserit.


[22] inflexit quia supra ait 'fixum inmotumque sederet'. 'inflexit' a rigido proposito deviavit. et bene per gradus crevit: primum 'inflexit', ut fixos ostenderet; quae fixa sunt enim, quoniam avelli non possunt, inflectuntur: deinde 'inpulit labantem'; ea enim inpelluntur, quae prona sunt ad cadendum. labantem inpulit id est inpulit et labare fecit; non enim lababat qui ante inmobilis fuerat. cavendum sane, ne 'labentem' contra metrum legamus: nam 'la' longa est, ut “labere nympha polo” .


[23] agnosco participium 'agnotus', non 'agnitus'. Sallustius “nec inermos ex proelio viros quemquam agnoturum” . veteris vestigia flammae bene inhonestam rem sub honesta specie confitetur, dicens se agnoscere maritalis coniugii ardorem: hoc est, quo mariti diligi solent; nam erat meretricium dicere: in amorem Aeneae incidi.


[24] sed mihi vel tellus optem prius ima dehiscat callide, ac si diceret posse se coniungi Aeneae, si mors secuta non fuerit. et bene in vestigio revocavit. optem pro velim.


[26] pallentes umbras herebo id est in Herebo. alii 'Herebi' legunt. aut 'Herebo', ad Herebum, ut “it clamor caelo” . et perseveravit in atroci imprecatione: nam non sufficit 'adigat me fulmine ad umbras' dixisse, adiecit 'pallentes umbras Herebo noctemque profundam'.


[27] pudor pudore pro pudicitia abutimur. et bene 'violo', quia pudor sacrosancte custodiendus est. aut tua ivra resolvo propter illud 'vinclo iugali'.


[28] amores abstulit cum illo consumpta sunt desideria et voluptates. amores quibus amare possim. et bene videtur moram posuisse, cum dicit illud 'primus qui me sibi iunxit amores abstulit'.


[29] servetque sepulchro id est et defunctus servet, †et qui in sepulchro est, ut “ipsa sed in somnis inhumati venit imago coniugis” : sed modo pro mortuo accipiamus. sane caeremoniis veterum flaminicam nisi unum virum habere non licet, quod hic ex persona Didonis exsequitur, dolentis stuprum admissum in amore Aeneae, quod supra dictis versibus probavit 'ille meos primus' et reliqua. nec flamini aliam ducere licebat uxorem, nisi post mortem flaminicae uxoris: quod expeditur, quia post mortem Didonis Laviniam duxit, et quod subrepta vel retenta Creusa ex ipsius quoque confessione et praedicatione regia parata fuerit: quo nullum piaculum fore denuntiatur.


[30] sinum lacrimis implevit obortis sinus dicimus orbes oculorum, id est palpebras, quae a palpitatione dictae sunt: nam semper moventur. 'implevit' autem ideo, quia lacrimae plerumque se intra oculos tenent. et bene praemisit excusationem his lacrimis commemoratione prioris mariti, quasi propter maritum fleret, cum amore cogente lacrimaret.


[31] anna refert mire videtur intellexisse Anna, quid sibi suaderi vellet Dido. et suasoria est omni parte plena: nam et purgat obiecta, et ostendit utilitatem, et a timore persuadet. et usus est apto causae principio: nam cum aliquid propter nos petimus, benivolum nobis eum qui audit facere debemus; cum in aliena causa sententiam dicimus, nos illi benivolos debemus ostendere, ut habeatur dictis fides. postquam igitur dicendo 'o luce magis dilecta sorori' ostendit nihil sibi sorore esse carius, summam rei ponit, an nuptiae faciendae sint 'solane perpetua maerens carpere iuventa', inde partes rei: a persona Didonis, an, quia maritum perdiderit, alium accipere debeat 'id cinerem aut manes credis curare sepultos'? a persona Aeneae 'placitone etiam pugnabis amori'? a loco 'nec venit in mentem quorum consederis arvis' a timore 'quid bella Tyro surgentia dicam germanique minas'? a causa et utilitate 'quam tu urbem soror hanc cernes'? a modo 'indulge hospitio causasque innecte morandi': an etiam id dii fieri velint, per coniecturam 'diis equidem auspicibus reor et Iunone secunda'. o luce magis dilecta sorori id est dilectior: [quae diligatur adhuc, an magis quam lux dilecta, aut dilectior luce.] nam antiqui frequenter pro comparativo iungebant particulam 'magis'. tale et illud est “nate mihi vita quondam, dum vita manebat, care magis” , Terentius “nihil videtur mundius, nec magis conpositum quicquam, nec magis elegans” . sorori bene Anna dilecta respondit 'sorori', quia et Dido sic coepit 'Anna soror'. ergo per nomen necessitudinis ostendit, se quae sunt utilia persuadere, ut alibi “parvumque patri tendebat Iulum” .


[32] solane perpetva id est, solane maerens in omni carperis iuventa? 'perpetua' ergo continua. ivventa autem pro iuventate accipiendum: nam 'Iuventa' dea illius aetatis est, 'iuventas' aetas ipsa iuvenilis, 'iuventus' iuvenum multitudo.


[33] nec dulces natos propter liberos, quae fuit causa secundi matrimonii, ut Iuvenalis “sed placet Vrsidio lex Iulia, tollere dulcem cogitat heredem” . et hysterologia est: nam per Veneris praemia proveniunt nati. alii male iungunt 'natos Veneris' Cupidinem et Aeneam. alii ἔρωτα et ἀντέρωτα dicunt. veneris nec praemia id est voluptates, ut Homerus τά τε δῶρ᾽ Ἀφροδίτης. et volunt quidam ἓν διὰ δυοῖν esse.


[34] id cinerem aut manes credis curare sepultos propter illud, ['ille habeat secum servetque sepulchro']: quia marito iuraverat, ut “non servata fides cineri promissa Sychaeo” . et bene extenuat dicendo non animam, sed cineres et manes sepultos. dicit autem secundum Epicureos, qui animam cum corpore dicunt perire.


[35] esto adverbium concedentis est Graecum. flexere mariti non qui erant, sed qui esse cupiebant. alii intellegunt 'aegram mariti', ut sit genetivus singularis, id est, tristem propter maritum. vel 'aegram' ad morbum animi referas, id est, ut stultitiam iudicet in iuventa aetate nuptiis abstinere. 'aeger' enim animo dicitur, 'aegrotus' corpore.


[36] non ante Tyro aut in Tyro, ac si diceret 'Tyri': aut certe Τυρόθεν, id est de Tyro, ut “Dardanus Hesperia” . quidam autem 'Libya', id est mariti Libyes, 'Tyro' mariti Tyrii exponunt. despectus iarbas rex Libyae, qui Didonem re vera voluit ducere uxorem et, ut habet historia, cum haec negaret, Carthagini intulit bellum. cuius timore cum cogeretur a civibus, petiit ut ante placaret manes mariti prioris, et exaedificata pyra se in ignem praecipitavit: ob quam rem Dido, id est virago, quae virile aliquid fecit, appellata est; nam Elissa proprie dicta est.


[37] ductoresque alii ergo et Iarbas ductor. 'alii' autem, qualis Iarbas. quos africa terra derivationes frequenter maiores sunt a principalitate, interdum pares inveniuntur, raro minores: unde supra “Lacaena” notandum diximus. trivmphis dives id est bellicosa. et quidam dicunt Afros numquam triumphasse. Plinius autem Secundus historiae naturalis et Pompeius Trogus Afros dicunt pompam triumphi primos invenisse, quam sibi Romani postea vindicaverunt. Livius autem Andronicus refert, eos de Romanis saepius triumphasse suasque porticus Romanis spoliis adornasse: merito ergo 'dives triumphis'.


[38] placitone etiam pugnabis amori ac si diceret: iure contempsisti eos qui displicebant, numquid etiam placito amori repugnabis? et est Graecum 'pugno tibi': nam nos 'pugno tecum' dicimus. et 'placito' alii volunt vel universis hominibus, id est coniugali amori, vel legibus dictum.


[40] hinc gaetulae urbes ad terrorem 'urbes' posuit: nam in mapalibus habitabant. genus insuperabile bello ut “quos nulla fatigant proelia nec victi possunt absistere ferro” . infreni aut saevi et feroces, ut ipse contrario “ni frenum accipere” : aut qui equis sine freno utuntur.


[41] cingunt non adiuncti sunt; sed 'cingunt' quasi circumdant, ut “cingique urbem obsidione videret” . inhospita barbara, aspera. et fictum 'inhospita', cum 'inhospes' non dicatur.


[42] deserta siti regio inhabitabilis. dicit autem Xerolibyen, id est partem Africae aridam, quae est inter Tripolin et Pentapolin. et bene terret dicens iuxta esse aut bellicosas gentes, aut deserta loca, unde non speratur auxilium. lateque furentes barcaei hi prope sunt a Carthagine: unde addidit 'late furentes'. hi secundum Titianum in chorographia Phoenicen navali quondam superavere certamine. Barce autem civitas est Pentapoleos, quae hodie Ptolomais dicitur: nam Cyrene et Barce reginae fuerunt, quae singulis dederunt civitatibus nomina. sed hoc per prolepsin dictum est.


[43] bella Tyro surgentia necessario ad persuadendum praesenti tempore usus est.


[44] germanique minas propter aurum, quod ei sicut in primo diximus tulerat. et 'minas' pro ipsis periculis posuit, ut ex praecedentibus sequentia accipiamus.


[45] dis equidem avspicibus hoc dicit: dii, qui sunt auspices matrimonii, Aeneam huc venire fecerunt: nuptiae enim captatis fiebant auguriis, ut “contentique auspice Bruto” . Varro de pudicitia ait “auspices in nuptiis appellatos †auspici bisque ab marito et nova nupta per hos auspices captabantur in nuptiis” . ivnone secunda vel quae praeest coniugiis, quae pronuba appellatur: quamvis et ipsa in libris augurum praeesse dicatur auspiciis: aut quia Carthaginem fovet.


[46] huc cursum iliacas vento mire, cum alio iter haberent, huc delati sunt: et ideo addidit 'vento'. tenvisse perfecisse, inplesse.


[47] quam qualem vel quantam: pronomen pro nomine. urbem soror hanc cernes mire pro voluntate sororis: ut si quis avaro suadeat spem pecuniae faciens.


[48] conivgio tali id est viri fortis: quod ideo non dicit, quia scit a Didone praedictum. et bene in ultimo coniugium posuit, propter quod universa praedicta sunt.


[50] veniam aut beneficium et volentiam: aut re vera 'veniam', periurii scilicet, ut “non servata fides cineri promissa Sychaeo” . tu modo pro 'tantummodo'. †et alii quod te “modo vita supersit” . sacrisque litatis 'diis litatis' debuit dicere: non enim sacra, sed deos sacris litamus, id est placamus: ergo nove dixit. sacrisque litatis] inter 'litare' et 'sacrificare' hoc interest, quod 'sacrificare' veniam petere, 'litare' propitiare et votum impetrare.


[51] indulge da operam, ut “indulgent vino et vertunt crateras aenos” .


[52] dum pelago desaevit hiems enumerat, quas morae causas possit innectere. orion id est dum occidit Orion, quoniam et oriens et occidens tempestates commovet. et bene Orion opponitur, quia et Ilioneus dixerat “cum subito adsurgens fluctu nimbosus Orion” . orion corripuit ratione supra dicta.


[53] quassataeque rates hoc ad illud “quassatam ventis liceat subducere classem” . non tractabile asperum, intractabile, sub quo tractari nihil possit.


[54] incensum inflammavit ut Horatius “oleum adde camino” . alii non 'incensum', sed 'inpenso' legunt, ut sit Terentianum “inpendio magis animus gaudebat mihi” .


[55] spemque dedit dubiae menti dubitativa enim fuerat Didonis oratio dicendo 'si non pertaesum thalami taedaeque fuisset'. ergo iam non ambiget de quo dubitabat, sed sine respectu pudoris palam aget. solvitque pudorem propter vincula castitatis. et ad illud respondit 'ante pudor quam te violo aut tua iura resolvo'.


[56] delubra adeunt iuxta illud dictum sororis 'tu modo posce deos veniam'. delubrum autem dictum, aut, ut supra diximus, propter lacum in quo manus abluuntur: vel propter tectum coniunctum, quia una opera abluitur: aut certe simulacrum ligneum delubrum dicimus, a libro, hoc est raso ligno factum, quod Graece ξόανον dicitur. sane in secundo libro de singulis specibus delubri iuxta Varronem relatum est: in quibus est species delubri talis, ut praeter aedem area sit adsumpta deum causa, id est spatia relinquantur iuxta aras ministerii causa, ad sacrificia peragenda. huius moris hic meminisse eum accipere debemus 'principio delubra adeunt'. atque quia 'delubra' quasi solum nomen sine dei significatu poseruat, voluit per 'aras' expungere divini nominis causam, licet in continuatione non tam dei fecerit mentionem, quam propria deorum nomina intulerit, et quidem cum sacrificationis gratia, illis versibus 'legiferae Cereri' usque 'iugalia curae'. nec non areae, licet oblique, attamen manifeste meminit 'aut ante ora deum pingues spatiatur ad aras': quid enim est 'spatiatur', quam spatio lati loci obambulat? 'adeunt' autem proprie dixit; ad maiores enim qui accedit †ait soanori signum. pacemque benivolentiam, ut “si sine pace tua atque invito numine” . per aras exquirunt vel apud aras, vel inter aras, ut 'it hasta Tago per tempus utrumque'. 'exquirunt' autem, id est sacrificando explorant, an dii vellent huic rei consentire. dicendo autem 'per aras', aruspicalem artem ostendit, ut 'spirantia consulit exta'. duo enim genera hostiarum sunt: unum, in quo voluntas dei per exta exquiritur; alterum, in quo sola anima deo sacratur: unde etiam aruspices animales hostias appellant. sed de exploranda voluntate divina hic expressit dicendo 'spirantia consulit exta'. animalis vero hostiae speciem ostendit ubi Entellum facit Eryci taurum mactantem dicens “hanc tibi, Eryx, meliorem animam pro morte Daretis persolvo” .


[57] mactant verbum sacrorum, κατ᾽ εὐφημισμόν dictum, ut adolere; nam 'mactare' proprie est 'magis augere'. <mactant verbum sacrorum κατ᾽ εὐφημισμόν dictum,> quasi magis auctum: unde et magmentum dicebant, quasi maius augmentum. olim enim hostiae 'immolatae' dicebantur mola salsa tactae; cum vero ictae et aliquid ex illis in aram datum, 'mactatae' dicebantur [per laudationem] per boni ominis significationem. lectas bidentes non vacat 'lectas'; moris enim fuerat ut ad sacrificia eligerentur oves, quibus nihil deesset, ut in sexto “nunc grege de intacto septem mactare iuvencos” . 'bidentes' autem dictae sunt quasi biennes, quia neque minores, neque maiores licebat hostias dare. sunt etiam in ovibus duo eminentiores dentes inter octo, qui non nisi circa bimatum apparent: nec in omnibus, sed in his quae sunt aptae sacris, inveniuntur.


[58] legiferae cereri leges enim ipsa dicitur invenisse: nam et sacra ipsius thesmophoria vocantur, [id est legumlatio]. sed hoc ideo fingitur, quia ante inventum frumentum a Cerere passim homines sine lege vagabantur: quae feritas interrupta est invento usu frumentorum, postquam ex agrorum divisione nata sunt iura. thesmophoria autem vocantur legumlatio. an quia in aede Cereris aere incisae positae leges fuerunt? phoeboque qui praeest auspiciis, quibus urbes reguntur. patrique lyaeo dictus Lyaeos ἀπὸ τοῦ λύειν, quod nimio vino membra solvantur. qui, ut supra diximus, apte urbibus libertatis est deus; unde etiam Marsyas, eius minister, est in civitatibus, in foro positus, libertatis indicium, qui erecta manu testatur nihil urbi deesse. et communis hoc habet sensus: sacrificabat, inquit, primo numinibus, quae urbi praesunt, quasi nuptura pro utilitate rei publicae; deinde Iunoni, cui curae sunt nuptiae. alii dicunt hos deos quos commemoravit nuptiis esse contrarios: Cererem quia propter raptum filiae nuptias exsecratur, vel ex quo Iovi nupta praelata Iunone repudiata est: nam cum Eleusine Cereris sacrum fit, aedes Iunonis clauditur; item cum Iunoni Eleusine fit, templum Cereris clauditur, nec sacerdoti Iunonis licet gustare unde Cereri sit libatum. et Romae cum Cereri sacra fiunt, observatur ne quis patrem aut filiam nominet, quod fructus matrimonii per liberos constet. Apollinem et Liberum contrarios nuptiis dicunt, quod ille expers uxoris vulgari amore sit usus, ille inter Bacchas non fida conubia sed stupra exerceat, nec nisi raptam coniugem habere potuerit. male ergo invocat hos Dido, quae sibi nuptias optat Aeneae. sed sicut prosperis diis, ut iuvent, ita adversis, ne obsint, sacrificandum est, ut “nigram Hiemi pecudem, Zephyris felicibus albam” . alii dicunt favere nuptiis Cererem, quod prima nupserit Iovi et condendis urbibus praesit, ut Calvus docet “et leges sanctas docuit et cara iugavit corpora conubiis et magnas condidit urbes” : nam ideo et aratri sulco clauditur civitas: vel quod eandem terram volunt et in eadem urbes exstructas. similiter et Liber propter Marsyam, sicut supra dictum est; merito et Apollo; nam et in arce coli solet, et muros Troianis instituit: iure ergo in nova urbe his sacra fiunt. Iunoni duplici causa, quia et Carthagini praeest et matrimonia dat. est etiam sensus altior: nam facturi aliquid ante adversos placamus deos, et sic propitios invocamus, ut “nigram Hiemi pecudem, Zephyris felicibus albam” . ergo modo nuptura placat ante Cererem, quae propter raptum filiae nupturas exsecratur; Apollinem, qui expers uxoris est; Liberum, qui nisi raptam coniugem habere non potuit: et sic Iunonem conciliat.


[59] cui vincla ivgalia curae quia est Curitis, est Matrona, est Regina. hanc Varro Pronubam dicit: unde et Aeolo nuptias pollicetur et Aeneae et Didoni coeuntibus adest, cum dicit “prima et Tellus et pronuba Iuno” : et in septimo, ubi contra votum suum Laviniam promissam vidit Aeneae, ait “et Bellona manet te pronuba” , hoc est non ego quae soleo.


[61] candentis candidae: participium est pro nomine. media inter cornva fundit non est sacrificium, sed hostiae exploratio, utrum apta sit.


[62] ante ora deum ante simulacra. pingves plenas vel sanguine delibutas, ut “pecudumque cruore pingue solum” . spatiatur ad aras matronae enim sacrificaturae circa aras faculas tenentes ferebantur, quod cum quodam gestu fiebat: unde Sallustius “saltare elegantius quam necesse est probae” . quidam genus sacrificii appellant, quo veteres cum aras circumirent et rursus se converterent et deinde consisterent, dicebant minusculum sacrum. an hoc ad impatientiam amoris referendum est, quo iactata Dido loco stare non poterat, iuxta illud 'uritur infelix Dido totaque vagatur urbe furens'.


[63] instavratque diem donis muneribus, quae aut dis offerebat, aut donabat Tyriis vel Troianis. 'instaurat' autem ideo, quia iam supra sacrificaverat, ut “simul Aenean in regia ducit tecta, simul divum templis indicit honorem” . sane quidam 'donis' sacrificiis volunt; nam et 'templa' 'donaria' abusive dicuntur, ut est “ductos alta ad donaria currus” .


[64] inhians intenta, per sollicitudinem. spirantia id est palpitantia: quasi adhuc viva. consulit exta proprie dixit: aruspices enim exta consulere dicuntur cum inspiciunt. 'exta' singularem non habent, ut 'arma'.


[65] hev vatum ignarae mentes non sacerdotes vituperat quasi nescios futurorum, sed vim amantis exprimit, et inde vituperat sacerdotes, qui admonuerunt non credituram: nam omnia futura a sacerdotibus praedicta esse, sequens indicat locus, ut “multaque praeterea vatum praedicta priorum” . ignarae ergo amoris reginae, quia illa alias causas litationis praetendebat, et ideo vota non perficiebat.


[66] est verbum est indeclinabile; nam frequenter deficit. est autem huius positio 'edo es est'. invenimus, sed quod abolitum est, et 'edo edis edit', unde est 'edere' et 'comedere', quod hodie non dicimus; nam ab eo quod est 'es esse' et 'comesse' facit, quo tempore etiam pro praesenti utimur, ut 'volo esse': nam in defectivis tempora pro temporibus ponimus, ut 'odi novi memini', 'odisse nosse meminisse' etiam pro praesenti ponuntur, non 'odire novire meminere'; nec enim possumus dicere. mollis flamma utrum 'mollis flamma', an 'mollis medullas'?


[67] tacitum de quo tacuerit etiam nunc apud alios. an apud Aeneam 'tacitum', quia sorori iam confessa est? 'tacitum' tacendum et pudore plenum. vivit non nulli hoc loco 'vivit' pro vescitur dictum accipiunt. sub pectore vulnus ut “vulnus alit venis” .


[68] vagatur potest accipi 'vagatur' dum opera ostendit Aeneae.


[69] urbe furens furor enim est amor, in quo nihil est stabile: unde et Cupido puer inducitur, quasi instabilis et infans, qui non potest fari: unde paulo post “incipit effari mediaque in voce resistit” . qualis coniecta cerva sagitta satis congrua conparatio: singula enim singulis, cervam Didoni, sagittam amori, pastorem Aeneae, nemora urbi, ictum letalem amori mortifero comparavit.


[70] incautam nomen perituris accommodatum, ut “fallit te incautum pietas tua” et “excipit incautum” . cresia Cretensia: nam Graece Κρής facit, unde et Κρῆτες et Κρήσια facit. Latine 'Cretensis' facit, unde est 'Cretensia'.


[71] agens telis urgens, persequens.


[72] nescius aut nescius quod ferierit: aut ignoratus et latens; non qui cervam nesciret. et rara sunt verba, quae per contrarium significant: nam cum 'vector' sit proprie qui vehit, invenimus etiam eum vectorem dici qui vehitur, ut Lucanus “vectoris patiens tumidum supernatat amnem” (4.133). tale est et 'formidolosus'; cum sit timidus, et timendum significat. cum enim exigat ratio, ut nomina verbalia agentis habeant significationem, pro passiva significatione plerumque ponuntur. quidam 'nescius' ad Aeneam referunt, qui nescit amore suo vulneratam reginam. fuga cursu, ut “simul arva fuga, simul aequora verrit” : nam intellegere non possumus fugam, cum dicat 'peragrat': peragrare enim est circumire inquirendo.


[73] dictaeos Cretenses. cervae vulneratae dictamnum quaerunt, qua gustata fere vulnerbibus tela depellunt, ut in duodecimo legimus “non illa feris incognita capris gramina” . letalis harundo propter futurum omen Didonis. et admiranda copia loquendi 'letalis harundo', 'sagitta', 'volatile ferrum'.


[75] sidonias Pygmalionis vel Sychaei: quod supra ait “avari Pygmalionis opes” et “ignotum argenti pondus et auri” . et hoc additum propter illud “omnibus exhaustos iam casibus, omnium egenos” . urbemque paratam 'paratam' ad illud pertinet, quod Aeneas propter civitatem navigat. et omnia ei ostendit Dido, quibus possit inducere. et 'paratam' ideo, ut sit conpendium quaerentibus sedes. sed alii movent quaestionem quomodo 'paratam', cum paulo post inferat 'pendent opera interrupta'. sed paratum potest dici, cui etiam paululum superest: unde est 'minaeque murorum ingentes': nam ideo alibi “urbem praeclaram statui, mea moenia vidi” .


[76] incipit effari mediaque in voce resistit sic Horatius “cur facunda parum decoro inter verba cadit lingua silentio?”


[77] labente die ad convivia †retulit pervigratum est quia in usu non erant prandia, ut Iuvenalis “exul ab octava Marius bibit” .


[78] demens quae ea quae noverat audire cupiebat.


[79] narrantis ab ore ut eum intueretur. et hoc loco per omnia amantis adfectus exprimitur.


[80] obscura luna id est nox: nam nihil tam contrarium lunae est, quam obscuritas: aut ideo nox 'obscura luna', quia nec semper nec eadem hora oritur. 'vicissim' autem ideo, quia per diem sol lucet, illa per noctem: ergo apparens diurnum lumen, id est solis, reprimit. an ipsa luna suum lumen reprimit, occidens et se obscurans?.


[82] sola sine eo quem amabat: nam regina sola esse non poterat. est autem Plauti, qui inducit inter multos amatorem positum dicentem quod solus sit: ut ipse alibi “me sine sola vides” , quam constabat Antonii castra comitatam, sed 'sola' sine amatore tuo. maeret per diphthongon 'est tristis'; nam aliter militiam significat, ut “aere merent parvo” . sane 'mereor' aliud est. vacva aut sine Aenea et Troianis: aut magna, ut “vacua atria circum intenti ludo” . relictis potest intellegi ab Aenea.


[83] incubat quasi invita. absens absentem unum suffecerat: sic “et fratrem ne desere frater” . Terentius “praesens praesentem eripi, abduci ab oculis” .


[84] imagine capta ob amati similitudinem.


[85] infandum iuxta iudicium reginae, ut illa sentiebat; vult enim eam culpae eximere. alii 'infandum' quia falli non potest accipiunt, hoc est ipsam libidinem, in cuius vicem nihil subponi potest.


[86] non coeptae adsurgunt turres contra illud “pars ducere muros” . non arma ivventus exercet haud in armis se exercet: quemadmodum illud “ferrum exercebant” .


[87] portusve quod supra “hic portus alii effodiunt” . propugnacula quibus porro pugnatur.


[88] interrupta coepta et omissa. minae eminentiae murorum, quas pinnas dicunt: hinc et 'eminere' dicimus, ut in primo “geminique minantur” . quidam 'minaeque' ad interrupta opera referunt, ut quae inperfecta sunt sic videantur, quasi ruinam minentur.


[89] aequataque machina caelo exposuit, quid sint 'minae murorum ingentes'.


[90] simul postquam. tali quali uritur infelix Dido. peste amore, incendio, ut “et toto descendit corpore pestis” .


[91] nec famam obstare furori honestam scilicet: sane τῶν μέσων est. furori iam non amori.


[92] adgreditur cum calliditate loquitur, et quasi ex praeparato, vel ex insidiis, ut alibi “facile ut somno adgrediare iacentem” . saturnia ubi nocituram Iunonem poeta vult ostendere Saturniam dicit; scit enim Saturni stellam nocendi facultatem habere, ut alibi “Irim de caelo misit Saturnia Iuno” et “Saturnique altera proles irarum tantos” et reliqua. ubi autem propitiare eam promittit, ait “Iunonis magnae” et iterum “adsit laetitiae Bacchus dator et bona Iuno” .


[93] egregiam vero lavdem ironia est, inter quam et confessionem sola interest pronuntiatio: et ironia est cum aliud verba, aliud continet sensus. sane huius verbi initium tractum est, quia proprie egregium dicebatur, quasi in grege amplissimum, quod emineret ex grege. singula autem hic pronuntianda sunt et morandum in singulis verbis; habent enim singula invidiam. spolia ampla refertis translatio rei militaris: referre enim spolia victores ex victis dicuntur.


[94] puer filius: Graece dixit, παῖς, ut Horatius “puerosque Ledae” .


[95] femina bene 'femina', qualis mortalis, opponitur, ut “mixta deo mulier” pro mortali intellegendum est. dvorum est bene cessit masculino femininum.


[96] adeo multum, valde, ut Terentius “adulescentem adeo nobilem” . veritam te moenia nostra propter illud “haud tanto cessabit cardine rerum” . moenia nostra Iunonis hospitium: nam legimus “quo se Iunonia vertant hospitia” . et 'nostra' Graece dixit.


[98] modus finis: Iuvenalis “nullo quippe modo millesima pagina surgit” . sed quis erit archaismos. aut quo nunc certamine tanto? 'quo nunc' aut quo: aut ad quam rem: aut quid opus est tanto certamine? aut figurate, quo tibi hoc, id est, quo nunc certamen tantum: aut quis modus erit in tanto certamine: aut quousque, ut 'usque' extrinsecus accipiamus.


[99] quin potius pro 'cur non'. pacem aeternam non indutias temporales. pactosque hymenaeos licet fabula de Hymenaeo in primo libro narrata sit breviter, tamen plenior talis est: Hymenaeus, Atheniensis, adeo pulcher fuit, ut adulescens puella putaretur. is cum unam virginem nobilem ipse mediocriter ortus adamasset eiusque nuptias desperaret, quod unum poterat, sequendo puellam amori satis faciebat. sed cum Atheniensium nobilissimae virgines Eleusinae Cereri sacra facerent, subito adventu piratarum raptae sunt: inter quas etiam Hymenaeus, qui illo amatam fuerat secutus, tamquam puella raptus est. sed cum piratae praedam per maria longinqua portassent, in desertam regionem delati ac fatigati somno se dederunt: quos cum universos occidisset Hymenaeus, relictis ibi virginibus Athenas reversus est petiitque a civibus, ut, si virgines quae raptae fuerant reduxisset, dilectae nuptias impetraret. quas cum reduxisset, optatam in matrimonium virginem meruit. quod coniugium quia felix fuerat, placuit [omnibus] Atheniensibus omnibus nuptiis Hymenaei nomen interesse. est etiam alia ratio vocabuli: nam hymen quaedam membrana quasi virginalis puellae esse dicitur: qua rupta quia desinat esse virgo, hymenaei nuptiae dictae.


[100] habes tota quod mente petisti propter illud “nostram nunc accipe mentem” .


[101] ardet amans dido plus dixit haec, quam Venus imperaverat: illa enim dixerat “sed magno Aeneae mecum teneatur amore” , haec dixit 'ardet' et 'traxit furorem'. 'traxit' autem dixit, ut spiritum trahere dicimus.


[102] communem hunc ergo populum utrum ad solum Carthaginiensem retulit, quem velit sibi communem esse cum Venere: an utrumque, id est Tyrios et Troianos? paribusque regamus avspiciis aequali potestate: et ab eo quod praecedit id quod sequitur. [et] dictum est a comitiis, in quibus iisdem auspiciis creati, licet non simul crearentur, parem tamen habebant honorem propter eadem auspicia: unde et consules pares sunt, cum necesse esset ut unus prior crearetur.


[103] phrygio servire marito eloquenter, ἐμφατικῶς, ac si diceret 'exuli'. non nulli autem per fallaciam Iunonis dictum accipiunt. liceat id est non necesse sit, sed in voluntate sit Didonis si velit, ut supra 'paribus auspiciis', non imperio: potest enim imperium par non esse, cum auspicium par sit. alii invidiose dictum volunt 'liceat Phrygio marito', id est qui victus est: et non dixit 'nubere', sed 'servire'. quidam 'servire' dubitant utrum Didonem, an Tyrios dixerit. sane hic coemptionis speciem tangit. coemptio enim est ubi libra atque aes adhibetur, et mulier atque vir inter se quasi emptionem faciunt: quod ait etiam in primo georgicorum “teque sibi generum Thetys emat omnibus undis” . quoniam coemptione facta mulier in potestatem viri cedit atque ita sustinet [liberis] conditionem liberae servitutis, ait [enim] 'liceat Phrygio servire marito' et in georgicis “tibi serviat ultima Thule” . quoque omnis iste mos coemptionis et citra nominis nuncupationem dotis datae taxatione expediretur, quae res in manum conventio dicitur, subiunxit 'dotalesque tuae Tyrios permittere dextrae'. quid est enim aliud '<permittere> dextrae', quam in manum convenire? quae conventio eo ritu perficitur, ut aqua et igni adhibitis, duobus maximis elementis, natura coniuncta habeatur: quae res ad farreatas nuptias pertinet, quibus flaminem et flaminicam iure pontificio in matrimonium necesse est convenire. sciendum tamen in hac conventione Aeneae atque Didonis ubique Vergilium in persona Aeneae flaminem, in Didonis flaminicam praesentare.


[104] dotales Tyrios regalem spectavit personam. permittere dextrae quasi per manus conventionem: secundum ius locutus est.


[105] olli aut illi, aut tunc. cetera per parenthesin dicta sunt: ordo enim est 'olli sic contra est ingressa Venus'. simulata mente hoc est 'talibus adgreditur'.


[106] quo pro 'ut': pronomen pro coniunctione causali. libycas adverteret oras absolutior quidem est haec lectio, sed verior et figuratior illa est 'Libycas averteret oras': nam plerumque trahitur schema, ut aliquo ituri non ad locum, sed de loco ponamus significationem, ut si dicas 'de Campania abeo in Tusciam', 'abeo' honestius est, quam si 'eo' dixeris. nec hoc tantum hoc loco facit, sed pluribus: hinc enim est “ripamve iniussus abibis?”


[107] ingressa venus calliditatis est, ut supra: habet enim haec vox insidiarum significationem. quis talia demens deest 'nisi', ut sit '“nisi” demens'.


[108] aut tecum malit contendere bello?? non dixit 'possit': quod autem addidit †satis bello exserte. si modo quod memoras oblique, dum consentit, docet fieri non posse.


[109] fortuna sequatur [aut] subauditur fortuna prospera. hoc ad casum pertinet.


[110] fatis incerta feror bene omnia tetigit quibus res humanae reguntur: casum, fata, voluntatem deorum. alii sic exponunt: quia scio fatis aliud videri, ideo de Iovis voluntate nunc dubito: ergo 'fatis' propter fata. sane oratorie et blanditur et pugnat, sed non palam, dicendo incertam se esse de voluntate fatorum.


[112] aut foedere ivngi si 'foedera', per se plenum est: si 'foedere', ad 'populos' pertinet.


[113] tu conivnx dicendo 'coniunx' ostendit eam non posse ignorare, inpossibile esse quod petit. tibi fas animum temptare precando sic Aeolus “tuus o regina quid optes explorare labor” .


[114] perge sequar per te incipiet. bene aliud agens aliud ostendit: ante est enim Iunonis officium ex matrimonio, sic usus Venerius: unde paulo post 'adero, et tua si mihi certa voluntas'. tum quidam ordinis esse volunt, 'tunc' temporis. excepit subsecuta est. et potest 'excepit' pro 'insidiose respondit' accipi, ut “aemulus exceptum Triton” et “excipit incautum” .


[115] iste labor scilicet explorationis a Iove: quod dixerat 'si Iuppiter unam'. quod instat quod fieri volo.


[116] confieri 'con' abundat, ut “fata renarrabat divum cursusque docebat” : quamvis veteres indifferenter 'confieri' dicebant. paucis adverte id est 'animadverte': parte pro toto usus est. et aut 'adverte paucis', aut 'paucis docebo'.


[117] miserrima dido aut ex persona miserantis dictum: dolet enim insidiis circumventam: aut 'miserrima' quae perdiderit castitatem.


[118] nemus pro silvis et montibus. ubi hoc loco pro 'cum'.


[119] titan Sol: unus enim de Titanibus Hyperionis filius contra Iovem non fecit. retexerit orbem quem nox tegebat: ergo 'inluminaverit'. huic contrarium “quotiens umentibus umbris nox operit terras” .


[120] nigrantem nigrum: participium pro nomine, sine verbo. et quaeritur, quis prius 'nigrantem' dixerit?


[121] alae equites: ob hoc 'alae' dicti, quia pedites tegunt alarum vice. trepidant festinant, ut “hic me dum trepidi crudelia limina linquunt” . indagine ferarum inquisitione. et quidam cum vestigatoribus alatorum mentionem inductam accipiunt: nam indaginem vestigatores ipsos tradunt, alas vero alatores, qui dextra et sinistra plagarum sublata voce prohibent feras exire. trepidant vero hoc loco 'sensim' accipiunt, non, ut alibi, 'festinant', quia saltus non cursu, sed sensim cinguntur. quidam 'trepidant' ab equis, qui hodieque trepidare dicuntur, appellari putant. Cato “sedere non potest in equo trepidante” .


[122] desuper infundam quia aer est Iuno. bene ergo hic se facturam dicit quod habet in potestate. omne ciebo pro 'totum': 'omne' enim numeri est, 'totum' quantitatis.


[123] nocte opaca nubium caligine.


[125] tua si mihi certa voluntas hoc est, si etiam tuum subsequatur officium: quia Iuno coniugii, Venus causa coniunctionis sit. igitur Iuno nil se posse adnuntiat, nisi voluntas Veneris adfuerit. 'certa' autem firma, quia promiserat.


[126] conubio hoc Veneri contrarium est: et hic est dolus, quem intellectura est et risura. 'nu' naturaliter longa est ab eo, quod est 'nubere', ut “conubia nostra reppulit” ; sed modo metri causa corripuit.


[127] hic hymenaeus erit id est, hae erunt nuptiae. sane de Hymenaeo licet superius iam dictum sit, tamen sunt etiam aliae opiniones: nam alii hunc Veneris et Liberi filium dicunt primum nuptiis prospere usum, ob quod in nuptiis vocatur: unde nuptiale carmen Hymenaeus. alii nuptiarum inventorem tradunt et ideo carminibus decorari; quod exemplum ab eo proditum ubique servatur. Cornelius Balbus Hymenaeum ait, Magnetis filium, musicae artis peritum, pulchritudine muliebri, dum nuptias Liberi patris et Althaeae religiosis cantibus celebrat, exspirasse: propter quod ei talis honor in nuptiis adtributus est, ut celebratio nominis eius nuptiarum iungendarum perpetuum omen esset. non adversata legitur et 'aversata'.


[128] repertis vel compertis, vel deprehensis. cur autem dolis repertis risit? qui altius intellegunt, sic tradunt: hoc est quos iampridem compererat, cum Ilium oppugnaretur.


[130] ivbare exorto nato lucifero: nam proprie 'iubar' lucifer dicitur, quod iubas lucis effundit: unde iam quicquid splendet iubar dicitur, ut argenti, gemmarum. est autem lucifer interdum Iovis: nam et antiqui 'iubar' quasi 'iuvar' dicebant: plerumque Veneris stella: unde Veneris dicta est, ut “quem Venus ante alios astrorum diligit ignis” . alii iubar solem; alii splendorem siderum dicunt. sane modo hysteroproteron in sensu est; [nam si lucifer iubar est] iubar enim praecedit auroram. et facit 'hoc iubar, huius iubaris'.


[131] retia rara plagae multi dividunt, ut sit 'retia rara' maiora, plagas vero minora intellegamus. alii plagas per definitionem accipiunt, ut intellegamus 'quae sunt retia rara, plagae'. sciendum tamen proprie plagas dici funes illos, quibus retia tenduntur circa imam et summam partem. sane 'retia rara, plagae' et reliqua subauditur 'portantur': aut zeugma est 'ruunt'. lato ve- nabula ferro lati ferri. venabula autem ob hoc dicta, quod sunt tela apta venatui, quasi excipiabula.


[132] massyli Massylorum gens est non longe a Mauritania. et 'Massyli' legendum per unum 'i' litteram, ne non stet versus: 'sy' enim longa est, ut “hinc mihi Massylae gentis monstrata sacerdos” . et odora canum vis plus enim est, quam si diceret 'multitudo': unde Sallustius “qua tempestate ex ponto vis piscium erupit” . ergo vim aut ad multitudinem, aut ad naturam retulit. 'odora' autem non olens, sed odorem inveniens: ergo inproprie dixit: nam 'odorum' est quod ex se odorem emittit, non quod odorem sequitur, ut Statius “et odoro vulnere pinus” . sic est et “inter odoratum lauri nemus” pro 'odorum': nam odoratum est quod aliunde odorem accipit, ut 'odoratum templum'. tria ergo sunt: 'odorum' quod per se olet, 'odoratum' quod aliunde odorem accipit, 'odorisecum' quod odorem sequitur; sicut modo de canibus debuit dicere.


[133] cunctantem morantem: atqui amatrix ad eum quem amabat, debuit festinare; sed pathos natura superavit, ut mulierem et reginam ostendat, ut Terentius “dum moliuntur, dum conantur, annus est” . deinde haec morabatur iam studio placendi. hic enim inducitur veste, armis, auro, vel purpura comptior, cum supra naturalis pulchritudinis gloria contenta sit, ut “regina ad templum forma pulcherrima Dido” . ad limina ante, vel apud. primi principes, ut “una omnes iuvenum primi” . et bene reginae officio primi adsunt, quia de plebe dixerat 'it portis iubare exorto delecta iuventus' et 'Massylique ruunt equites'.


[135] stat sonipes adest, praesens est: nam si 'stat' simpliciter acceperis, vituperatio est: nam legimus “stare loco nescit” . denique sequentia dictum hoc explanant, ut 'ac frena ferox spumantia mandit'. spumantia spumas moventia, ut 'naufragum mare', quod naufragos facit.


[136] tandem hoc ad illud redditum 'reginam thalamo cunctantem'.


[137] sidoniam picto et reliqua. vetere ceremoniarum iure praeceptum est, ut flaminica venenato operta sit. operta autem cum dicitur pallium significatur, venenatum autem infectum: quod ipse ait in bucolicis “alba nec Assyrio fucatur lana veneno” . hic vero cum dicit 'Sidoniam' ostendit Tyriam et purpuream: purpuream declarat infectam. 'chlamydem' autem pallium esse quis dubitet? praeterea flaminicam habere praecipitur arculum, ricam, venenatum, fibulam. de venenato dictum est. arculum vero est virga ex malo Punica incurvata, quae fit quasi corona et ima summaque inter se alligatur vinculo laneo albo, quam in sacrificiis certis regina in capite habebat, flaminica autem Dialis omni sacrificatione uti debebat. Vergilius ergo propter nominum et intellectus difficultatem aliter omnia conprehendit: nam pro pallio chlamydem, pro venenato, id est infecto, Sidoniam. arculum vero et fibulam ex auro facta commemorat dicendo 'cui pharetra ex auro, crines nodantur in aurum', quod in arculum potest referri: nam de fibula manifestum est cum ait 'aurea purpuream subnectit fibula vestem'. 'subnectit' autem quid aliud est, quam sursum nectit ac per hoc succinctam facit? 'vestem' vero possumus ricam accipere, quia rica genus est vestis. sciendum sane, sicut supra dictum, ubique Didonem flaminicam ostendi. limbo limbus est, sicut supra diximus, fascia, quae ambit extremitatem vestium secundum antiquum ritum, ut “victori chlamydem auratam, quam plurima circum purpura” .


[138] cui pharetra ex auro deest 'erat'. et amat poeta iterare voces, vel pretiosas, vel necessarias, vel optabiles: pretiosas, ut “aerea cui gradibus surgebant limina” et “aurea pectoribus demissa monilia pendent” : necessarias ita “ab Iove principium generis, Iove Dardana pubes” : optabiles ita “humilemque videmus Italiam” . crines nodantvr in avrum veluti retiolum dicit, quod colligit comas: quae Graece κρωβύλη dicitur.


[141] ipse ante alios quia amatur, et ideo ei dat pulchritudinem, licet Ascanio magis congruat. pulcherrimus ex animo Didonis: hoc enim ei videbatur. alibi epitheta Aeneae dat: cum religiosum ostendit, dicit 'pium'; cum fortem, 'magnanimum'.


[143] ubi hoc est 'cum'. hibernam lyciam non asperam, sed aptam hiemare cupientibus: sic enim se habet natura regionis. et bene aliud agens aliud ostendit: nam constat Apollinem sex mensibus hiemalibus apud Pataram, Lyciae civitatem, dare responsa: unde Patareus Apollo dicitur: et sex mensibus aestivis apud Delum. ergo 'hibernam' utrum quod ibi hiemare soleat; an frigidam; an hieme temperatam; an quam hiberno tempore deserere soleat? xanthique flventa 'que' pro 'vel' posuit: hoc enim dicit 'vel cum Xanthum, vel cum Lyciam relinquit', ut est “suspectaque dona praecipitare iubet subiectisque urere flammis” .


[144] deserit relinquit, ut “desertosque videre locos litusque relictum” . delum maternam quae Latonam fugientem, dracone Pythone insequente, suscepit. et hoc ideo, quia, sicut dictum est sex mensibus aestivis apud Delum responsa dat. invisit repetit: per quod ostendit relicta Delo ad Lyciam transire. invisit apollo Apollini Aeneam vel propter sagittas, quibus in venatu utebatur, comparat; vel certe propter futurum infelix matrimonium: ut enim et supra diximus, nuptiis est hoc numen infensum. vel Apollini Aeneam, ut in primo Didonem Dianae: quomodo germanorum nuptiae esse non possunt.


[145] choros sacra. cretes ab eo, quod est 'Cres'.


[146] dryopesque populi iuxta Parnasum, ut “Dryopumque trahens Erasinus aristas” . Erasinus vero fluvius est. hi populi, ab Hercule victi, Apollini donati esse dicuntur. pictique agathyrsi populi sunt Scythiae, colentes Apollinem hyperboreum, cuius logia, id est responsa, feruntur. 'picti' autem, non stigmata habentes, sicut gens in Britannia, sed pulchri, hoc est cyanea coma placentes. hos Melissus ab Homero †Achabas appellari ait: qui propter scientiam sagittarum Apollini sunt gregales, sicut Cretes.


[147] cynthi montis Deli. flventem unguentatum et odoribus abundantem: aut prolixum et effusum, ut τὸν ἀκερσεκόμην significet.


[148] fronde premit id est comprehendendo crinem efficit, ne fluat, fingens conponens, ut “corpora fingere” . inplicat auro non frontem, sed crinem, qui est illi retrorsum in nodum collectus.


[149] tela sonant umeris ut in nono “pharetramque fuga sensere sonantem” . 'umeris' vero aut 'in umeris', aut 'ex umeris'. havd illo segnior id est, non illo deformior: nam plerumque virtus et pulchritudo pro se invicem ponuntur. hinc est “satus Hercule pulchro pulcher Aventinus” : nam Herculi satis est incongrua pulchritudo. sic Plautus in Pyrgopolinice de muliere interrogat “quidnam, fortis est?” (Mil. 1111) id est pulchra.


[150] egregio praeclaro: et sic dicimus, quasi extra gregem.


[151] lustra latibula ferarum vel luporum: unde et lupanaria meretricum lustra dicuntur.


[152] ecce adverbium demonstrationis est, ut ostenderet velociter factum. et bene hac particula utitur: facit enim nos ita intentos, ut quae dicuntur putemus videre. ita enim capreae †suspensionis super saxa currunt, ut putes cadere illas cum exiliunt. ferae caprae hoc est capreae. et bene aptat descriptionem ad species, ut cervis campos, capreis saxa permittat. saxi pro 'montis', ut “accipiens sonitum saxi de vertice pastor” . caprae quas Graeci αἰγάγρους vocant.


[153] decurrere bene praeterito usus est tempore ad exprimendam nimiam celeritatem: ostendit enim iam factum. sane 'decurrere' iuxta analogiam dixit, non, ut imperiti putant, decurrerunt.


[154] transmittunt celeriter transeunt: praecipue 'transmittere' est de loco ad locum transitio.


[155] pulverulenta num 'cervorum pulverulenta agmina', quae pulverem faciunt, ut “pulverulenta coquat maturis solibus aestas” ? glomerant pro 'involvunt'. alias pro 'in unum contrahunt', ut “quem circum glomerati hostes” : vel glomerati eunt.


[157] gavdet equo gaudet, quod acrem equum habeat et velocem. iamque hos cursu id est 'modo', ut “iamque eadem digitis, iam pectine pulsat eburno” . et bene puerilem osten- dit animum, qui per mobilitatem et inconstantiam frequenter optat timenda.


[158] pecora inter inertia votis bene per contemptum 'pecora', cum ea sint pecora, quae non silvestri, sed humano usui aluntur. 'inertia' autem pro ignavis et innocuis posuit; et hoc ad capreas et cervos retulit, <ut> in georgicis “inbelles <dant proelia cervi>” : nam 'iners' proprie quid sit Lucilius declarat “ut perhibetur iners, ars in quo non erit ulla” .


[159] monte leonem per transitum tangit historiam: nam Ascanius praeter Iulum et Ilum, quae habuit nomina, etiam Dardanus et Leontodamas dictus est, ad extinctorum fratrum solacium: ideo nunc eum dicit optare adventum leonis, paulo post 'Dardaniusque nepos Veneris'. constat etiam Aeneam Dardanum dictum, ut ostendit in quarto “hauriat hunc oculis ignem crudelis ab alto Dardanus” , item Ilioneus “hinc Dardanus ortus, huc repetit” : nam latenter etiam illud nomen ostendit.


[161] commixta grandine nimbus secundum Iunonem 'his ego nigrantem commixta grandine nimbum'. et bene etiam grando adicitur, quia poterat nimbus contemni facilius. murmur autem caeli ad infaustum omen pertinet, quia tonitru dirimuntur auspicia.


[163] nepos veneris quidam indecenter dictum volunt, ut Venus avia sit.


[164] de montibus amnes ne vel investigare Tyrii possent reginam.


[166] deveniunt bene subprimit rem pudendam: sic Terentius “'quid tum' fatue? fateor” . prima et tellus satis perite loquitur: nam secundum Etruscam disciplinam nihil tam incongruum nubentibus, quam terrae motus vel caeli dicitur. quidam sane etiam Tellurem praeesse nuptiis tradunt; nam et in auspiciis nuptiarum invocatur: cui etiam virgines, vel cum ire ad domum mariti coeperint, vel iam ibi positae, diversis nominibus vel ritu sacrificant. et pronvba ivno quae nubentibus praeest. Iunonem autem dedisse signa per tempestatem constat et pluvias, quae de aere fiunt. Varro pronubam dicit quae ante nupsit et quae uni tantum nupta est: ideoque auspices deliguntur ad nuptias.


[167] dant signum] ut dei nuptiales. fulsere ignes Varro dicit “aqua et igni mariti uxores accipiebant” : unde hodieque et faces praelucent et aqua petita de puro fonte per felicissimum puerum aliquem aut puellam, interest nuptiis, de qua nubentibus solebant pedes lavari. alii 'fulsere' pro malo omine positum volunt. cum enim ait fulsisse ignes, infaustum conubium videtur ostendere, quia actio perimitur, cum de caelo servatum est. et bene hoc totum ad Iunonem refertur, quia aer esse dicitur; unde aquas cum ignibus dedit.


[168] vlularunt bene medium elegit sermonem: nam ait Lucanus “non tu laetis ululare triumphis” (6.261). in luctu autem ululari, non dubium est. et ideo medium elegit sermonem, quia post nuptias mors consecuta est. non nulli ita accipiunt, quod ululare veteres etiam in sacris dicebant ex Graeca consuetudine. ergo 'ulularunt nymphae' quasi nuptiarum sacra celebrarunt. Graeci autem ὀλολυγμόν appellant: nam et primam congressionem proelii ὀλολυγήν dicunt: quod Vergilius ostendit “magnoque ululante tumultu” .


[170] specie famave movetur species rerum Didonis praesentium est, quod quasi aspicitur, fama autem rerum absentium. hoc ergo dicit: non eam movet nec praesens deformitas, quod non in thalamo, sed in specu concubuerat: sed nec futura mox fama. <alii]2 accipiunt facti qualitate aut respectu honestatis, τῷ πρέποντι. adeo illam nec Tyriorum pudebat, videntium talia, nec aliarum gentium, quae audiebant. ergo 'fama' deest mala.


[171] meditatur exercet: sic Horatius “et horridam cultis diluviem meditatur agris” . nec incongrue dictum: actus enim est in ipsa meditatione: nam exercitium est meditatio. sciendum tamen est hodie hoc in usu non esse.


[172] praetexit praetegit. culpam ut supra “succumbere culpae” .


[174] fama malum definitio est, ut 'quo' ex praecedenti pendeat nomine: quamquam alii 'qua' legant. sane 'quo' nisi definitio sit, legi non potest; nec enim procedit, ut ordo sit 'Fama, quo non aliud malum est velocius'.


[175] mobilitate viget dat ei σωματοποιΐαν. et laudat a contrario: cum enim omnia labore minuantur, haec crescit. sane 'viget' quidam pro vigescit accipiunt.


[176] metu primo non 'primo metu', sed 'primum', quod initio cautius loquatur, id est in principio: cum enim quis veretur, ne auctor sit, quod audit continet; at ubi sit vulgatum, passim loquitur. et modo 'primo' adverbium est, non nomen. attollit in avras sumpta licentia, quae minuebatur timore.


[177] ingrediturque solo et caput inter nubila condit hoc vult ostendere, nec humili eam fortunae parcere, nec superiori. vel quia famae incertus auctor.


[178] terra parens generale est: parens rerum omnium. ira inritata deorum amphibolon est, utrum sua ira propter extinctos gigantas, an 'ira deorum inritata', quae extinxerat gigantas. vel ideo 'ira deorum', quod in eam fulmina et grandines de caelo cadunt.


[179] extremam aut post omnes gigantas, quippe ad deorum ultionem nata: nam per ipsam eorum crimina vulgata sunt: aut certe 'extrema' pessima: omnes enim, qui de medicina tractant, dicunt naturale esse, ut inutiliores sint qui nascuntur ultimi. Famam ergo inducit ultam esse fratres, quia ipsa deorum delicta vulgavit. ut perhibent quotienscumque fabulosum aliquid dicit, solet inferre 'fama est'. mire ergo modo, cum de ipsa fama loqueretur, ait 'ut perhibent'. coeo enceladoque isti gigantes fuerunt inter alios, qui Iovem superpositis montibus regno caelesti detrudere conati, fulminibus sunt deleti. et bene elegit ex fratribus maximos, ex quibus aestimaretur.


[180] pedibus celerem et pernicibus alis convertit rerum epitheta: nam 'pernix' pedum est, ut “pernicibus ignea plantis” , celeritas pennarum est, ut “celerique fuga sub sidera lapsae” . aut certe intentio describentis est: supervacua enim est alas habenti pedum pernicitas: aut sic intellege 'pedibus celerem et alis velocibus?


[181] monstrum bene vituperavit Famam ex accidentibus personae, per parentes malos et fratres: et quod eam describit, non est narratio, sed argumentatio. quidni monstrum, quae huius naturae sit, ut quot plumas, tot oculos, tot linguas, tot aures et cetera? quot sunt corpore plumae non ipsius, sed in omnium corporibus: nam exaggeratio est, ac si diceret 'quot sunt arenae'.


[182] oculi subter adverbium est, ac si diceret: non sub plumis, sed sub ipsa. et mire 'subter', quasi quae non videatur, et omnia videat. [reliqua] mirabile dictu sic exclamavit poeta, quasi minus admirationis haberet ipsa descriptio.


[183] tot lingvae infinitus est numerus: nam re vera quot sunt homines, in quibus fama est, tot ora habet, quae sunt hominum. totidem ora sonant aliud visu, hoc est 'ora'; aliud auditu, hoc est 'sonant'.


[184] nocte volat bene naturalem rem dixit: nam quanto celatum est aliquid, tanto magis requiritur. et sine dubio incipiens fama semper obscura est: quae divulgata conquiescit: unde ait 'luce sedet custos'. caeli medio absolute: quia inter caelum terramque medium est. terraeque per umbram noctem umbram terrae esse numquam apertius significavit.


[185] stridens potest et ad oris sonum, et ad alarum referri. dulci declinat lumina somno qui est omnibus animantibus dulcis. et 'somno' utrum ablativo, an dativo? <dativo> melius interpreteris, quasi non succumbat illi.


[186] luce sedet id est per diem: aut ut lux coepit. et bene nocturna illi et diurna officia dat, ne dulci somno capiatur. custos speculatrix, ne quid eam praetereat; non, quae custodiat aut servet. summi culmine tecti per domos nobilium, propter res privatas.


[187] turribus aut altis per domos regum, propter res publicas. magnas territat urbes magnos populos. et dicit plebeios. et ostendere vult Famae linguis neminem exceptum qui non exagitari possit.


[188] tenax in omnibus perseverans: tam in enuntiandis falsis rebus, quam in veris.


[189] haec tum vel Fama talis et tanta: vel haec facta. populos utrum generaliter, an Tyrios et Troianos tantum?


[190] gavdens propter inventam materiam. et quidam non temporale Famae epitheton 'gaudens' esse volunt, sed generale, ut multiplici sermone gaudeat, quo tunc populos implebat. facta atque infecta sicut sequentia indicant. et est quasi proverbiale: nam hoc est 'tam ficti pravique tenax, quam nuntia veri'.


[191] venisse Aeneam haec facta sunt.


[192] viro marito, “ut vir gregis ipse caper” . dignetur libravit sermonem, quasi personae superioris.


[193] hiemem inter se luxv, quam longa, fovere id est nunc hiemem inter se luxu fovere, in quantum longa est ipsa hiemps. facit talem etiam alibi figuram, ut “Thybris ea fluvium, quam longa est nocte tumentem leniit” pro 'quam longa est ipsa nox'. fovere veteres 'fovere' pro diu incolere et inhabitare dixerunt, ut ipse alibi “fovit humum” .


[194] regnorum inmemores hoc fingit: nam et illi curae est Carthago et Aeneae Italia. an quia quod una patitur duobus assignat? cupidine <cupidinem> veteres inmoderatum amorem dicebant: Afranius †neraria “alius est amor, alius cupido * * * amant sapientes, cupient ceteri” . Plautus cum distinctione posuit “cupidon te †cum sicut anne amor?” quod intellegitur vehementer illam amare vel inpatienter. ipse alibi “quem Venus Cupidoque imperat, suadet amor” (Cur. 3) dicendo 'imperat' violentiam ostendit, 'suadet' addendo moderationem significat.


[195] dea foeda crudelis, impia: quod alibi interpretatur. “eadem impia fama detulit” . in ora palam, ut antequam audiant loquantur. et proprie 'ora'. Terentius “in ore esse omni populo” .


[196] iarbam filium Iovis Ammonis. Liber cum Indos peteret et per Xerolibyam exercitum duceret, fatigatus siti Iovis sui patris imploravit auxilium, et statim viso ariete fons secutus est. unde factum est Iovi Ammoni ab arenis dicto simulacrum cum capite arietino: quod ideo fingitur, quia satis eius sunt involuta responsa. iarbam filium Iovis Ammonis. Liber, vel ut alii dicunt, Hercules, cum Indos peteret, et per deserta Libyae, hoc est per Xerolibyam, exercitum duceret, fatigatus siti Iovis patris imploravit auxilium: cui ille arietem ostendit, quem secutus ille pervenit ad locum quendam, in quo aries terram pede suo scalpsit, e quo loco fons manavit. unde factum est, ut Iovi Ammoni, ab arenis dicto, templum cum simulacro cum cornibus arietinis constitueretur: quod ideo fingitur, quia satis eius sunt involuta responsa, aut quia Libyes Ammonem arietem appellant. alii hunc Ammonem in loco natum, ubi sola ovis fuerat, a finitimis inventum dicunt, creditumque ex Iove et ove natum appellatumque Ammonem ab arena, quia ibi tale solum est. alii inter Cyrenas atque Carthaginem locum tradunt fuisse, in quo pastores puerum arietinis cornibus insignem, in arena sedentem ac vaticinantem deprehenderunt. hic sublatus tacebat, repositus loquebatur: mox cum e conspectu hominum subito recessisset, creditus est deus: unde Iovem ideo ibi colere coeperunt, nomine Ammonem, quod in arena fuerat visus.


[197] aggerat iras super eas, quas habebat ex contemptu.


[198] rapta stuprata, ut “et rapti Ganymedis honores” . et “rapta raptoris mortem vel nuptias optet” . garamantide nympha et proprium potest esse et gentile: nam Garamantes sunt iuxta Libyam: a Garamante, filio Apollinis.


[200] centum finitus numerus pro infinito. sane in primo Aeneidis qui mos sit templorum constituendorum relatum est: quae aut tantum sacra sunt, aut ibi etiam res publica administrari auspicato potest. hic ergo templa tantum sacra declarat cum subiungit 'centum aras posuit vigilemque sacraverat ignem, excubias divum aeternas pecudumque cruore', quibus scilicet et sacratio ageretur; et nihil de publicis rebus actum aliqua narratione subiungit. alii templum dicunt non solum quod potest claudi, verum etiam quod palis aut hastis aut aliqua tali re, et lineis aut loris aut simili re saeptum est: quod effatum est. amplius uno exitu in eo esse non oportet, cum ibi sit cubiturus auspicans. centum aras posvit per praeteritum perfectum intulit, sacraverat per praeteritum plusquamperfectum. at e contrario “multa vastabat caede” et “ardentesque avertit” . alibi simile schema per tempora: “ipse oratores ad me” et reliqua “cum sceptro misit, mandat” et reliqua, et “mactat binas de more bidentes vinaque fundebat pateris” . vigilem ignem utrum ad quem vigiliae agebantur, an perpetuum? vigilemque sacraverat ignem excvbias divum] [quod] significat sine intermissione fieri sacrificia, ad quem excubare per diem et noctem necesse sit, ut dicimus cotidie in officio esse: non ergo apud quas dii excubant, sed quae diis excubantur.


[201] excubias divum aeternas definitio est aeterni ignis. quid est ignis pervigil? excubiae deorum. et sciendum non vacare ratione, ut in aliquibus templis sit ignis pervigil: nam potestates aut terrenae sunt, aut aeriae, aut aetheriae; sed quia aether ignis est, ideo in aetheriarum potestatum templis ignis est, ut reddatur eis imago sui elementi. est autem in templo Iovis, qui aether est, et Minervae, quae supra aetherem est: unde de patris capite procreata esse dicitur.


[202] variis florentia sertis aliis atque aliis, ac sic perpetuo tempore.


[203] isque amens animi et amator, et barbarus. sane nomen esse ostendit ponendo genetivum. amens animi ut “saevit inops animi” . sane 'amens animi' nominativum pro genetivo posuit. num ergo 'amentis animi'? amaro quod audierat sibi praelatum Aeneam. amaro aspero, ut “hostis amare, quid increpitas?”


[204] media inter numina divum ac si diceret et 'diis testibus', ut Sallustius “quam mediusfidius veram licet mecum recognoscas” : id est sis dictis medius: fidius, id est Διὸς υἱός, Iovis filius, id est Hercules. medium dixit testem. sane multi 'munera' legunt, hoc est in media precatione deorum: et est invidiosius, si inter munera, quae ipse sacraverat.


[205] manibus supinis iuxta rationem: nam inferos demissis ad terram manibus invocamus: ut Homerus inducit Althaeam, matrem Meleagri, manibus in longum porrectis, ut ipse alibi “passis de litore palmis” : caelestes levatis ad caelum, ut modo, et alibi “duplices tendens ad sidera palmas” . supplex orasse supinis partim precatur, unde ait 'supplex': partim conqueritur, unde ait 'orasse', id est dixisse: hinc et oratores dicimus: nam 'rogare' non procedit, quia conqueritur magis.


[206] ivppiter omnipotens epitheta, quae commemorationem potentiae habent, interdum exprobrationis vim obtinent, ut hoc loco. mavrusia Maura: nam protentio est nunc. Coelius “Maurusii, qui iuxta oceanum colunt” .


[207] nunc epulata dum in epulis est: nam eum deseruit participium. et bene 'nunc' dixit: quasi celebrantibus eius sacra tanta iniuria acciderit. officia enim in deos, licet aeternam habeant gratiam, et spectent tam praeteritum quam futurum, tamen in praesenti plus valent. semper autem Iovi propter hospitalitatem libatur. et bene conqueritur, quia humanas res ne tum quidem curat, cum ei tribuitur honos sacrificii. et 'gens epulata' bene dixit, ac si diceret me iuvante, me praebente sumptum. lenaeum Bacchicum: nam Liber Lenaeus dicitur, quia torculis praeest, qui et Graece ληνοί dicuntur: nam cum sit Graecum, a mentis delenimento non potest accipi. lenaeus ex calcatorio ἀπὸ τῆς ληνοῦ, hoc est <a> lacu.


[208] aspicis haec id est talia. et hoc sentit: itane talia aspicis, nec vindicas? fulmina torques vel intorques, vel gubernas.


[209] nequiquam horremus quia non iudicio hoc facis: quia non punis malos et supervacua horremus: aut quia existimamus ea non emitti manu tua. an 'nequiquam' pro non, ut sit 'tu fulmina non torques'?. caecique ignes non quia non videntur, sed quorum origo non apparet. an quorum rationem ignorantes timemus: alii enim de ventis dicunt fieri, alii de nubibus, alii de aere fulmen. in nubibus ac si diceret, non ex te fiunt; si enim errant, tuo non reguntur imperio. Iuvenalis “non quasi fortuitus nec ventorum rabie sed iratus cadat in terras et iudicet ignis” .


[210] terrificant animos et reliqua. latenter secundum Epicureos locutus est.


[211] femina invidia a sexu, contemptu inferioris. et iam incipit specialis conquestio. est autem ordo 'femina errans, quae in nostris finibus urbem posuit'. et est exaggeratio: primum quod pretio, deinde exiguam, dein certis legibus.


[212] pretio ut ostendat eam nec meruisse per gratiam, nec invasisse virtute. et si vendidit, quid conqueritur? scilicet vel defraudatus per corium, vel de nuptiarum promissione: aut 'exiguam pretio' pro exigui pretii. litus non ait agros, sed 'litus', ut et supra diximus, terram mari vicinam. modo etiam infertilem sibi et angustam vult ostendere, hoc est talem illi dedimus terram, quae nulli esset necessaria, qua tamen contenta fuit. arandum videtur illud attingere moris antiqui, quod cum conderetur nova civitas, tauro et vacca, ita ut vacca esset interior, a magistratu muri designarentur. nam ideo ad exaugurandas vel diruendas civitates aratrum adhibitum, ut eodem ritu, quo conditae, subvertantur. Horatius “inprimetque muris hostile aratrum” .


[213] loci leges dedimus aut quam tributariam fecimus: aut cui ideo concessimus civitatem, ut in nostrum veniret matrimonium: ut iusta ira sit. conubia hic 'nu' produxit, cum alibi corripuerit, ut “conubio iungam stabili” . nostra pro 'mea': est autem nobilius: sic Numanus “en qui nostra sibi bello conubia poscunt” . Sallustius “nos in tanta doctissimorum hominum copia” .


[214] dominum ut superius “liceat Phrygio servire marito” . est autem de iure, quasi per coe+mptionem. vel 'dominum' maritum, ut alibi 'dominam' uxorem “hi dominam Ditis” : et est quasi vehemens accusatio: me maritum respuit et Aeneam non virum, sed dominum recepit. paris similis Paridi: iniuria a persona. sic Iuvenalis “et calvo serviret Roma Neroni” : probrosis enim nominibus veteres convicia dicebant, ut Sallustius “tyrannumque et Cinnam maxima voce appellans” . et bene 'Paris' quasi qui sustulit pactam.


[215] semiviro comitatu ut o “vere Phrygiae! neque enim Phryges” : id est effeminati. et bene non solum regi, sed et sociis convicium facit. sane quidam tradunt iure hoc in Phrygas dictum: ab ipsis enim ferunt coepisse stupra puerorum.


[216] maeonia mitra Lydia: nam utebantur et Phryges et Lydi mitra, hoc est incurvo pilleo, de quo pendebat etiam buccarum tegimen. sane quibus effeminatio crimini dabatur, etiam mitra eis adscribebatur: multa enim lectio mitras proprie meretricum esse docet. ergo ex habitus qualitate mutuatur invidiam: nam eum non iam effeminatum, sed velut meretricem appellat, quod est inimicius non mulierem tantum, sed etiam meretricem vocare, cum, sicut supra dictum est, et alius insectator dicat “o vere Phrygiae! neque enim Phryges” . crinemque madentem subnixus crinem unguentatum subnixum et subligatum habens. aut 'subnixus' fiducia elatus.


[217] rapto potitur stupro fruitur: nam proprie raptus est inlicitus coitus; nec enim hic rapuerat.


[218] templis quippe tuis ferimus ac si diceret, non mirum si haec patimur te colentes. sic supra ad inrisionem dictum 'Iuppiter omnipotens', ac si diceret: tu es, qui potest omnia? fovemus inanem aut quia frustra te credimus mundi esse rectorem: aut quia me tuum filium esse confido. 'fovemus' autem quasi in se infirmam.


[219] orantem perorantem, non precantem, ut supra dictum est: “talibus orabat Iuno” . arasque tenentem veteres aras 'asas' dicebant; postea inmutata littera 's' in 'r' 'aras' dixerunt, sicut Valesios Valerios, Fusios Furios: quod Varro rerum divinarum in libro quinto plenius narrat: necesse enim erat aras a sacrificantibus teneri: quod nisi fieret, diis sacrificatio grata non esset. quod plenius intellegi voluit, gratum hoc esse numinibus, subiungendo 'arasque tenentem audiit omnipotens'.


[220] oculosque ad moenia torsit regia ut inde pellat Aeneam; nec videatur esse contrarium quod turbantur omnia Iove Africam respiciente: nam utrumque a turpi liberat fama.


[221] et oblitos famae melioris amantis oblitos et eos dicimus qui aliquid neglegunt, vel quibus aliquid excidit, ut hoc loco; et id quod de memoria excidit, sed figurate, “ut nunc oblita mihi tot carmina” . 'famae' autem 'melioris' hoc est 'neque enim specie famave movetur'.


[223] vade, age singulis verbis et iubentis, ut 'vade'; et hortantis, ut 'age'; et blandientis, ut 'nate' expressit adfectum. voca zephyros aut quibus Aeneas naviget: unde est “nec zephyros audis spirare secundos” : aut qui vehant Mercurium, ut “ventosque secabat” , item “rapido pariter cum flamine portant” .


[224] dardanivmque ducem ordo est 'Dardaniumque ducem adloquere'. Tyria carthagine quasi homini, ita civitati epitheton patrium dedit. 'Carthagine' autem pro 'Carthagini': et pro adverbio in loco, de loco posuit. sic Horatius “Roma Tibur amem, ventosus Tibure Romam” pro 'Tiburi'


[225] expectat moratur, deterit tempus. non respicit urbes non cogitat, cum illum necesse sit ad Italiam navigare.


[226] celeres pro 'celer' vel 'celeriter'.


[227] non illum nobis κατὰ τὸ σιωπώμενον intellegimus. pulcherrima epitheton perpetuum, nec ad praesens negotium pertinens.


[228] graivmque ideo bis vindicat armis alii dicunt 'bis' semel a Diomedis singulari certamine, in quo a Diomede percussus est saxo: Iuvenalis “vel quo Tydides percussit pondere coxam Aeneae” : et item in excidio, sicut legimus “descendo ac ducente deo” et “hoc erat alma parens” . alii dicunt propter Diomedis et Achillis certamina singularia. sed quando cum Achille dimicavit, a Neptuno liberatus est: potest tamen hoc pro Venere factum videri: sic enim Iuno imputat Veneri quod pro ea factum est dicens “et potes in totidem classes convertere nymphas” . potest etiam et alter sensus esse: nam Troia antea ab Hercule, qui et ipse Graecus fuit, capta est: ut intellegamus iam tunc Aeneam natum fuisse: nec enim multum tempus interfuit, cum constet Priamo tunc ab Hercule imperium traditum. 'vindicat' autem pro 'vindicavit': et quaedam ideo praesenti pro praeterito tempore ponuntur, ad maiorem significationem figurandam, ut “vel qualis equos Threi+ssa fatigat” et “Coeumque Iapetumque creat” , ut e contrario praeteritum tempus ad exprimendam celeritatem, ut “suras incluserat auro” et “exiit ad caelum ramis felicibus arbos” . et 'vindicat' eripit, ut 'qui in libertatem vindicat', id est eripit servituti.


[229] gravidam imperiis quasi parituram imperia: vel unde multi imperatores possent creari, ut “hinc populum late regem” . ideo autem 'gravida' ablativo iungitur, quia etiam 'gravis illa re' dicimus, unde est huius origo sermonis. sic Plautus in Amphitruone “uxor tua non puero, sed peste gravida est” (Am. 719). alii hunc ordinem volunt: sed fore, qui Italiam gravidam rerum abundantia et bello frementem imperiis regeret. belloque frementem exceptis temporibus, quibus a Latino regebatur, ut “longa populos in pace regebat” : nam alias bellicosa fuit Italia.


[230] alto inlustri, nobili.


[231] proderet modo 'protenderet', id est propagaret. 'propago' autem si genus significet, 'pro' brevis est, ut “sit Romana potens Itala virtute propago” : si de arbore dicas, producitur 'pro', ut “flexos propaginis arcus exspectant” . 'prodere' sane significat et occulta detegere, unde proditores dicti, et decipere vel perdere, ut “unius ob iram prodimur” : et est in infinitum haec lexis polysemos. Plautus “nam illud quod dat perdit, et illi prodit vitam ad miseriam” (Trin. 340), cum de paupere loqueretur.


[233] super sva lavde id est pro sua laude. et Graecum est schema: sic enim Demosthenes ὑπὲρ τοῦ στεφάνου, id est pro corona. molitur praeparat, exercet.


[234] ascanione propter illud quod frequenter diximus, ipsi imperium deberi. ideo autem hoc asserit poeta, ut laudando Iulum Caesarem laudet, quia ab eo originem ducit, ut “Iulius a magno demissum nomen Iulo” Romanas invidet arces honestior elocutio est si addamus quam rem invidemus, ut “Liber pampineas invidit collibus umbras” .


[235] inimica in gente praeoccupat quasi praescius: nam nondum inimica est.


[236] prolem avsoniam ut in sexto “nunc age Dardaniam prolem quae deinde sequatur gloria” : vel quia de Lavinia Silvium habuit.


[237] haec summa est id est mei praecepti collectio: hoc est totum propter quod mitteris, ut Iuvenalis “in summa, non Maurus erat neque Sarmata” . hic nostri nuntius pro 'talis', ut “manibusque meis Mezentius hic est” et “hunc ego te, Euryale, aspicio” pro 'talem'.


[238] parere parabat non respondet quasi numen inferius, sed dictis obtemperat, ut “paret Amor dictis carae genetricis” .


[239] talaria nectit Mercurius ideo dicitur habere pennas quia citius ab omnibus planetis in ortum suum recurrit: unde et velox et errans inducitur, ut “quos ignis caeli Cyllenius erret in orbes” .


[242] tum virgam capit id est caduceum, quod primo Apollo habuit et donavit Mercurio, accepta ab eodem lyra sibi tradita. sic Horatius “fraternaque umerum lyra” . huius autem virgae haec ratio est. Mercurius et orationis deus dicitur et interpres deorum: unde virga serpentes dividit, id est venena: nam serpentes ideo introrsum spectantia capita habent, ut significent inter se legatos colloqui et convenire debere, quia bellantes interpretum oratione sedantur: unde secundum Livium legati pacis caduceatores dicuntur: sicut enim per fetiales, a foedere, bella indicebantur, ita pax per caduceatores fiebat. quibus caduceis duo mala adduntur, unum Solis, aliud Lunae. sane de ipsis serpentibus haec opinio est †Mercurius haec tam fera animalia concordent, nos quoque concordare debere. Ἑρμῆς autem Graece dicitur ἀπὸ τῆς ἑρμηνείας, Latine interpres. sane caduceum postea inventum dicitur. virga vero insigne potestatis est, nam ideo ea et magistratus utuntur. dicta, quod vi regat. hac et vates plerumque utuntur: unde et Circe videtur homines mutasse, ut “aurea percussum virga” . et hodieque tam athletarum quam gladiatorum certamina virga dirimuntur. et praefecti gentium Maurarum cum fiunt, virgam accipiunt et gestant. animas pro 'umbras' secundum poeticum morem. animae enim in caelo sunt, ut “visa dehinc caelo facies delapsa parentis” . huius autem rei ratio altioris est scientiae.


[244] lumina morte resignat claudit, perturbat. est et aliud quod physici dicunt, pupillas, quas in oculis videmus, morituros ante triduum non habere: quibus non visis est summa desperatio. hoc ergo dicit 'resignat', hoc est aufert signa luminibus: id est signorum, quibus quaeque noscuntur, intellectum tollit. Cicero resignari pro auferri ait in pro Archia “aliquandiu incolomis post damnationis calamitatem omnem tabularum fidem resignasset” , hoc est abstulisset. alii tradunt resignare vetuste ita dictum, ut nos adsignare dicimus pro damno, ut est apud Catonem in Lucium Furium de aqua “quod attinet ad salinatores aerarios cui curam vectigalium resignantur” et idem in oratione 'ne spolia figantur nisi de hoste capta' “sed tum ubi †ludi misi sunt revertantur resignatis vectigalibus” .


[245] agit ventos non vocat aut transit, nam sequitur 'et turbida tranat.' an ergo ducit atque moderatur, ut “mulcentem tigris et agentem” : unde et paedagogos dicimus? an excludit ac pellit, ut “ac membris agit atra venena?” an insequitur, ut “palantes Troas agebat?” an ante se agit, ne reflectant, ut “equos agit” , quia illis defertur? nam dixit 'rapido pariter cum flamine portant'. an 'agit' in actu est? Sallustius “inter certamina dominationis aut libertatis agit” . tranat transvolat, ut “nare per aestatem liquidam suspexeris agmen” .


[246] apicem et latera bene ei quae sunt hominis dat: nam rex fuit. qui cum audisset oraculo, cavendum esse a Iovis filio, et timore nullum susciperet, a Perseo in montem conversus est viso Gorgonis capite, eo quod illum noluit suscipere. ut autem in primo diximus, peritus astrologiae fuit: nam et Herculem docuit. sane Latine Telamo dicitur, ut Nilus Melo. bene ei quae sunt hominis dat: nam et umeros, barbam, mentum senem dicit. hic autem Atlas rex fuit, qui habuit, sicut quidam volunt, iuxta Aethiopas pomarium, in quo mala aurea nascebantur, quae Hesperides et insomnis draco custodiebant. hic cum audisset a Themide, antiquissima dearum vate, cavendum esse a Iovis filio, qui ea poma quandoque sublaturus esset, et timore nullum susciperet, audito quod Perseus Iovis esset filius, suscipere eum hospitio noluit: a quo in montem conversus est viso Gorgonis capite. ut autem in primo diximus, peritus astrologiae fuit: nam et siderum cursum deprehendisse dicitur et Herculem docuisse.


[247] atlantis Aetheris et Diei filius, cui poenae gratia caelum inpositum dicitur, quod, ut quidam volunt, cum Titanibus steterit. duri laboriosi: et merito, qui caelum sustinet: unde ait fulcit, hoc est sustinet, propter altitudinem: nam altus est nimis.


[248] atlantis cinctum repetitio cum emendatione et auctu.


[250] nix 'nivis' facit; sed verbum 'ninguit' non hinc venit, sed ab eo quod est 'haec ninguis' et 'hae ningues': Lucretius “albas effundere ningues” . 'ninguit' autem prima persona caret et secunda, quia non est in nostro arbitrio. fabula autem talis est: Nilus Callirrhoen, Oceani filiam, amavit: ex his nata puella nomine Chione, quam cum rure vitam agentem * * * Iuppiter a Mercurio tolli et nubibus misceri praecepit: unde factum est, ut nives quae cadunt Graece χιόνες appellentur; quae tamen nives, repraesentantes virginis vitam priorem, montibus magis inhaerent. ideo autem cadentes nives sata exurunt, ut ostendant, puellam iniuriam, quam pertulit a rustico, vindicare.


[251] praecipitant ut “nox umida caelo praecipitat” : pro praecipitantur. senis aut propter aetatem: aut adlusit ad nives, ut “gelidus canis cum montibus umor liquitur” . riget aut frigida est, aut recta est: unde et rigorem dicimus directionem. inde est “vestesque rigescunt” et “diriguere oculi” .


[252] paribus alis leni volatu, ut “dixit et in caelum paribus se sustulit alis” . nitens quidam pro 'volans' accipiunt: et est participium a verbo 'nitor'. cyllenius aut ab avia: unde paulo post 'Cyllenia proles': aut a Cyllene, Arcadiae monte, ubi dicitur esse nutritus.


[253] toto corpore uno impetu excussus. sic Lucanus “nec se tellure cadaver paulatim per membra levat terraque repulsum est erectumque semel” (6.755).


[254] avi similis incongruum heroo credidit carmini, si mergum diceret, vel, ut quidam volunt, fulicam: ut alibi ciconiam per periphrasin posuit “candida venit avis longis invisa colubris” . sic est et “testa cum ardente viderent scintillare oleum” . sane fabula de mergo talis est. Aesacus quidam puer, nympha Alexirhoe+ editus, aliam eiusdem fontis nympham amabat. quae cum insequentem amatorem fugeret, ad quoddam specu delata calcato serpente interempta est: quod postquam amator vidit, in mare se praecipitavit: cuius cum membra ferrentur fluctibus, miseratione deorum in avem mergum mutatus est, quia semper mergi fluctibus gaudent.


[255] piscosos pisculentos: causa cur volet. hvmilis humiliter: et tractum est ab humo, ut “qua me quoque possim tollere humo” .


[257] litus arenosum libyae bene 'arenosum' addidit: nam in Libya erat, sed non in arenosa: Mauretania enim aspera et silvestris est. ventosque secabat quia omnis avis in ventum volat, ut “illa notos atque atra volans in nubila fugit” .


[258] materno ab avo per Maiam, Atlantis filiam.


[259] aLatis participium sine verbo. magalia Afrorum casas: et 'mapalia' idem significant; sed 'magalia' 'ma' producit, 'mapalia' vero corripit, ut “et raris habitata mapalia tectis” .


[261] stellatus iaspede fulva Gaius Memmius de triumpho Luculli “Syriaci calceoli gemmarum stellati coloribus” : participium sine verbo. 'iaspide' autem 'fulva', pro viridi, ut “fulvaque caput nectentur oliva” . dicit etiam Plinius in naturali historia, multa esse iaspidum genera; in quibus etiam fulvum commemorat: hoc et Didymus et Nicander adfirmant. alii tradunt iaspidem in zmaragdum saepe transire.


[262] ensis erat ensem pro vagina posuit. et multi iaspidem volunt ad gratiam pertinere, alii ad salutis custodiam plurimum posse: ergo necessaria Aeneae in rebus trepidis, qui inter ignotas et bilingues devenerat gentes. traditur etiam, hanc gemmam contionantibus necessariam: nam Gracchus ea dicitur in contione saepe usus, et hic Aeneas, quasi regni particeps, in publico velut in contione a Mercurio corripitur. bene ergo hic ei habitus datur, ne eum Tyrii aut ut profugum aspernarentur, aut oboedire ut advenae nollent. sane bene describit luxuriantis ensem: aliter “fatiferumque ensem” et “ensem quem Dauno ignipotens” : hic capulum aut vaginam, ut in illis ferrum. sed peritus poeta cum amatoris luxuriantis vaginam describit, alias etiam inseruit rationes, cur iaspidem dixerit. laena genus est vestis. est autem proprie toga duplex, amictus auguralis. alii amictum rotundum: alii togam duplicem, in qua flamines sacrificant infibulati. quidam tradunt bene filio Veneris habitum laenae datum, quia hunc sibi amictum genus Veneris vindicavit: unde Popilii 'Laenates' propter hunc habitum, qui se de Veneris genere ortos ferebant. alii inventorem huius vestis ab hac ipsa veste Laenatem appellatum tradunt. quidam muliebrem vestem quasi amatori aptam volunt. quidam pontificalem ritum hoc loco expositum putant. veteri enim religione pontificum praecipiebatur inaugurato flamini vestem, quae laena dicebatur, a flaminica texi oportere: quam vestem cum cultro, quae secespita appellabatur, †uti debere. secespita autem est culter oblongus ferreus, manubrio eburneo, rotundo, solido, vincto ad capulum argento auroque, fixo clavis aeneis, quo <flamines>, flaminicae, virgines pontificesque ad sacrificia utuntur, eaque iam sacra est. appellatur autem secespita a secando. hic ergo Vergilius in Aenea, quem sacratum intellegere vult, omnia supra dicta latenter amplexus est: nam inaugurationis meminit, cum dicit 'paribus nitens Cyllenius alis' et 'avi similis' et 'volat aequora iuxta': ostendit enim Aeneam auspicato et iussum a Carthagine abire. togam autem duplicem, quam purpuream debere esse non dubium est, hoc versu declarat 'Tyrioque ardebat murice laena'. secespitae autem, quoniam gratum non erat ipsius nominis facere mentionem, ita meminit 'stellatus iaspide ensis erat'. ensem ergo pro cultro longiore debemus accipere; stellatum autem pro 'clavis aeneis vinctum'. iaspidem autem ideo intulit, ne totus a rege discedere videretur: cui propositum est veterum caeremoniarum ritum aliud agens contingere.


[263] demissa ex umeris ex qualitate amictus ornatum amatoris expressit. dives quae munera dido non addidit cuius rei dives, ut alibi “dives opum variarum” et “dives equum, dives pictai vestis et auri” . sane hoc loco docuit, flamini a flaminica fieri vestem oportere, cuius lanam ipsa per se et nere debeat et texere: non enim dixit 'fieri iusserat' aut 'miserat'. [quod ad expositionem nominis pertinet.]


[264] et tenvi telas discreverat auro ostendit ipsius manibus textam.


[265] invadit habitum futurae orationis ostendit. et notandum non eum tantum nuntii, sed etiam caduceatoris, id est oratoris, officio fungi: nam et persuadet et nuntiat. tu nunc 'tu' invectio est, et 'nunc', id est hoc tempore, quo tibi navigandum vel pro tua spe laborandum est. altae quam altam vis fieri.


[266] locas pro collocas vel iacis. vxorius nimium uxori deditus vel serviens, ut Horatius “uxorius amnis” .


[267] exstrvis a struice: Plautus in Menaechmis “tantas struices concinnat patinarias” (Men. 102). Naevius nominativo singulari “struix malorum” . hev regni sic increpat, ut misereatur.


[268] ipse dat dictis auctoritatem, ut “quae Phoebo pater omnipotens” , et “imperio Iovis huc venio” . claro demittit olympo Olympos quasi ὁλολαμπὴς dictus est: sive mons sit Macedoniae, qui dicitur esse diversorium deorum, sive caelum: unde addidit 'claro', ut “Plemyrium undosum” . accentus sane Graecus tunc potest esse, si sit Graeca declinatio, ut Olympos Olympon. [nam Latine 'olympi'.]


[269] regnator caelum et terras omnem mundum. torquet utrum quia mundus volubilis est? an 'torquet' regit, sustinet? ut “cuncta tuo qui bella pater sub numine torques” . numine autem est aut nutu, aut potestate.


[270] haec quae dicturus est: nam supra dicta ex se dixerat. quid strvis utrum aedificas? an moliris? an incipis machinari?


[271] qua spe libycis teris otia terris?? 'terra' totum orbem significat, 'terrae' autem partes sunt. teris per neglegentiam tempora consumis: et est verbum ad ignaviam positum: Sallustius “ibi triennio frustra trito” . et cum Iuppiter dixerit “inimica in gente moraris” , †adhic non dixit quae non esset intellecturus Aeneas.


[274] surgentem crescentem, ut “surgentem in cornua cervum” et “surgentemque novae Carthaginis arcem” .


[276] debentur honestius plurali numero respondit. cyllenius antonomasivum est pro proprio. ore oratione.


[277] mortales visus aut oculis se Aeneae sustulit: aut humanam reliquit effigiem, quam sumpserat, ut ab Aenea posset videri: quod melius est. medio sermone atqui exsecutus est omnia quae Iuppiter dixerat; sed sermo est consertio orationis et confabulatio duorum vel plurium: medius ergo est sermo, cum persona, cum qua quis loquitur, non respondet, ut nunc fecit Aeneas.


[279] aspectu numinis scilicet, ut “ipse deum manifesto lumine” et reliqua.


[280] arrectaeque horrore comae subaudis 'sunt'.


[281] dulcesque relinquere terras minus est 'quamquam'. per quod intellegi vult Aeneae animum, unde est “invitus regina tuo de litore cessi” . et ne videatur ingratus, deorum excusatur imperio: sic ipse in sexto “sed me iussa deum” .


[282] attonitus tanto monitu proprie, iuxta quem deus missus a Iove stetit, a quo et fulmina iaciuntur, quae attonitos faciunt: attonitus enim est proprie iuxta quem fulmen cadit.


[283] hev quid agat ut solet, personis de quibus loquitur adfectum commodavit, ut “heu quid agat? qua vi iuvenem quibus audeat armis <eripere>?” ambire blanditiis, vel subdole circumvenire. et 'ambio illam rem' dicimus, ut “neu conubiis ambire Latinum” . Sallustius “ambitio multos mortales falsos fieri subegit” . significat et rogare, Sallustius in Iugurtha “quos ego audio ambire fatigare vos singulos” . dicebatur et 'ambio illum' pro 'rogo illum', Sallustius in primo “idem fecere Octavius et Q. Caepio sine gravi cuiusquam expectatione, neque sane ambiti publice” , hoc est neque valde rogati. ambitores etiam dicuntur qui ut honores consequantur discurrendo et rogando suffragia adquirunt.


[284] exordia orationem: vel hic pro initiis. sed exordium in duo dividitur, in principium et orationem, sicut in rhetoricis legimus.


[287] alternanti varia mente tractanti. et per hoc ostenditur, cogitasse eum etiam amorem, sed praetulisse voluntatem deorum. visa est ideo 'visa est', pro rerum necessitate.


[289] classem aptent deest 'praecipit'. et 'aptent' modo parent: alibi adnectere “sed haec lento mos est aptare flagello” . taciti pro tacite, sine strepitu celantes consilia. socios ad litora cogant ad totum subaudiendum 'taciti'.


[290] arma parent contra impetum iratae forte reginae. quae rebus sit cavsa novandis Sallustius “quae causa fuerit novandis rebus” . nos 'quae causa novandarum rerum' dicimus.


[291] quando non est temporis, sed significat 'siquidem' et est coniunctio ratiocinantis. sane 'quando' 'do' brevis est naturaliter: sic Serenus “quando flagella ligas ita liga” . Vergilius usurpat “si quando Thybrim vicinaque Thybridis arva” . optima dido pro 'adhuc optima'.


[293] temptaturum aditus ut illam adeat, ut “sola viri molles aditus et tempora noras” . quae mollissima fandi Cato “qua mollissimum est adoriantur” . et ubique 'temptaturum' subaudis.


[294] quis rebus dexter modus quis sit optimus rebus eventus, ut “et tua dexter adi pede sacra secundo” , id est bonus ac per hoc propitius, ut 'laevum' pro malo “et laevo contristat lumine caelum” . modus autem terminus. ocius velocius. et nota, quod habeat adverbium, et nomen illius non facile reperiatur.


[295] laeti alacres, festini. facessunt modo frequentativum est, ut in georgicis “matris praecepta facessit” . alias 'discedit' significat, ut et Terentius “haec hinc facessat, tu molestus ne sies” .


[296] quis fallere possit amantem quamvis de Didone loquatur, generalem sententiam posuit.


[297] praesensit ac si diceret, ante quam ille moliretur. et nimia in hoc vis amantis exprimitur.


[298] omnia tuta timens deest 'etiam': nedum illa, quae timebat. et est exaggeratio. eadem fama quae et Iarbae nuntiaverat. et ideo 'impia', quia supra “Fama malum” . furenti aut amanti; aut detulit, ut faceret furentem.


[299] cursumque parari modo navigationem, ut alibi “ni teneant cursus” .


[300] inops animi sine animo, sine consilio.


[301] bacchatur furit more Bacchantum. et bene uno sermone praeoccupavit futuram comparationem. commotis excita sacris verbo antiquo usum tradunt; moveri enim sacra dicebantur, cum sollemnibus diebus aperiebantur templa instaurandi sacrificii causa: cuius rei Plautus in Pseudolo meminit “scis tu profecto, mea si commovissem sacra, quo pacto et quantas soleam turbas dare?” (Ps. 109-110) hoc vulgo apertiones appellant.


[302] thyias Baccha: nam sicut a Baccho Bacchae, sic et a Thyoneo, Thyiades dicuntur. 'commotis' autem 'sacris' ideo dixit, quia in sacrorum renovatione commovebantur simulacra: unde Horatius “non ego te candide Bassareu invitum quatiam” . quidam ἀπὸ τοῦ θύειν, quod est insane currere, dictas volunt. trieterica triennalia: Liberi enim sacra tertio quoque anno innovabantur. sane sciendum orgia apud Graecos dici sacra omnia, sicut apud Latinos caeremoniae dicuntur. sed iam abusive sacra Liberi 'orgia' vocantur, vel ἀπὸ τῆς ὀργῆς, id est a furore; vel ἀπὸ τῶν ὀρέων, ex silvis.


[303] nocturnusque nocte celebratus: unde ipsa sacra nyctelia dicebantur: quae populus Romanus exclusit causa turpitudinis. cithaeron autem mons est circa Thebas Boeotias, ex quo clamor veluti numinis Bacchas vocabat.


[305] dissimulare etiam hic quasi reus Aeneas a Didone accusatur: [ingrati ergo dissimulare] et quasi ab actu criminis coepit: nam qui dissimulat, aliquotiens cogitat: et, quasi non sit dubium, cum proficiscendo Didonem laedat Aeneas, ita incipit: dissimulare, id est, non tantum proficisci, quod est per se malum; sed ut me falleres. dissimvlare etiam satis artificiosa adlocutio est: nam interdum subtiliter et sibi consulit sub facie utilitatis Aeneae, et nunc irata, nunc supplex agit. 'dissimulare' autem ideo, ac si diceret: ita rem pudendam cogitas, ut eam fateri nolis; supra enim dixerat “quae rebus sit causa novandis dissimulent” . post illud inducit, quod dictum est, primum accepisti beneficium 'nec te data dextera quondam': reliqua per singula loca aperientur. perfide muliebre verbum: hoc enim frequenter utitur “solam nam perfidus ille te colere” et alibi “has olim exuvias mihi perfidus ille reliquit” .


[306] nefas bene amans eius quem amabat consilium profectionis 'nefas' dixit. mea decedere terra dicendo 'mea' stultum ostendit, qui putavit quod amanti se possit subripere.


[307] data dextera foedus amicitiarum.


[308] nec moritura tenet et reliqua. secundus locus accusationis est: magis enim augere iniuriam non potuit, quam si se <morituram]2 ostenderet.


[309] quin etiam 'immo etiam', 'sed insuper': sed forte difficile est quod peto, immo quod tu facis 'quin etiam' usque 'ire per altum'. hiberno sidere non hieme sed hiemali sidere: aut propter quod ait supra “dum pelago desaevit hiems et aquosus Orion” . ergo aut 'tempore', ut “quo sidere terram vertere Maecenas” : aut re vera 'sidere' propter Orionem. et bene tempestatis eum admonet, qui naufragus venerat; et hic agit quasi non sua causa eum remanere velit, sed etiam utilitatis Aeneae. moliris aut moves, aut paras.


[310] mediis aquilonibus media hieme, ut per aquilones hiemem significet: aut quod aquilones ex Africa navigantibus adversi sunt. per altum exacerbavit sententiam 'per altum' dicendo: quamvis notum esset Aeneam per altum navigaturum.


[311] crudelis etiam in te odio mei. sic Lucanus de Caesare “saevitia est voluisse mori” (5.687). arva aliena blande, quasi: haec iam tua sunt. domosque ignotas ac si diceret: Carthago iam tibi nota est, licet et hic aliena sint arva. et, ne forte hoc responderet Aeneas: aliena sint arva, ideo adiecit 'domosque ignotas peteres'. sed aequum est te hic esse, et non in tuo regno. [quid sit non arva aliena domosque ignotas peteres.]


[312] Troia antiqua maneret vel nobilis; vel illa tua patria, quam doles amissam. et deest 'si': et quasi per interrogationem intellegendum est: etiamsi Troia staret, per hiemem Troia peteretur?.


[314] mene fugis adhuc aperte non vult imputare beneficia, sicut paulo post facit irata. et est intellectus: fac non esse undosum aequor, aequum est ut me fugias? et paulatim descendit ad preces: nam sequitur 'per ego has lacrimas dextramque tuam te': vel per amicitiam, vel per virtutem. et bene virum fortem per dextram adiurat. per ego has lacrimas haec et vicem epilogi possunt obtinere. contra illud vero 'dii me expellunt' modo nihil potuit dicere: non enim audierat hoc. sed postea respondit “scilicet is superis labor est, ea cura quietos sollicitat” . sed hic rursus redit ad exprobrationem beneficii 'te propter Libycae gentes Nomadumque tyranni odere: infensi Tyrii te propter eundem'. hic aut inconstantiam amantis expressit: aut quia in causa nihil potentius erat, unde coepit ibi desiit.


[315] nihil ipsa reliqui hoc est non pudorem, non regnum. et est sensus: si enim aliquid sperares, retinere te possem; sed contemnis me, quia tibi ab initio cuncta concessi.


[316] inceptos hymenaeos qui novitate sunt dulces. et bis idem dixit.


[318] dulce meum tegit rem inhonestam. sic Terentius “seu tibi morigera fuit in rebus omnibus” . alii non accipiunt de re veneria 'dulce meum', sed ita: si ea quae in te contuli, grata fuerunt et dulcia. alii pro 'si ego tibi quicquam dulcis fui'. vel quia amantes amores suos dulcia sua dicunt, id est, si talis in te fui, ut mererer quam tu diceres tuum dulce.


[319] exve mentem reice a te propositum mei relinquendi.


[320] te propter hoc est 'propter te'. libycae gentes redit ad enumerationem beneficiorum, et hanc cum auctu explicat dicendo inimicas gentes factas, dum illis praeponitur. Tyranni nihil intererat apud maiores inter regem et tyrannum, ut “pars mihi pacis erit dextram tetigisse tyranni” .


[321] te propter evndem bene servavit rem causae necessariam. et sunt qui hic distinguunt, ut sequatur 'extinctus pudor'.


[322] extinctus pudor magna indignatio: meminit enim se dixisse 'ante pudor quam te violo'.


[323] fama prior quae melior fuit sine dubio: nam posterior turpis. cui me moribundam hoc est, quod supra “nec moritura tenet crudelis funere Dido” ; sed ibi invidiose, hic per miserationem. deseris subdistinguendum: dubitat enim quo eum nomine potissimum appellet. hospes non dixit marite, id est, quia non vis dici maritus. Aeneas enim et hospes fuerat et maritus; sed modo maritum se negat, hospitem confitetur; unde nunc Dido hoc dixit 'cui me deseris hospes, quoniam hoc solum nomen restat de coniuge', hoc est 'superest'. alii 'restat' intellegunt 'resistit', id est 'contrarium tibi est'. non nulli dicunt: hoc solum nomen quoniam superest, ut te coniugem dicam. dicitur autem ingenti adfectu hos versus pronuntiasse, cum privatim paucis praesentibus recitaret Augusto: nam recitavit voce optima primum libros tertium et quartum.


[325] quid moror utrum 'quid in hac terra moror', an 'quid in vita moror'?


[327] saltem 'vel hoc'. est autem sermo tractus a captivis, qui cum tenerentur ab hostibus dicebant 'sublatis omnibus, salutem concede'. inde per synaeresin hic natus est sermo, ut in contemptu rerum multarum petituri aliquid 'saltem' dicamus: quasi quod negari minime debeat. cum extremum aliquid petitur, inde necessitate additur 'saltem', veluti salutem postremo poscentes. vel 'saltem' 'si aliter non potest'. et hic ostendere vult Didonem, ut est mos inconstantibus animis, prae amore id agere invidiose, quasi a legitimo marito deseratur: quis enim ignorat matrimonia liberorum suscipiendorum gratia iniri? ait enim 'saltem si qua mihi de te suscepta fuisset ante fugam suboles': dixerat enim 'miserere domus labentis', id est futuri generis. alii hoc a sorore natum volunt, quae dixit “nec dulces natos Veneris nec praemia noris?” . si qua mihi de te et si quis mihi paruvlus 'qua' et 'si quis' addita putantur: nam integrum est 'si suscepta fuisset ante fugam suboles, et mihi parvulus aula luderet Aeneas'.


[328] ante fugam suboles et amatorie et amare: nam haec fugam dicit, quam ille nominat profectionem. amor autem ex filii desiderio conprobatur. si quis mihi bene iterat 'mihi'. et secundum ius loquitur: nam ubi non est iustum matrimonium, liberi matrem sequuntur.


[329] qui te tamen ore referret aut sic dixit quasi amatrix, ut supra de Ascanio “infandum si fallere possit amorem” : aut illud dicit: optarem filium similem vultui, non moribus tuis.


[331] iovis monitis bene praescribit, ne ei det impietatem. sane et 'haec monita' dicimus, ut “Carmentis nymphae monita et deus auctor Apollo” , et 'hos monitus', ut Persius “hos pueris monitus patres infundere lippos” . inmota tenebat lumina physicum enim est ut qualitatem animi ex oculorum aut corporis stabilitate aut mobilitate noscamus. ergo modo vult ostendere Aeneam a proposito non esse deviaturum.


[332] curam vel simpliciter accipe, vel amorem.


[333] ego te, quae plurima fando controversia est plena, in qua et purgat obiecta, removens a se crimen ingrati, et veniali utitur statu, profectionem suam retorquens in voluntatem deorum. habet etiam finem: nam purgat obiectam fugam nomine profectionis.


[335] promeritam praestitisse et bene gessisse: et est sermo de his, qui per contrarium magis lucent: Terentius “ita me velim ames promerentem pater” , id est bene agentem. et congruit, ut praestet qui bene agit: contra 'commeritus' qui aliquid delinquit, ut alibi ipse Terentius “quid commerui aut peccavi, pater” , id est quid male egi? et est sensus: quantacumque enumerare potueris in me tuo beneficio conlata, eorum tibi debere gratiam non repugno. meminisse pigebit elissae 'memini' et 'illius rei' dicimus, ut hoc loco: et 'memini illam rem', ut “numeros memini, si verba tenerem” . 'Elissae' autem Didonis, quae appellata est lingua Punica virago, cum se in pyram sponte misisset, fingens placare manes prioris mariti, cum nubere se velle Iarbae mentiretur.


[336] dum memor ipse mei dum spiritus hos reget artus hic versus superioribus iungendus, ut sit sensus, tamdiu beneficiis tuis obligatus ero, quamdiu vixero. et bene hoc de futuro dixit, et congrue: nam 'piget' ad futurum spectat, 'pudet' ad praeteritum: et licet paene sit una significatio, tamen dicimus 'piget me illud facere', 'pudet fecisse': unde interdum, praecipue a Sallustio, simul ponuntur.


[337] pro re pauca loquar remoto ingrati crimine descendit ad causam. et proprie, id est si rei magnitudinem cogites, 'pauca'. neque ego hanc 'profectionem' [scilicet] subaudis: nam posteriori non potest iungi, ne sit confessio. et hoc est quod reddidit 'dissimulare etiam sperasti'.


[339] praetendi taedas probat non esse matrimonium: quia illa dixerat 'per conubia nostra'. et est quasi status finis latens: quid sint legitimae nuptiae. et hic Aeneam inducit agentem nullo se matrimonii iure posse constringi, qui neque confarreatione Didoni coniunctus fuerat, ut flamini ac flaminicae convenit: ait enim 'nec coniugis umquam praetendi taedas, aut haec in foedera veni'. et 'taedas' quidem quantum ad ignem pertinet, per quem mos confarreationis firmabatur, dixit: scilicet ne aut legitime iugatam contra fas reliquisse videretur, aut foedus, id est fidem rupisse perpetuae castimoniae, quia cum fuissent iuncti, scirent tonuisse: quae res dirimit confarreationes: dixerat enim Iuno 'et tonitru caelum omne ciebo' et paulo post 'insequitur commixta grandine nimbus'. aut haec in foedera veni aut matrimonii, et iungendum est superiori: aut certe ad posteriora pertinet, et hoc dicit: non ad hoc veni, ut hic morarer: sicut et nunc probat dicens 'me si fata meis paterentur ducere vitam' et dixit in primo “quae me cumque vocant terrae” . ergo 'veni' consensi, hoc est non ad haec consensi foedera, ut cum vellem discedere, non liceret.


[340] meis avspiciis argumentum a necessitate. et 'auspiciis' ideo, quia maiores omnia auspicato gerebant. ergo 'auspiciis' dispositionibus. potest et 'auspiciis' dixisse ominibus, quia in iure augurali auspicium dicitur quod non petentibus nobis ad ea, quae in animo habemus, vice ominis offertur: vult enim ostendere Aeneam semper animo volutasse [omnibus], ut quae mente agitaret, offerrentur auspicio et augurio firmarentur: unde si bene advertas, singula hic illi loco in tertio ad singula redduntur. nam quod ibi in precatione, ubi augurio petit ea quae rogaverat firmari, hic in reputatione conprehendit: ibi enim dixit 'serva altera Troiae Pergama', hic 'urbem Troianam primum'; ibi 'reliquias Danaum atque inmitis Achilli', hic 'dulcesque meorum reliquias colerem'; ibi 'mansuram urbem', hic 'tecta alta manerent'; ibi 'ubi ponere sedes', hic 'recidiva manu posuissem Pergama victis'; ibi 'quove ire iubes', hic 'Italiam magnam Gryneus Apollo'; ibi 'da pater augurium', hic 'me si fata meis paterentur ducere vitam auspiciis'. alii 'auspiciis' potestate, ut “paribusque regamus auspiciis” : vel, quae animo meo volueram et mente cogitaram: non enim prius auguria poscebantur quam animo ac mente agitaretur, de quibus consulturi essent.


[341] sponte mea modo nomen est: nam et genus et casum habet. sic et 'mane', cum ei genus et casus additur, nomen est, ut “dum mane novum, dum gramina canent” . sic est et “forte sua Libycis tempestas adpulit oris” . alias adverbia sunt. verum autem dicit, non sua sponte: nam supra legimus “hos cape fatorum comites” item “diversas quaerere terras auguriis agimur divum” .


[342] primum id est, hoc vellem praecipue.


[344] recidiva post casum restituta. alii recidivum proprie dicunt quod excisum denuo nascitur.


[345] gryneus apollo Clazomenae civitas est Asiae: unde Horatius “dives agebat Clazomenis” . iuxta hanc nemus est Gryneum, ubi Apollo colitur: qui traditur ibi Grynem Amazonem stuprasse [Thymbreae domum]. inde ergo nunc epitheton dedit, licet in Delo acceperit oraculum. hic tamen singula commemorat, quibus se ostendat coactum voluisse abscedere.


[346] Italiam necessaria repetitio Italiae, quia ibi ei dicebatur imperium, et ipsa est causa navigandi. lyciae sortes nec hinc accepit responsum, sed sic dixit 'Lyciae', ac si diceret Apollineae. ivssere bene, quae contemni non possunt. capessere occupare. et ideo frequentativo verbo usus est, quia multas se dicit super hoc sortes accepisse. quidam 'capessere' pro 'ire' accipiunt, ut Titinius “Lucius domum se capessit” .


[347] hic amor, haec patria est eo inquit desiderio [Italiae] per voluntatem deorum iterum circa Italiam teneor, quo possem circa Troiam. et ad illud spectat quod dixit “Troia per undosum peteretur classibus aequor” . an quia Dido dixerat etiam illud “nec te noster amor?” et potest hoc verbum interdum per confusionem verbi et nominis poni, ut 'amor amaris' et 'hic amor huius amoris'. si te carthaginis arces phoenissam et tu externo regno delectaris: sensus enim est: si tu ex Phoenice veniens Carthaginem in Africa habere potuisti, quae invidia est ut propriam sedem possint habere Troiani? et multum ponderis habet sensus cum epitheta ista 'Phoenissam' et 'Teucros' ponit.


[348] aspectus detinet urbis potest pro 'delectat' accipi, ut “capiturque locis” . sane quidam in novis et emendatis libris pro 'detinet' 'demeret' inventum adserunt: nam et Ciceronem in prima Philippicarum ita aiunt dixisse “putasne eum inmortalitatem mereri voluisse?” alii ab eo, quod est 'mereor mereris meret'.


[349] quae tandem avsonia hoc ad illud pertinet 'quid si non arva aliena domosque ignotas peteres'.


[350] et nos fas 'nobis fas' dicimus, sed hoc loco non est iungenda elocutio, ne sit vitium: nam legimus “fas mihi Graiorum sacrata resolvere iura” . sed hoc dicit: fas est etiam nos extera regna requirere.


[351] me patris Anchisae quasi adhuc responsis non crederet, addidit patris admonitionem.


[352] nox operit terras a verisimili: ideo tempus posuit. quotiens autem, hoc est per unamquamque noctem. astra ignea svrgunt unam rem bis dixit. 'astra' autem 'ignea' a sapientibus dicuntur.


[353] in somnis more suo pro 'in somniis'. turbida <terret]2 id est prius me admonuit, post neglegentiam etiam terruit. turbida terribilis: quod et umbrae convenit et parentis auctoritati. aut 'turbida' pro turbata et sollicita, ut ipse ait “quam metui, nequid Libyae tibi regna nocerent” : nam et Aeneas sic respondit “tua me genitor tua tristis imago” .


[354] me puer ascanius amor Ascanii scilicet admonet. et bene et patrem et filium posuit, ut ille increpando, hic dum videtur urgeret. sed haec ad necessitatem profectionis adiecit.


[355] quem longe repetiit: et 'quem' non ad 'caput', sed ad Ascanium retulit: et licet excusetur, tamen σολοικοφανές est.


[356] interpres divum Ἑρμῆς: expressit verbum de verbo. sed hic 'interpres' pro nuntio posuit: et ne forte fingere putaretur, addidit 'testor utrumque caput'. deinde multa cum adfirmatione hoc agit, dicendo 'ipse deum manifesto in lumine vidi', non ab alio dictum; et 'lumine', non in tenebris, non per quietem: omnia tamen haec per translationem aguntur. ab ipso id est magno, ut supra “ipse deum tibi me claro demittit Olympo” .


[357] utrumque caput aut meum et tuum: aut Iovis et Mercurii: aut meum et Ascanii. alii volunt Aeneae et Ascanii. * * * imaginis numinis esse deceptum. celeres mandata per avras sicut supra “celeres defer mea dicta per auras” .


[358] manifesto in lumine aut claro: aut in nimbo, cuius maius est lumen. sic Lucanus “postquam se lumine vero implevit” (9.11). et singula legenda sunt haec, ut habeant admirationis venerabilem fidem.


[359] his avribus havsi accepi: et est pleonasmus. 'haurit' enim pro 'percipit' ponebant veteres: et ideo qua potissimum parte sensus percipiant adiungunt, “simul hoc animo hauri” et “hauriat hunc oculis ignem” et reliqua. Probus enim ait “nemo haurit vocem” .


[360] incendere exagitare. querellis 'l' litteram metri causa addidit: nam 'querela' dicitur, quia 'querulus' facit: hoc modo et 'loquela', 'suadela'.


[361] sequor ut “Italiam sequimur fugientem” . et oratorie ibi finivit, ubi vis argumenti constitit.


[362] talia dicentem bene 'dicentem', non postquam dixit. iamdudum ab initio orationis. aversa id est irata: 'aversa' ergo ad animum referendum est; nam incipit esse contrarium 'aversa tuetur': ut est “diva solo fixos oculos aversa tenebat” .


[364] luminibus tacitis pro ipsa tacita, ut “tacitumque obsedit limen Amatae” pro 'ipsa tacita'. sequitur autem invectio, quae semper statu caret. sane 'tacitis' participium passivum pro activo. quidam 'tacitis' epitheton oculorum volunt. alii 'tacitis' siccis pro iracundia.


[365] nec tibi diva parens non est sola in Aeneam vituperatio, sed etiam in se obiurgatio, quia dixerat “credo equidem, nec vana fides, genus esse deorum” : unde nunc dicit 'generis nec Dardanus auctor'. et studet illud destruere “tune ille Aeneas, quem Dardanio Anchisae” et reliqua. et nominando Venerem et Dardanum et maternam et paternam generositatem destruit.


[366] perfide amantum verbo eum increpat, sic supra “dissimulare etiam sperasti, perfide” .


[367] caucasus mons Scythiae inhospitalis. sane quidam absurde putant Caucasum et tigris a Didone memoratas, quia nec Didoni perturbatae venire in mentem Caucasus potuit, nec tigres iuxta †dum cognitae, et hoc Hyrcanae: nam quod ait 'genuit Caucasus', elaboravit dicendo 'genuit' incredibilius facere de monte masculini generis. sed hic imitatur Graecos, qui magis proprie γλαυκὴ δέ σε τίκτε θάλασσα: quod hic ad propria nomina transtulit. hyrcanaeque tigres Arabicae: nam Hyrcania silva est Arabiae. et notandum relictis mediis conparationibus eum augmenta fecisse: nam post deos non homines, sed saxa intulit.


[368] nam quid dissimulo?? tacitae quaestioni occurrit, ne quis eius nimiam iracundiam reprehenderet, dicens Aeneam posse mitigari forsitan precibus. quae me ad maiora reservo aut ad maiores scilicet iniurias: aut ad superiora pertinent, quia ei male dixit.


[369] num fletu ingemvit nam hoc est 'generis nec Dardanus auctor'. num lumina flexit hoc est 'genuit Caucasus': vel ad illud pertinet 'ille Iovis monitis inmota tenebat lumina'.


[370] miseratus amantem hoc est 'Hyrcanaeque admorunt ubera tigres': et 'miseratus' accusativum regit, ut hoc loco: 'misereor' genetivum, ut “miserere animi non digna ferentis” . et bene avertit ab eo sermonem et non dixit '<num> ingemuisti? num flexisti, aut miseratus es'? ut “hic alienus oves custos” et reliqua, non dixit 'tu mulges'. et 'miseratus', hoc est 'nec tibi diva parens'.


[371] quae quibus anteferam amphibolia: quid prius, quid posterius dicam? quod fieri solet, ubi omnia et paria et magna sunt. sane 'anteferam' non est dividendum, est 'praeferam'. nec maxima ivno aut in Iunonem male dictum est, ut eam non esse maximam dicat, sicut etiam in Iovem: nam convicium est, quod eum Saturnium dicit, hoc est nocentem: aut certe iungitur, ut 'nec Iuno aspicit, nec Iuppiter', ut se dementem dicat, quod regina eiectum et egentem in partem regni receperit. aut certe 'maxima Iuno' quae solet amare Carthaginem: vel quae nuptias dedit, quod optaverat Dido.


[372] nec saturnius ut supra dictum est, ubicumque infestos vult ostendere vel Iunonem vel Iovem, Saturnios appellat, ut “veterisque memor Saturnia belli” et “Saturnique altera proles irarum tantos” et reliqua. et Iovem ideo Saturnium modo appellat, quia Aeneam a Carthagine praecipit abscedere.


[373] nusquam tuta fides hoc est, nec apud rem, nec apud hominem: Terentius “quid credas, aut cui credas?” et declamavit per contrarium: nam omnis fides tuta est: [cuius haec proprie virtus est, ut tuta sit;] 'haec' ait 'nusquam tuta'. eiectum naufragum: legimus enim “huc pauci vestris adnavimus oris” . et est separandum 'eiectum'. litore egentem id est 'egentem litoris', ut “hospitio prohibemur harenae” . vel si iungas 'eiectum litore', pro 'in litus', ut “inferretque deos Latio” pro 'in Latium'. et in tribus modis haec elocutio profertur: 'egeo hanc rem', Plautus Menaechmis “linum, lanam praebeo, neque quicquam eges” (Men. 120-122): 'egeo huius rei', “has ego Dardanio iuveni, cum classis egeret” : et 'egeo hac re', ut 'litore egentem'.


[374] excepi ad illud respondet 'eiectum litore egentem'. regni demens in parte locavi ut “ac dominum Aenean in regna recepit” : quod Iarbas queritur. et est invidiosum: quando optantem vel litoris egentem in regni partem recepi. mire autem recordatione beneficiorum iracundia accenditur. sane etiam hic mentio caeremoniarum inducitur: mos enim apud veteres fuit flamini ac flaminicae, dum per confarreationem in nuptias convenirent, sellas duas iugatas ovilla pelle superiniecta poni eius ovis, quae hostia fuisset, ut ibi nubentes velatis capitibus in confarreatione flamen ac flaminica residerent: quod hic Dido meminit, cum queritur se ab Aenea contra ius nexus maritalis deseri, his verbis 'regni demens in parte locavi': 'locata' enim uxor dicitur, quod simul cum eo sedeat, dum confarreatur.


[375] amissam classem subaudis 'renovavi'. ad illud respicit “quassatam ventis liceat subducere classem” . socios a morte redvxi scilicet quos hospitio eiectos excepi, quibus classem reparavi.


[376] furiis incensa feror aut quod necesse habeo exprobrare beneficia, ut Terentius “insanire occipiunt homines ex iniuria” : aut quia multa erat in deos locutura. et bona praemittitur excusatio: nam numina non credere curare mortalia et ab his beneficium non sperare furoris est. subiungit enim 'si quid pia numina possunt'.


[377] nunc lyciae sortes inrisio est honesta satis, cum his verbis fit, quibus laus praemissa est, ut “et nobis idem Alcimedon duo pocula fecit, necdum illis labra admovi, sed condita servo” . scimus autem Aeneam superius haec verba dixisse “sed nunc Italiam magnam Gryneus Apollo, Italiam Lyciae iussere capessere sortes” . 'Lyciae' autem 'sortes': Apollinem Lyceum appellari dicunt sive de Lyco, quem vicit, et in victoriae suae testimonium hoc nomen induit: sive quod est λευκός a candore; idem enim et sol creditur: sive quod transfiguratus in lupum cum Cyrene concubuit: sive quod in lupi habitu Telchinas occiderit: sive quod lupus ei primus post interemptum Pythonem ex eo loco, qui appellatur Tempe, laurum attulit: sive quod pastoralis deus lupos interemerit. et est alia fabula, cur Lycia vocata sit regio: Diana harum regionum gaudebat venatu; sed quodam tempore tanta vis luporum se ibi infudit, ut omnes feras eorum incursus absumeret: cum ergo omnis oblectatio deae, quae de venatione veniebat, extinctis ceteris animalibus defecisset, Apollo ob hanc rem †consecratum est. est et alia de hoc fabula: Danaus trahens ab Aegypto originem, cum videret ira Neptuni vindictam sumentis, quod adversum se de condendis Athenis Inachus fluvius pro Minerva iudicasset, uri siccitatibus solum, filiam Amymonen ad aquam inquirendam proficisci iubet. quae cum vidisset repertum fontem hiatu terrae receptum exaruisse, ad patrem detulit: quo ille prodigio commotus oraculum Apollinis adiit, cui Apollo respondit, ut profectus ubi invenisset taurum et lupum inter se pugnantes, spectaret exitum pugnae, et si taurus vicisset, Neptuno templa construeret; si vero lupus, Apollini delubrum sacraret. sed cum Danaus lupum videret vicisse, Apollini Lycio templum dedit. in huius autem Lyciae regione Patara sacer olim lucus Apollini fuit, ubi Apollo responsa dedit: unde etiam Patareus appellatus est. nunc et iove missus ab ipso sicut supra 'ab ipso' magno: et bene 'nunc' saepius posuit ad inrisionem, quasi: nunc de te curant qui ante periclitanti non curaverunt subvenire.


[378] horrida ivssa et hoc per inrisionem, quasi plena venerationis, vel quae tu timeas.


[379] quietos sollicitat Cicero in libris de deorum natura triplicem de diis dicit esse opinionem: deos non esse, cuius rei auctor apud Athenas exustus est; esse et nihil curare, ut Epicurei; esse et curare, ut Stoici: secundum quos paulo post 'si quid pia numina possunt': nam modo secundum Epicureos ait 'ea cura quietos'. quidam superos deos Mercurium Apollinem et Iovem accipiunt, 'quietos' vero inferos, quia Aeneas dixerat 'me patris Anchisae'. 'sollicitat' vero sollicitos habet: Terentius “ego quia non redit filius, quae cogito et quibus nunc sollicitor rebus” .


[380] refello redarguo: vel retardo: vel falsa esse convinco; 'refello' enim ab eo quod est 'fallo' venit.


[381] i sequere Italiam ventis satis artificiosa prohibitio, quae fit per concessionem: quae tamen ne non intellecta sit persuasio, permiscenda sunt aliqua, quae vetent latenter, ut 'ventis' 'per undas', nomina terribilia. sic Terentius “profundat, perdat, pereat: nihil ad me attinet” . ergo hic cum eum videtur dimittere, admonendo periculi retinet. sane multi 'Italiam' distinguunt, ut sequatur 'ventis pete regna per undas'. et 'sequere' quasi fugientem.


[382] spero equidem videtur eadem quodammodo repetere, et de tempestate et de beneficiis suis vehementius. mediis scopulis aut manifestis, ut “medioque ex hoste recepi” : aut illa saxa dixit, quae sunt inter Africam et Sardiniam Siciliamque.


[383] havsurum luiturum, daturum. dido potest et vocativus esse, et accusativus, ut et 'o Dido' et 'hanc Dido'.


[384] sequar atris ignibus absens alii 'furiarum facibus' dicunt, hoc est 'invocatas tibi inmittam diras'; alii 'sociorum' facibus dicunt, ut paulo post “ferte citi flammas” . melius tamen est, ut secundum Urbanum accipiamus 'atris ignibus' rogalibus, qui visi tempestatem significant, ut Aeneae, sicut in quinto legimus, contigit. hoc ergo nunc, quod factura est, dicit, id est occidam me et rogalibus te persequar flammis 'absens', quasi mortua, ut “absenti ferat inferias” . rogalibus autem, mali ominis, quod 'atris' dixit. legimus et in Horatio “nigrorumque memor dum licet ignium” . et debuit 'absens' 'quamquam' subiungere, ut esset 'quamquam absens'.


[385] anima seduxerit artus hypallage pro 'animam artubus seduxerit'. aut certe 'anima' pro 'ab anima': et est mortis periphrasis. quid enim est mors, quam separatio animae a corpore?


[386] omnibus umbra locis adero: dabis inprobe poenas dicunt physici biothanatorum animas non recipi in originem suam, nisi vagantes legitimum tempus fati conpleverint: quod poetae ad sepulturam transferunt, ut “centum errant annos” . hoc ergo nunc dicit Dido: occisura me ante diem sum; vaganti mihi dabis poenas; nam te persequar et adero quamdiu erro semper: si autem fuero recepta in originem, poenas tuas audiam, quas videre non potero. hic ergo sensus est: si tempestatem evaseris flammarum rogalium, umbra mea te persequetur: si et hanc evaseris, vel recepta audiam famam suppliciorum tuorum. inprobe sceleste. sic in iure “inprobus intestabilisque esto” .


[388] medium sermonem propter hoc quod sequitur 'multa metu cunctantem et multa parantem dicere', ut supra “mortalis visus medio sermone reliquit” . sane multi dictis participium, non appellationem volunt, hoc est, cum haec dicta essent.


[390] linquens multi pro 'relinquens Aeneam', alii pro 'deficiens' accipi volunt more antiquo, sicut 'delinquere' pro 'deficere': Coelius historiarum “delinquere frumentum, Sardiniam hostes tenere” , Tubero “nam delinquat, aut superet aliquid tibi” , id est deficiat, aut superet; Gellius annalium “deliquium solis” et “deliquionem” dicit quod Vergilius “defectus solis varios” : nam in hoc ipso loco sequitur 'suscipiunt famulae conlapsaque membra'.


[391] suscipiunt famulae subaudis eam. thalamo dativus casus.


[393] at pius Aeneas ordo est: at pius Aeneas iussa divum exsequitur. bene autem excusat Aeneam 'pium' dicendo, cum ei et gemitus dat, et ostendit solacia dolenti velle praestare, et probat religiosum, cum deorum praeceptis paret.


[395] animum labefactus pro 'animum labefactum habens'. amore num Didonis, quo illa flagraret?


[397] tum vero teucri incumbunt regis scilicet praesentia: sic in nono “tum vero incumbunt, urguet praesentia Turni” . litore de litore. uncta pice delibuta.


[399] frondentesque ferunt remos non qui erant, sed qui esse poterant, ut “quos ego sim totiens iam dedignata maritos” .


[400] fugae studio celeris profectionis, ut “ille volans simul arva fuga simul aequora verrit” . infabricata inpolita. bene expressa est festinatio navigare cupientum.


[401] cernas honesta figura si rem tertiae personae in secundam referas, hoc est 'si quis cernat'.


[402] formicae ad studium respicit conparatio hoc loco, non ad personas. et notandum cautelam exprimi per hanc conparationem. Horatius “parvula, nam exemplo est, magni formica laboris” , Iuvenalis “formica tandem quidam expavere magistra” . sane 'formica' dicta est ab eo, quod ore micas ferat. de qua fabula talis est: in Attica regione quaedam puella Myrmix nomine fuit, Minervae ob castimoniam et sollertiam dilecta, quae postea hoc modo Minervae in se odium concitavit. namque cum vidisset Minerva Cererem segetes invenisse, volens ipsa ostendere Atticis quo expeditius segetes parerent, aratrum dicitur invenisse. quod cum manu ageret, et Myrmix ei adhaereret, ausa est occulte aratri stivam subripere, et apud homines se iactare, infructuosum esse Cereris munus, nisi suo uterentur invento, quo terra aratro resoluta expeditius ederet fructus. quod cum proditum aegre tulisset Minerva, Myrmicem illam virginem in formicam convertit eamque, ut proditricem, adversam frumentis, quae semper insequitur et subripit, esse praecepit. quae res cum Iovi miserationem movisset, excogitavit quemadmodum formicae honorem daret. nam cum Aeacum, filium suum ex Aegina susceptum, Thessalis imponeret regem et agros ipsos videret hominibus indigere, formicas colligi in unum iussit easque in homines commutavit: unde Myrmidones appellati sunt. farris solum nomen est, quod 'r' geminet in genetivo: monadicon est ergo, sicut 'sol'. item 'cor cordis' solum in 'dis' mittit genetivum. item 's' geminat 'as assis'. et haec carent exemplis.


[403] cum populant antique dixit: nam hoc verbum apud veteres activum fuit, nunc tantum deponens est. et bene rei parvae per metaphoram sublimitatem dedit, ut non videatur de formicis, sed de exercitu loqui. hiemis memores hoc est caute, in adventum hiemis: Horatius “quae, simul inversum contristat Aquarius annum, non usquam prorepit” . tecto suo tecto, id est cavernis.


[404] it nigrum campis agmen ut “it portis iubare exorto” . et est hemistichium Ennii de elephantis dictum, quod ante Accius est usus de Indis.


[405] calle angusto 'callis' est semita tenuior, callo pecorum praedurata: unde et callum et callidos dicimus: 'semita' est semis via, unde et semita dicta est: 'via' id est actus dimidius, qua potest ire vehiculum: nam 'actus' duo carpenta capit, propter euntium et venientium vehiculorum occursum. grandia trudunt quae portare non possunt.


[407] moras tardas, morantes: quia solent resistere. semita fervet aptum verbum festinationi, ut e contrario 'frigidum' tardum.


[408] quis tibi tunc dido cernenti totum hoc magna prosphonesi dictum est: plus enim est in re, quam in verbis: quamvis enim totum dictum non sit, tamen et cogitatur et capitur ab auditore: haec est enim magna emphasis, quae perpetuam personam conplectitur. Terentius “quid illi tandem credis fore animi misero, qui cum illa consuevit prior?”


[409] fervere late infinitus hic a tertia est coniugatione, id est a 'fervo fervis': nam secundae coniugationis verba perdito 'e', quod habent ante 'o', in tertiam migrant, ut 'ferveo fervo', 'fulgeo fulgo': hinc est “fervere Leucaten auroque effulgere fluctus” . sic etiam Horatius “vade, vale, cave ne titubes mandataque frangas” : nam 'cave' 've' longa est, nec vocalis sequitur, ut in bucolico “'vale, vale' inquit, 'Iolla'” : sed dicimus a tertia coniugatione esse imperativum, ut 'cavo cavis'. hinc etiam Catullus 'cavere' dixit.


[410] arce ex summa regum enim fuit habitare in arcibus propter tutelam. denique Romae Valerius cum in Esquiliis domum haberet altissimam, invidiae causa eam conplanavit. item Augustus post Actiacum bellum Palatium ex suo praecepto aedificatum, cum esset domus privata, donavit reipublicae.


[411] tantis clamoribus nautarum scilicet vocibus. misceri pro 'repleri' aut 'commoveri'.


[412] improbe amor exclamatio a poeta contra amorem. et hoc est quod Horatius dicit “hoc amet, hoc spernat promissi carminis auctor” . tale est et illud in tertio “auri sacra fames” , id est cupiditas: nam et illic amoris est increpatio, qui secundum philosophos omnium generalis est rerum. hinc est quod apud inferos Eriphyla inter amantes commemoratur, quae monile concupierat.


[413] ire iterum in lacrimas hinc est amoris inprobitas, quae cogit lacrimis rogare dudum superbam. est autem speciosa elocutio 'pergit in lacrimas'. precando 'precando' cantando. in hoc modo 'do' naturaliter brevis est: sic Terentianus “ut vitae dubius varios renovando dolores” : plerumque tamen a Vergilio producitur, ut “cantando tu illum?” item “cantando rumpitur anguis” .


[414] summittere amori 'animos' quidam pro 'iras' accipiunt, ut 'animosus' dicitur pro 'iracundus': et 'supplex animos summittere amori' id est supplices preces adhibere, quae erat amore victa. 'summittere' autem 'amori', ac si diceret, non Aeneae: aut certe Aeneam amorem vocavit. ubique tamen subaudiendum 'cogitur'.


[415] nequid inexpertum frustra rogabat, inquit, non spe inpetrandi; sed ne esset, quod sibi posset inputare, si non rogasset, quamquam frustra rogaret: id est, ne derelinqueret medium aliquod intemptatum: et hoc 'frustra', quia moritura erat. Terentius “omnia experiri certum est, priusquam pereo” . et 'frustra' ex iudicio poetae est. sic Sallustius “falso queritur de natura sua genus humanum” , ut supra “hoc amet, hoc spernat promissi carminis auctor” .


[416] anna prope invidiose, quia ipsa nuptias suaserat. vides quasi diceret: ipsa tibi crede. et est maior vis adfirmantis, cum dicit 'vides'. petitio autem haec etiam deliberationis modum a quibusdam putatur tenere. properari litore circum utrum circumspicis, an circum totum litus? et est ordo 'Anna, i soror, atque hostem supplex adfare superbum'. 'circum' non est praepositio, sed adverbium loci. properari litore circum circum litus: nam postposita praepositio et accentum mutavit, et suas perdidit vires. 'properari' autem inpersonale est.


[417] undique convenere bene non addidit, qui: intellegitur.


[418] et laeti nautae id est aut minime timentes: aut adeo non necessitate, nec iussu abeunt, sed volentes. et hoc aut ad spem retinendi, aut ad indignationem commovendam dictum est. et sicut supra , prope ad invidiam Annae loquitur, ut et alibi “tu prima furentem his germana malis” . Probus sane sic adnotavit “si hunc versum omitteret, melius fecisset” . coronas multi funium coronas accipi volunt, qui solent, quotiens navigatur, in modum coronarum conponi: nam fugientes quemadmodum naves coronabant?


[419] sperare dolorem pro timere: et est acyrologia, superflua dictio: nam speramus bona, timemus adversa. hoc autem dicit: si scirem abiturum Aeneam, non tantum diligerem: si non dilexissem, minus dolerem. si potvi autem pro 'si potuissem'. et sic est dictum, ut “omnia praecepi, atque animo mecum ante peregi” : ac si diceret, nihil mihi novum contigit.


[420] hoc tamen unum vel hoc solum.


[421] mihi pro me exsequere, id est pro mea causa.


[422] colere pro colebat, vel colit: infinitus pro indicativo. credere credit vel credebat, id est committebat.


[423] molles aditus faciles, ut “et quae mollissima fandi tempora” .


[424] atque coniunctio conplexiva: est et disiunctiva, cum dicimus 'aliter atque debuit fecit': est et expletiva “atque illum in praeceps prono rapit alveus amni” . hostem superbum postquam ex aperto denegavit se Carthagini esse mansurum. et reddit causas, ob quas suppliciter eum adloquatur, quod et hostis et superbus; quasi dicat, aequo animo patiamur nos supplices esse, quoniam incidimus in hostem superbum. non nulli autem iuxta veteres 'hostem' pro hospite dictum accipiunt. Plautus in Curculione “si status condictus cum hoste intercedit dies” (Cur. 5), idem in Cistellaria “datum est hostimentum, opera pro pecunia” (As. 172, non Cist.). nec enim vere hostem diceret, quem revocare cupiebat: ipsa enim ait 'hospes, hoc solum nomen quoniam de coniuge restat'. Herodotus Persas, qui erant Graecorum hostes, ξένους a Lacedaemoniis appellatos refert. inde nostri 'hostes' pro hospitibus dixerunt: nam inimici perduelles dicebantur.


[425] non ego cum danais sensus illi contrarius “scio me Danais e classibus unum” .


[426] avlide ivravi Aulis insula est in Aegeo mari, in qua coniurarunt Graeci se non ante reversuros ad patriam, quam Troia caperetur. et est sensus illud spectans “scio me Danais e classibus unum” . 'Aulide' autem aut 'in Aulide', aut pro 'Aulidi'. ad pergama in Pergama, id est contra Pergama.


[427] Anchisae cineres manesve revelli quod dicitur ex oraculo fecisse Diomedes, et secum eius ossa portasse, quae postea reddidit Aeneae, cum multa adversa perferret: hinc est “salvete recepti nequiquam cineres” . sciendum sane Varronem dicere, Diomedem eruta Anchisae ossa filio reddidisse, Catonem autem adfirmare, quod Anchises ad Italiam venit. tanta est inter ipsos varietas et historiarum confusio. revelli non 'revulsi': nam 'velli' et 'revelli' dicimus; 'vulsus' vero et 'revulsus' usurpatum est tantum in participiis contra naturam.


[428] cur mea dicta negat non interrogat, sed queritur. quidam 'revelli' iungunt, ita ut sequatur 'cur mea dicta neget.'


[429] quo rvit properat sine respectu salutis: nam hoc dicit, quod peto etiam ipsi prodest: amoris scilicet inpatientia. extremum hoc miserae det munus amanti a qualitate beneficii dictum.


[430] facilemque fugam per manet in eodem sensu, ut dicat petitionem suam etiam Aeneae prodesse. ferentes bene flantes, propitios, prosperos.


[431] antiquum aut primum, aut carum, ut 'nihil antiquius habuit' dicimus: aut antiquatum et inritum. quod prodidit quod decepit. et bene: ad diremptionem enim coniugii inmutata voluntas sufficit. quidam 'prodidit' pro 'perdidit' accipiunt, ut “unius ob iram prodimur” .


[432] pulchro ut Latio careat quod illi pulchrum videtur. sic etiam est illud o “tantum libeat mecum tibi sordida rura” : quae tibi sic videntur. relinquat neglegat.


[433] tempus inane peto id est sine matrimonio, sine officio coeundi: nam 'sine beneficio' non procedit, cum spatium petat et requiem. aut quasi non magnam rem: vel quo vacuus et otiosus est, cum illi tempus inane est. requiem spativmque furori ut possim habere spatium, quo amori finem inponam.


[434] dum mea me victam d. f. d. 'mea fortuna', id est adversa, ut “hac Troiana tenus fuerit Fortuna secuta” . ex eo statu, in quo est, fortunam dixit. 'doceat' autem 'dolere' illud est, quia non habet in adversis patientiam nisi qui dolere consuevit. hoc ergo petit, ut ei praestetur tempus, per quod discat adversa perferre.


[435] oro veniam beneficium: iuxta morem antiquum, ut “orantes veniam” . Terentius in hecyra “mi gnate, da veniam hanc mihi, reduc illam” . miserere sororis genetivum tantum regit.


[436] quam mihi cum dederis cumulatam morte remittam sensus est: quod beneficium cum mihi cumulatum dederis, sola morte derelinquam. et hic intellectus est melior, quia sorori loquitur, 'quam mihi cum dederis cumulatam': quam lectionem Tucca et Varius probant. nam male quidam legunt 'quam mihi cum dederit', id est Aeneas, 'cumulata morte relinquam' et volunt intellegi, acceptum ab illo beneficium mea morte cumulabo et sic relinquam, ut amantes dicere consuerunt, ut “praeceps aerii specula de montis in undas deferar; extremum hoc munus morientis habeto” : id est faciam quod illi scio placiturum, occidam me: nam si eam odio habet Aeneas, restat ut eius morte laetetur. hoc sorori quoque potest dicere, quae credit eam ex amore concitatam id loqui, nec tamen facere: sed elocutio non procedit: nemo enim dicit 'veniam cumulata', sed 'cumulatam'. alii ita intellegunt: reddam illi gratiam, occidam illum: nam alibi ait 'non potui abreptum divellere corpus'? sed hoc totum sorori dicit. an perplexe locuta est, ut solent loqui mali aliquid molientes? 'cumulatam' autem 'veniam' numquid solidam et plenam, et cui nihil desit, debemus accipere?


[437] talibus orabat aut simpliciter accipiendum 'loquebatur': aut 'orabat' ideo, quoniam preces inmixtae erant: aliter “multa Iovem manibus <supplex orasse supinis>.” alibi peroravit “talibus orabat Iuno” . fletus pro verbis, id est verba flebilia.


[438] fertque refertque non ab Aenea, qui nihil dicit, sed a Didone fert et refert, id est iterum portat: nam subiunxit 'sed nullis ille movetur fletibus': mire autem 'fletibus' repetit.


[439] voces vllas tractabilis avdit cur mitis, et placidus, et tractabilis non audit? quasi mirum est, excusat dicendo 'fata obstant placidasque viri deus obstruit aures'. aut certe voces tractabilis accipe, aut alias tractabilis.


[440] fata obstant excusat Aeneam, cum eum, ne ingratus videatur, non duritia mentis facit immobilem, sed voluntate divina. deus Iuppiter scilicet: unde et supra Dido ait 'Saturnius': vel certe Mercurius. obstrvit obcludit, ἐμφατικῶς.


[442] alpini boreae flantes de Alpibus, quae Gallorum lingua alti montes vocantur. et speciem pro genere posuit: nam Alpinum Boream pro quocumque vento dixit: vel quia potentiores montani sunt venti. nunc hinc nunc illinc sicut Aeneas ab Anna et Didone.


[443] it stridor ad dolorem Aeneae pertinet, de quo ait 'magno persentit pectore curas'. alte aut iugiter, diu; aut ex alto cadentes.


[444] consternunt implent, cumulant, ut “strata iacent passim sua quaeque sub arbore poma” . frondes sicut lacrimae Aeneae. stipes autem media pars est arboris, quae ramos sustinet.


[445] haeret scopulis sicut ille in consilio perseverat.


[446] tantum radice in tartara tendit secundum physicos, qui dicunt parem esse altitudinem radicum et arborum.


[448] tunditur saepe pulsatur. Terentius “tundendo atque odio denique effecit senex” , et ipse alibi “Rhipaeo tunditur Euro” . magno persentit pectore quamvis magno, sentit curas; sed eas forti pectore patitur. 'curas' potest Didonis, potest et suas.


[449] mens inmota manet ad illud refertur 'illa haeret scopulis'. lacrimae inanes quia 'mens inmota manet': et utrum 'inanes', quae Didoni nihil prosint? quidam tamen 'lacrimas inanes' vel Aeneae, vel Didonis, vel Annae, vel omnium accipiunt.


[450] tum vero post desperationem. <fatis> exterrita dido atqui in fine ait “nam quia nec fato, merita nec morte peribat” . 'fatis' ergo aut malis suis: aut a verbo 'for, faris' fatis, id est responsis Aeneae. exterrita autem praecipitata, turbata.


[451] mortem orat pro desiderat, ut “mortemque miserrimus opto” : aut certe ideo 'orat', quia consecrata fuit, nec mori poterat, nisi soluta consecratione. caeli convexa incurva caeli.


[452] quo magis inceptum peragat id est mortem sibi inferat. lucemque relinquat ad illud 'taedet caeli convexa tueri'.


[453] turicremis id est cremantibus tura: nomen mire conpositum. et hoc genus ominis, Didoni factum, de augurali disciplina translatum est, quae diris observatur. dira enim deorum ira est, quae duplici modo colligitur, aut ex signis, aut quocumque modo et quacumque ex parte: †quodque in illo factum rem mare traditur, ex signis hic ostenditur: dicens enim 'vidit turicremis' et reliqua usque 'nigrescere sacros' non solum adversa petitionibus inveniri, verum etiam mortem denuntiari: nam praemisit 'quo magis inceptum peragat lucemque relinquat'. item tumulis Sychaei 'exaudiri voces et verba vocantis': quod asperius fuit, ut mariti defuncti vox audiretur e tumulo, quod erat dirum, ad se vocantis. sunt et de avibus dira auspicia, quod hic subiunxit dicendo 'solaque culminibus ferali carmine bubo saepe queri' et reliqua: in quo satis non fuit, diram avem bubonem nominatam, nisi adiecisset 'ferali carmine' et 'saepe queri', ut non utique canendi usus significaretur, sed fletus vice querellarum.


[454] horrendum dictu quanto magis visu? quod Didoni contigit.


[455] in obscenum se vertere hoc est 'latices nigrescere sacros'. et quidam 'nigrescere' et 'vertere' ideo incertum tempus positum volunt, ut ostendant non vere vertisse se, quod contra naturam est, sed verti a Didone visa, ut “visaeque canes ululare per umbram” : non ululasse ergo, sed fieri visum. 'obscenum' autem mali ominis, ut “obscenas pelagi” et reliqua.


[456] hoc visum hoc quod viderat nulli dixit. quid est 'nulli'? ne sorori quidem, cui fuerat de amore confessa. et forte ideo sororem celavit, ne et ipsa se perimeret. post queritur “idem ambas ferro dolor atque eadem hora tulisset” .


[458] conivgis antiqui aut prioris, aut cari. Lucilius “concilio antiquo sapiens vir solus fuisti” : antiquus ergo est qui praecedit eum, qui praesens est. miro quod honore colebat e. q. s.] ritum veri et venerabilis templi mariti templum obtinere cupiebat: templa enim velamentis religiosa monstrantur. miro quod honore colebat exhibendo ea mortuo, quae circa vivos solent fieri. moris enim fuerat, ut nubentes puellae, simul venissent ad limen mariti, postes antequam ingrederentur, propter auspicium castitatis, ornarent laneis vittis: unde ait 'velleribus niveis': et oleo ungerent, unde uxores dictae sunt, quasi unxores. bene ergo Dido cum templum marito exstrueret, veluti devota viro, quippe post quem nuptura non esset, ad consulendum amorem officia ritus maritalis adfixerat, ut morem instauraret uxorum: nam ait post, cum in poenitentia inducitur a poeta, 'non servata fides cineri promissa Sychaeo'. ii tamen, qui de nuptiis scripsisse dicuntur, tradunt, cum nova nupta in domum mariti ducitur, solere postes unguine lupino oblini, quod huius ferae et unguen et membra multis rebus remedio sunt. alii hoc Romuli dicunt temporibus institutum, quod Romulus et Remus lupino lacte nutriti sunt. dicitur etiam lupam in concilio multorum eiusdem generis sociari marito, eamque amisso eo nulli alteri post iungi, quod ipse subiecit “non licuit thalami expertem sine crimine vitam degere more ferae” , id est lupae. haec ergo ideo a nove nuptis fiebant, ut sciret se puella domum religiosam ingredi: simul lanam ferens lanificium promittebat.


[459] festa fronde divina, tamquam numen coleret. sane hoc loco latenter quam supra diximus tangit historiam: nam si amabat Aeneam, utique non coleret extinctum maritum.


[461] visa viri ut “visaeque canes ululare per umbram” , Terentius “audire vocem visa sum modo militis” : non enim erant vera, ut supra. nox cum terras obscura teneret ut augeret terrorem, tempus adiecit, a verisimili.


[462] sola bubo 'sola' quaerendum quod dixerit, utrum ἐμφατικῶς, an pro 'solis', id est desertis? ubi enim sederit et cecinerit solitudinem significat. secundum auguralem disciplinam volunt greges avium minus significare, et iuxta hanc avem si alia sederit, malum, quod imminere creditur, evanescere, ut “et sola in sicca” . sane bubo si cuius aedes insederit et vocem miserit, mortem significare dicitur: si autem de busto sudem ad tectum detulerit, incendium aedibus portendere. ergo hic 'sola' utrum quia alia avis non sedebat in culmine, an 'sola', quia nihil deferebat, ut mortis signum esset? in hanc autem avem conversus est Ascalaphus Acherontis, vel ut quidam volunt Stygis filius, ira Cereris, cum Proserpinam prodidisset malum granatum de pomario Ditis gustavisse: quod plenius in primo georgicorum dictum est, ubi est “nec repetita sequi” . sane 'sola' contra genus posuit. Lucanus “et laetae iurantur aves bubone sinistro” (5.396), item Ovidius “infandus bubo” . et hoc est in usu; sed Vergilius mutavit, referens ad avem: plerumque enim genus relicta specialitate a generali sumimus, ut si dicas 'bona turdus' referendo ad avem: item si dicas 'prima est a', id est littera, cum 'a' sit neutri generis. ferali carmine bene hoc addidit: non enim omni modo malum est bubonis omen; cantus autem eius aut fletum imitatur, aut gemitum: tacens autem ostendit felicitatem. omnes enim aves oscines malae, praepetes bonae sunt: vel e contra malae praepetes, oscines bonae sunt.


[463] saepe queri quidam propterea 'queri' positum volunt; quod doleat, de Ascalapho se in avem mutatum, ut “et veterem in limo ranae cecinere querellam” .


[464] priorum legitur et 'piorum'; sed 'priorum' illuc spectat “heu vatum ignarae mentes! quid vota furentem” , quod superius expositum. si 'piorum', religiosorum, castorum.


[465] horrificant horrorem incutiunt.


[466] in somnis ferus Aeneas non est epitheton 'ferus', sed fantasia: talem enim illum imaginabatur, qualem timebat. et in somnis pro 'insomniis', id est vigiliis. semperque relinqui per omnes noctes navigare videbatur Aeneas, quasi eam semper desereret.


[467] longam viam non nulli inferorum accipiunt. incomitata quod ferale, id est mortiferum omen est, et praecipue regibus, qui numquam soli sunt.


[468] ire viam veteri more iuxta ius, ut “ite viam, redite viam” , et alibi “primus et ire viam” . Tyrios deserta quaerere terra bonus adfectus: solent enim qui deficiunt suos desiderare, ut Alcestis moriens.


[469] agmina pentheus aut impetus: aut secundum Urbanum agmina serpentium. Pentheus autem secundum tragoediam Pacuvii furuit etiam ipse. agmina pentheus aut impetus aut secundum quosdam, quoniam habitus earum et sibila serpentium faciem agminis praebent: vel quia plures furiae putantur: vel quia furiosis pro tribus plures videntur. et bene 'videt agmina' expressit furentem, cum ait 'videt', non 'existimat', sed 'putat se videre'. Pentheum autem furuisse traditur secundum tragoediam Pacuvii. de quo fabula talis est: Pentheus, Echionis et Agaves filius, Thebanorum rex, cum indignaretur ex matertera sua Semele genitum Liberum patrem coli tamquam deum, ut primum comperit eum in Cithaerone monte esse, misit satellites, qui eum vinctum ad se perducerent: qui cum ipsum non invenissent, unum ex comitibus eius Acoeten captum ad Pentheum perduxerunt. is cum de eo graviorem poenam constitueret, iussit eum interim claudi vinctum: cumque sponte sua et carceris fores apertae essent, et vincula Acoeti excidissent, miratus Pentheus, spectaturus sacra Liberi patris Cithaerona petit: quem visum Bacchae discerpserunt. prima autem Agave mater eius amputasse caput dicitur, feram esse existimans.


[470] solem geminum tragice dixit, imitatus Euripidem. dvplices thebas civitas in Boeotia, a Cadmo et Zetho et Amphione constituta, in qua Oedipus, Lai filius, fuit, qui cum matre concubuit, ex qua Eteocles et Polynices fuerunt, qui se propter regnum invicem peremerunt.


[471] agamemnonius scaenis agitatus orestes hunc Oresten Electra, soror eius, post occisum ab Aegistho dolo Clytemestrae matris Agamemnonem subtraxit, quem Strophio alendum dedit, <qui> eum cum filio Pylade educatum in adultam perduxit aetatem. qui ut primum de scelere matris ac morte patris agnovit, venit Mycenas et adiuvantibus amico Pylade et sorore Electra, Clytemestram matrem cum adultero Aegistho occidit: ob quam rem aliquamdiu furiis agentibus insaniit. sane 'Agamemnonius' non est patronymicon: nam 'Agamemnonides' facere debuit. ergo sicut “Agamemnoniaeque phalanges” . scaenis agitatus famosus, celebratus tragoediis, qualiter a Graecis in scaena inducitur. et 'agitatus', quia et furuit, et multae sunt de eo tragoediae: quasi frequenter actus.


[472] armatam matrem causam ipsam furoris. cum fugit ad deum: credidit veritatem.


[473] sedent in limine dirae a Pacuvio Orestes inducitur Pyladis admonitu propter vitandas furias ingressus Apollinis templum: unde cum vellet exire, invadebatur a furiis. hinc ergo est 'sedent in limine dirae'. alii dicunt, quia, cum absolutus in templo Minervae, de iudicio exiret, a furiis conreptus est.


[474] concepit furias furore completa est. et quidam 'furorem' pro bono et innocenti motu accipiunt, 'furias' semper pro malo. concepit ergo furorem, postquam amori dolor inmixtus est.


[475] tempus secum ipsa modumque 'tempus', id est quando, 'modum', id est quo modo et qua morte.


[476] exigit ad certum redigit, ut solent pondera †iures et ad exactum redigi: ergo definit.


[477] consilium vultu tegit ut “spem vultu simulat” . viam rationem, remedium: ita enim antiqui dicebant, ut ipse alibi “aut tu, siqua via est” .


[478] gratare gratulare, suscipe gaudium pro sorore. sic enim dicimus 'grator tibi honorem'. et bene a gratulatione incipit quae vult suum dissimulare consilium.


[479] reddat reconciliet. eum Aeneam, quem ut notum noluit dicere. eo me solvat amantem mori disponens duo mentitur, vel ut se solvat, vel ut alliget Aeneam.


[480] oceani finem ivxta finem Oceani nullus novit, sed initium: quod et ipsum potest finis videri aliunde sumpto principio. et longinquitate argumentatur. Terentius “ex Aethiopia est usque haec” .


[481] aethiopum Aethiopiae duae sunt: una circa ortum solis, altera circa occasum in Mauretania, quam nunc dicit. et dicta Aethiopia a colore populorum, quos solis vicinitas torret: Graece enim αἴθειν dicitur calor, ὀπτεῖν torrere. atlas nullum nomen Graecum 'ns' terminatur.


[482] axem nunc pro caelo: non enim in axe sunt stellae. torquet sustinet, portat. stellis aptum satis perite loquitur: nam 'aptum' coniunctum dicit ἀπὸ τοῦ ἅπτεσθαι, non insignitum stellis: axis enim non habet stellas, qui est medius inter septemtriones, unde et Graece ἄναστρος dicitur. septemtriones autem non occidere axis vicinitas facit, non quia in axe sunt. ergo bene 'aptum' conligatum. Cicero in Timaeo “qua ex coniunctione caelum ita aptum est” , id est constrictum et conplexum. item in oratore “facilius est enim apta dissolvere, quam dissipata conectere” .


[483] hinc mihi massylae gentis monstrata sacerdos 'monstrata' praedicta: quae est oriundo Massyla, aliquando horti Hesperidum sacerdos, nunc venit de locis quae sunt circa Atlantem: nam aliter non procedit: Massylia enim mediterranea est, Berenice civitas Libyae, unde haud longe horti sunt Hesperidum. 'Atlas' vero 'maximus' in Mauretania est. quidam tamen hos hortos circa syrtes positos tradunt.


[484] hesperidum templi custos Hesperides, Atlantis filiae nymphae, secundum fabulam hortum habuerunt, in quo erant mala aurea Veneri consecrata, quae Hercules missus ab Eurystheo occiso pervigili dracone sustulit. re vera autem nobiles fuerunt puellae, quarum greges rufam lanam habentes abegit Hercules occiso eorum custode; unde mala fingitur sustulisse, hoc est oves: nam μῆλα dicuntur, unde μηλονόμος dicitur pastor ovium. propter ruborem autem lanae, quae similis auro est, existimasse eos qui audierant, mala aurea in Africa nasci. est et alia fabula. cum nuptiae Iunonis celebrarentur omnesque dii in honorem eius conferrent munera, Terra in extremis Africae regionibus edidit arborem poma aurea ferentem: haec cum decerperent Hesperides, Atlantis sive Hesperi filiae, custodem eiusdem arboris Iuno offensa munus spoliari suum, in metum earum misit draconem insomnem, qui omnibus noctibus diebusque custodiret ramos: hoc postmodum ab Hercule interempto, qui ab Eurystheo ad hoc missus fuerat, mala sublata sunt. Hesiodus has Hesperidas Aeglen, Erytheam, Hesperiam, Arethusam, Noctis filias, ultra Oceanum mala aurea habuisse dicit. bene ergo Vergilius has ad Oceanum et Solis occasum esse dicit. epulasque draconi Hesperus rex traditur pretiosissimas oves habuisse, quarum pastor vocabatur Dracon, cui praebebant epulas regis filiae; sed quia Graece oves μῆλα dicuntur, ex dubio nomine fabula conposita est.


[485] sacros ramos vel Veneri, vel Iunoni dedicatos.


[486] soporiferumque papaver incongrue videtur positum, ut soporifera species pervigili detur draconi. sed dicimus variam vim praebere victum diversis animalibus: nam salices hominibus amarae sunt, dulces capellis, ut “et salices carpetis amaras” , scilicet hominibus. item cicutae secundum Lucretium hominibus sunt venenosae, cum pingues reddant capellas. ergo et papaver licet det hominibus somnum, draconi adimit forsitan. et est excusatio: potest tamen melior esse sensus, si 'servabat in arbore ramos' plena sit distinctio, sequentia vero sic accipiamus 'haec se promittit carminibus curas solvere, spargens umida mella, soporiferumque papaver', id est miscens, ut Cicero “et spargere venena didicerunt” . nec incongrue ad amaritudinem amoris mel adhibet, ad oblivionem papaver. haec enim Didoni prosunt, de qua ait “nec umquam solvitur in somnos” .


[487] solvere cura liberare. duras curas bene duras affectu, quo ipsa passa est, dixit.


[489] sistere aquam fluviis et vertere sidera retro quanto magis poterit Aeneam ab incepto retorquere: vel in amorem inmittere: aut mihi auferre? vertere sidera retro utrum ut videatur etiam in caelo potestatem habere, an etiam fata posse mutare, quae secundum mathematicos sideribus gubernantur? et multi sidera hic planetas accipiunt, quia reliqua caelo adfixa sunt.


[490] nocturnosque utrum quia in nocte sunt, an quia per noctem evocantur, an noctu? ut Cicero “nocturnis canibus dilaniandum” . et manes quod ad inferos manent, id est abeant.


[491] sub pedibus terram reliqua. haec non sic adfirmat, quasi ad amorem extinguendum opus sint, sed difficiliora adsignat, ut facilius de opprimendo amore credat. mugire videbis id est videbit quis, ut “migrantes cernas” .


[493] magicas invitam pro 'ad magicas': aut 'magicas adgredi invitam': quia cum multa sacra Romani susciperent, semper magica damnarunt: probrosa enim ars habita est: ideo excusat. accingier praeparari. 'accingier' autem, ut ad infinitum modum 'er' addatur, ratio efficit metri: nam cum in eo ultima sit longa, addita 'er' syllaba brevis fit, ut 'audiri audirier'.


[494] tu secreta sine arbitris: et est bona elocutio rem loci vel temporis ad personam transferre, ut 'nocturnus venit', 'secretus fecit'. pyram sub specie sacrificii praeparat morti exequias.


[495] et arma gladium dicit abusive; nam ait paulo post “ensemque relictum” : proprie enim arma sunt quae armos tegunt, hoc est scutum, quod Graecis [solum] ὅπλον dicitur, cum cetera sua nomina habeant: unde ipse ait “at Lausum socii exanimem super arma ferebant” . sed hic ideo generaliter 'arma' nominavit, ne mentione solius gladii consilium proderetur.


[496] impius qui gladium reliquit furenti. hoc autem tractum est de Homero, qui dicit gladium Aiaci datum ab Hectore et Hectori ab Aiace balteum, quae eis exitio fuerunt: nam alter tractus est balteo, alter se donato telo interemit. exuvias vestes Aeneae, quem hostem dixerat supra “i soror, atque hostem supplex adfare superbum” , item “dulces exuviae” . lectvmque ivgalem eleganter etiam in morte perseverat in amore, et quatenus potest Aeneae se coniungit, si uno igne cum eius concremetur exuviis.


[497] quo perii propter extinctum pudorem. super imponas quidam 'imponant' legunt, scilicet famulae. abolere nefandi a memoria tollere, ut “paulatim abolere Sychaeum” .


[498] ivvat monstratque sacerdos et 'iuvat' συμφέρει, hoc est et voluntas mihi est, et sacerdos hoc praecipit. 'que' autem pro 'enim' posuit.


[499] haec effata silet subitum silentium imperfectam orationem ex perturbatione mentis ostendit. pallor simul occupat ora scilicet ex conscientia cogitatae mortis.


[500] novis pro inusitatis et malis et per hoc magicis. praetexere autem praevelare, abscondere. et est antistrophe, funeribus nova sacra praetexere: ergo hoc dicit, Anna non arbitratur sub obtentu sacrificiorum pompam funeri praeparari.


[501] tantos furores quantos cogitabat Dido.


[502] graviora timet quam morte sychaei aut 'quam' detrahimus, et stat elocutio: aut subaudimus 'graviora timet posse contingere', hoc est quae vel fecit, vel passa est Dido.


[504] at regina pyra notatus est hic versus: vitiosa est enim elocutio quae habet exitus similes, licet sit casuum dissimilitudo.


[506] intenditque locum sertis 'intendit' inligat, ut “et stuppea vincula collo intendunt” , et est hypallage: est enim 'intendit serta per locum', hoc est aut a pariete in parietem ligat, quod est extensis sertis locum replet: quasi serta per locum tendit.


[507] funerea cupresso. Romani moris fuit propter caerimonias scarorum, quibus populus Romanus obstrictus erat, ut potissimum cupressus, quae excisa renasci non solet, in vestibulo mortui poneretur, ne quis inprudens funestam domum rem divinam facturus introeat et quasi attaminatus suscepta peragere non possit: hinc ergo 'funerea' cupresso: nam et supra dicta ligna ad funus pertinent, ut “procumbunt piceae sonat icta securibus ilex” .


[508] effigiemque toro locat imaginem scilicet Aeneae, quia solent magi effigies eorum facere, propter quos carmen instituunt, ut in bucolicis “limus ut hic durescit et haec ut cera liquescit” et “terque haec altaria circum effigiem duco” . Horatius “lanea effigies erat, altera cerea” . et bene exprimitur amoris adfectus, quod etiam in morte amati imagini volebat esse coniuncta, ut paulo post “natumque patremque cum genere extinxem, memet super ipsa dedissem” . havd ignara futuri id est memor suae dispositionis.


[509] stant arae circum aut sunt, aut circumstant. crines effusa crines effusos habens, ut “picti scuta Labici” . sacerdos quaeritur a quibusdam, quae sit haec sacerdos, quia illam accipi volunt, quae supra dicta est tamquam ficta a Didone: ergo hanc adhibitam ad tempus huius officii sacerdotem volunt.


[510] ter centum tonat ore deos non 'tercentum deos', sed tonat ter centum numina Hecates: unde et Hecate dicta est ἑκατὸν, id est centum, potestates habens. 'tonat' autem perite dixit; in aliquibus enim sacris imitabantur tonitrua, sed praecipue in Hecatae. aut 'tonat' clara voce et cum fiducia invocat. erebum inferorum profunditatem.


[511] tergeminamque hecaten quidam Hecaten dictam esse tradunt, quod eadem et Diana sit et Proserpina, ἀπὸ τῶν ἑκατέρων: vel quod Apollinis soror sit, qui est ἑκατηβόλος. sed secundum Hesiodum Hecate Persi Titanis et Asteriae filia est, Diana Iovis et Latonae, Persephone Iovis et Cereris, quam genealogiam posteriores confuderunt. tria virginis ora dianae iteratio est: Lunae, Dianae, Proserpinae. et cum super terras est, creditur esse Luna; cum in terris, Diana; cum sub terris, Proserpina. quibusdam ideo triplicem placet, quia Luna tres figuras habet, prima tamquam #209, sequens tamquam #1125, quinta decima tamquam #1126. non nulli eandem Lucinam, Dianam, Hecaten appellant ideo, quia uni deae tres adsignant potestates nascendi valendi moriendi: et quidem nascendi Lucinam deam esse dicunt, valendi Dianam, moriendi Hecaten: ob quam triplicem potestatem triformem eam triplicemque finxerunt, cuius in triviis templa ideo struxerunt.


[512] simulatos fontis averni in sacris, ut supra diximus, quae exhiberi non poterant simulabantur, et erant pro veris. bene autem de Averno, per quem descensus ad inferos dicitur.


[513] falcibus et messae ad lunam quaeruntur aenis herbae enim aut pro lunae ratione tolluntur; aut in quas despumaverit luna, sicut Lucanus “donec subpositas propius despumet in herbas” (6.506): nec omnes eodem modo: unde perite et 'aenis falcibus' dixit, quia aliae velluntur, aliae inciduntur: et 'ad lunam' non ad noctem, sed ad lunae observationem. 'pubentes' autem ideo, quia aliae siccae, aliae viridiores leguntur. et sciendum inter homines et herbas esse reciprocam translationem: sic enim 'pubentem herbam' dicimus, quemadmodum 'florem aetatis'.


[514] nigri cum lacte veneni 'nigri' aut noxii, quia nigri fiunt homines post venenum: aut certe illud est, quia sunt herbae 'nigri lactis', id est suci. dicunt autem per periphrasin agreste papaver significari.


[516] et matri praereptus amor secundum Plinium qui dicit in naturali historia, pullos equinos habere in fronte quandam carnem, quam eis statim natis adimit mater: quam si quis forte praeripuerit, odit pullum et lac ei denegat. Iuvenalis “cui totam tremuli frontem Caesonia pulli infudit” . et merito suspicantur amorem creari ex carne, sine qua mater non alit ex se creatum. Theocritus ἱππομανές virgulti genus dicit.


[517] ipsa mola id est farre et sale, quam molam salsam a molendo appellant. ordo autem est: ipsa Dido mola et piis manibus, id est puris, deos testatur. et bene 'ipsa', quia supra de sacerdote erat locuta.


[518] unum exuta pedem quia id agitur, ut et ista solvatur et inplicetur Aeneas. unum e. p.] solent enim et resolutoria sacrificia ab aruspicibus fieri. et <ad> Iunonis Lucinae sacra non licet accedere, nisi solutis nodis. in veste recincta quia, ut supra diximus, in sacris nihil solet esse religatum, praecipue eius, quae amore vult solvi. sane flaminicae non licebat neque calceos, neque soleas morticinas habere: morticinae autem dicuntur quae de pecudibus sua sponte mortuis fiebant: neque supra genu succinctam esse, quod hic vult tangere 'unum exuta pedem vinclis in veste recincta' non sublata, sed summissa: nam sic est dictum 'recincta', ut resoluta, ut remissa.


[519] testatur moritura deos quidam hic 'testatur' pro 'obtestatur' accipiunt. conscia fati sidera id est planetas, in quibus fatorum ratio continetur. an 'conscia fati sui testatur sidera', ut constantia eius appareat mori volentis: ergo 'fati sui', id est mortis.


[520] si quod non aequo foedere amantis curae numen habet ordo est: tunc numen precatur, si quod curae habet amantes non aequo foedere: 'si quod' autem bene dubitat, utrum etiam res malae habeant praepositas potestates. sensus autem hic est: [aut] '᾿Αντέρωτα invocat, contrarium Cupidini, qui amores resolvit, aut certe cui curae est iniquus amor, scilicet ut inplicet non amantem. si quod n. a. f. a. c. n. h.] [nam et] amatoribus praeesse dicuntur Ἔρως Ἀντέρως Λυσέρως. non nulli Nemesin significari putant. haec etiam Athenis coli dicitur.


[521] ivstumque memorque 'iustum' ad iudicandum, ut expugnetur qui est causa discordiae: 'memor' ad vindicandum. et 'memor' ideo neutro genere, quia 'numen' dixerat.


[522] nox erat protenditur ista descriptio ad exaggerationem vigiliarum Didonis.


[523] silvaeque secundum eos qui dicunt omnia quae crescunt animalia esse.


[524] aequora elementa etiam animalia esse voluerunt: unde est in septimo “aethera mulcebant cantu” . medio volvvntvr sidera lapsu noctem describit per sidera, hoc est cum medium cursum tenent sidera, quae orta sunt.


[525] tacet ager ea quae in agris sunt. pictaeque volucres uno verbo multos et varios colores avium demonstravit: pictura enim ex multis coloribus constat.


[529] at non infelix animi antithesis, ut “at non qua Scythiae gentes” . et figuratius est 'animi', quam si 'animo' diceret, ut “o praestans animi iuvenis” .


[530] oculisve aut pectore noctem accipit quia potest aliud esse sine alio, ut si quis dormiens mente turbetur.


[531] resurgens saevit amor gravior enim est cum resurgit: et est sententia quasi generalis.


[532] fluctvat aestu metaphora amoris.


[533] adeo scilicet furuit: ut in hoc proposito permaneret vitandae sine dubio lucis. insistit secumque ita corde volutat aut insistit volutare: aut insistit proposito moriendi. Plautus tamen ita ait “hunc sermonem institi” .


[534] en quid ago?? 'en' ecce: et quasi demonstrantis particula est, per quam intellegimus eam multa cogitasse et sic prorupisse 'ecce, quid actura sum'? est autem comicum principium, nec incongrue amatrici datum. sic Terentius “quid igitur faciam?” nam haec coniunctio multa eum cogitasse significat. rursus duo significat: frequenter 'iterum', raro 'vicissim', id est mutuo, ut hoc loco. alii hoc loco 'rursus' pro 'similiter' accipiunt, ut sit: ergo ego similiter rogabo eos, sicut me illi antea rogaverunt.


[535] nomadumque petam invidia a personis: petam mulier et regina nomadas, id est vagos.


[536] maritos futuros scilicet. est autem elocutio 'dedignor illam rem'.


[537] iliacas igitur classes sic intulit, quasi si illud non fecerit, hoc necessario consequatur. vltima ivssa 'ultima' deterrima, an superba. et aut intellegimus Aeneam ei obtulisse navigandi facultatem: aut 'Teucrum iussa' non quae ipsi iusserant, sed quae eis a Iove iussa sunt, ut “naviget, haec summa est” . alii κέλευμα: unde iubere κελεύειν dicitur Graece.


[538] quiane †re vera: et est una pars orationis.


[539] bene pro qualitatis adverbio intellegendum est. stat permanet.


[540] quis me autem fac velle sinet?? ordo est: fac me autem velle, quis sinet? ratibusve superbis vel magnis et altis; vel in quibus superbi navigaturi sunt, hoc est qui me tanto contemptu deserunt.


[541] invisam quae sic contemni et relinqui mereor.


[542] laomedonteae nunc fraudulentae.


[543] nautas non Troianos: nam iniuriose dixit 'nautas', id est adsuetos laboribus. ovantes laetantes. abusive: nam proprie ovatio est minor triumphus. qui enim ovationem meretur, et uno equo utitur et a plebeis, vel ab equitibus Romanis deducitur ad Capitolium et de ovibus sacrificat, unde et ovatio dicta: qui autem triumphat, albis equis utitur quattuor et senatu praeeunte in Capitolio de tauris sacrificat. et bene duo diversa posuit 'fuga' et 'ovantes', ut gravius esset cum his qui ovarent ire fugientem.


[545] inferar ut “infert se saeptus nebula” . vix urbe revelli aut mox, id est paulo ante, ut “vix e conspectu” : aut re vera 'vix', ut diximus supra: nam nulla ratione dimitterent patriam, nisi eos aut odium Pygmalionis coegisset, aut timor, ut “conveniunt quibus aut odium crudele tyranni, aut metus acer erat” .


[547] quin morere 'quin' immo. et bene omnis eius intentio tendit ad mortem: nam si procos rogare turpe est, solam sequi inpossibile et inhonestum, Tyrios trahere difficile, sola mors superest. ferroque averte dolorem hoc secundum eos dixit, qui cum aliquid inpulsu animi constituerint, voluntatis suae rationem adhibere conantur. ergo et haec quasi rationem adprobat quod furore paulo ante decreverat.


[548] tu lacrimis evicta meis bene totum ei inputat, sed cum excusatione: quae Aeneae nuptias suasit, sed 'victa lacrimis', ut “sinum lacrimis inplevit obortis. Anna refert” . tu prima furentem Urbanus hoc dividit, licet alii iungant, et vult hunc esse sensum: tu persuasisti ut nuberem, victa lacrimis meis, tu etiam nunc me his oneras malis: nam me olim occidissem, nisi te deserere formidarem.


[549] obicis hosti 'ob' naturaliter brevis est, sicut et 're' et 'ad'; sed plerumque producuntur hac ratione: obicio, reicio, adicio 'i' habent vocalem sequentem, quae per declinationem potest in consonantis formam transire, ut obieci, reieci. ergo etiam ante quam transeat, interdum fungitur officio consonantis et praecedentem longam facit. hosti ad eventum referendum.


[550] non licvit quia aliud volebat et aliud factum est, sicut solent dicere quibus aliter conata succedunt. thalami expertem non omnino, sed post Sychaeum. sine crimine ut supra “potui succumbere culpae” .


[551] more ferae Plinius in naturali historia dicit, lyncas post amissos coniuges aliis non iungi. multi 'fere' adverbium volunt, ut sit sensus: more scilicet, quo iam viduitatem ferre consueverat. crimen autem bene, ut supra “potui succumbere culpae” .


[552] sychaeo pro Sychaeio: vel 'promissa Sychaeo, non servata cineri'.


[553] pectore questus id est pectus questibus.


[554] certus evndi indubitabiliter profecturus.


[555] carpebat somnos hoc est quod et paulo post culpat Mercurius, dicens 'nate dea, potes hoc sub casu ducere somnos?' sed excusatur his rebus: nam et certus eundi fuerat, et rite cuncta praeparaverat: aut certe prooeconomia est, ut possit videre Mercurium. rite recte et ex ordine compositis. et diligenter virum strenuum non ante facit requiescere, quam rite omnia paravisset.


[556] forma dei bene non 'deus', sed 'forma': raro enim numina sicut sunt possunt videri, unde et sequitur 'vultu redeuntis eodem': nam licet 'redeuntis' dicat, id est eius qui possit agnosci, tamen non 'faciem' dicit, sed 'vultum', qui potest saepe mutari. eodem 'o' semper longum est, quia 'eodem' ablativus est semper; 'eadem' autem et producit et corripit: nam et nominativus est, ut 'eadem mulier fecit', et ablativus, ut 'eadem faciente muliere'.


[557] visa monere est et bene 'visa': non enim re vera est.


[558] omnia mercurio similis aliud enim est idem esse, aliud simile esse: ergo non est certus Aeneas. et a toto transit ad partes, “ut omnia magna, pes etiam” . vocemque duo ὁμοιοτέλευτα: et est versus hypermetrus. 'vocem' autem ideo, quia orationis est deus. Horatius “Mercuri facunde” . coloremque et crines flavos ideo et perustus et flavus Mercurius introducitur, quia satis vicinus est soli praeter ceteras stellas.


[559] et membra decora ivventae quia palaestrae deus est. Horatius “catus et decorae more palaestrae” . 'iuventae' autem 'aetatis', a iuventa. sane figura est 'similis membra, vocem, colorem'.


[560] nate dea modo generis commemoratio non ad laudem pertinet, sed obiurgatio cessantis est.


[561] circumstent pro circumstatura sint.


[562] demens inprobat eius sensum, qui nec videat, nec audiat. zephyros ventos: de Africa enim zephyro navigare non poterat.


[563] nefas in pectore versat ne non timeret amatricem, bene addidit 'certa mori'. item 'varium et mutabile semper femina'. et est dubitatio quos dolos vel quod nefas: an sibi nefas, quia sua manu peritura erat, an sorori dolos, quibus eam fallebat: utrumque in Aeneam, ut postea ait “non potui abreptum divellere corpus” et cetera: nam omnia, sicut dictum est, sequens versus confirmat 'certa mori', ut sibi mortem excogitet, in Aeneam iras moliatur. et 'certa mori' figurate, certo ut moriatur.


[564] varioque irarum fluctvat aestu hoc fidem facit posse fieri quod metuendum praedicabat.


[565] praeceps festinus. praecipitare pro 'praecipitandi'.


[566] trabibus vel navibus vel remis, ut “vastumque cava trabe currimus aequor” .


[567] conlucere faces propter 'ferte citi flammas': vel propter funus. fervere a verbo 'fervo, fervis, fervit'.


[569] heia age hoc loco per αὔξησιν figuram adhortationem implevit: nam eandem rem secundo dixit 'heia age', cum 'heia' saepe 'age' significet. varium et mutabile semper haec, sicut supra dictum est, obiectio est: sed amat.


[570] nocti se inmiscvit atrae hoc ad visum somniantis referendum est, id est in noctem se miscuit. et 'noctem' pro tenebris posuit, per quod apparet eum in claro lumine fuisse, cum loqueretur.


[571] umbris ut supra “forma dei” : vel 'umbris' terroribus.


[572] corripit e somno corpus omen est futurae tempestatis.


[573] praecipites ut supra Mercurius 'non fugis hinc praeceps?' sane non nulli ita distingunt 'sociosque fatigat praecipites', ut adlocutio hinc videatur incipere 'vigilate viri et considite transtris'. et est usitata figura 'fatigat et praecipites facit'. fatigat cum clamore increpat, ut “undique collecti coeunt Martemque fatigant” . viri habet haec commemoratio multum adhortationis, ut alibi “festinate viri” . transtris pro 'in transtris'. citi celeres.


[575] festinare fugam antique, ut “tum iussa Sibyllae, haud mora, festinant” . incidere funes hoc ad significandam rem festinantis pertinet, id est non 'solvere', sed 'incidere'.


[576] ecce iterum stimulat phantasia est ad sociorum terrorem: sic in sexto “deus, ecce deus” . an 'iterum' qui prius advenerat, cum ait 'tu nunc Carthaginis altae'. sancte deorum emphasis, quasi adhuc praesens deus urgeat navigare. et aut distinguendum 'sancte', aut 'sancte deorum' secundum Ennium dixit “respondit Iuno Saturnia sancta dearum” .


[577] quisquis es atqui supra dixit 'omnia Mercurio similis'. sed sciendum est secundum Tullium in libris de deorum natura tres esse Mercurios: superum, terrenum, inferum. ergo 'quisquis es' aut quicumque de tribus: quamvis alii nec unius potestatis, nec unius nominis, nec unius vultus volunt esse Mercurium: an quia deorum vera nomina nemo novit: aut certe ad Iovem spectat, id est 'quisquis es' qui praecipis: ut in nono “quisquis in arma vocas” , cum Irin vidisset, id est quicumque Irin misisti. plane illud occurrit, quod ait 'deus aethere missus ab alto', ubi et Iovem conplectitur et supernum Mercurium. sed potest et hoc loco ut diximus quasi phantasiam facere propter socios, et 'quisquis es' ideo dicere, quia, licet viderit, non tamen re vera novit esse Mercurium: unde ait supra et 'formam' et 'vultum' et 'visa monere est'. vel 'quisquis es' secundum pontificum morem qui sic precantur “Iuppiter omnipotens, vel quo alio te nomine appellari volueris” . non nulli tamen quattuor Mercurios tradunt, unum Caeli et Diei filium, amatorem Proserpinae, alterum Liberi patris et Proserpinae filium, tertium Iovis et Maiae, quartum Cyllenii filium, cuius mater non proditur, a quo Argus clam occisus est, qui hoc metu in Aegyptum profugit et ibi invenisse primum disciplinam litterarum et numerorum dicitur: qui lingua Aegyptiorum ΘΕΥΘ appellatur, de cuius nomine etiam mensis dictus est. iterum paremus quia iam semel paruerat praeparatione navigiorum.


[578] et sidera caelo dextra feras 'dextra' prospera. et 'sidera' hoc est ventos, qui ex ortu siderum aut mites et prosperi, aut turbulenti et adversi sunt. sic in georgicis “praeterea tam sunt arcturi sidera nobis” : nec enim 'sidera' dicit re vera, cum arcturus una sit stella: ergo 'dextra sidera' ventos vel tempora.


[580] fulmineum quidam fulgentem accipiunt. strictoque videtur abundare 'stricto', cum dixerit 'vaginaque eripit ensem'.


[581] idem pro eo quod est unus, ut “rex Iuppiter omnibus idem” . rapiuntque num ancoras? rvuntque ipsi ruunt, id est cum impetu festinant.


[582] litora deservere mira descriptio festinationis.


[583] torquent spumas ita enim remus agitur, ut fluctus torqueatur.


[584] prima aurora designatio temporis est, non diei descriptio: unde infert 'ut primum albescere lucem vidit'. sic in duodecimo “cum primum crastina caelo puniceis invecta rotis Aurora rubebit” . et bene hanc primum inducit vidisse crepusculum, quae quasi amatrix tota vigilaverat nocte. sic in bucolicis de amatore “nascere praeque diem veniens age Lucifer almum” . novo lumine aut recenti, aut secundum Epicureos, qui stulte solem de atomis dicunt constare et cum die nasci, cum die perire.


[585] tithoni cubile Tithonus frater Laomedontis fuit: hunc Aurora adamatum in caelum levavit, quem longinquitas vitae in cicadam convertit: Horatius “longa Tithonum minuit senectus” .


[586] speculis quas utique in sua regia habuit. albescere lucem hypallage est: luce enim albescunt omnia, non lux albescit.


[587] aequatis velis feliciter plenis, sine motu aliquo, ut “aequatae spirant aurae” . et hoc ad dolorem pertinet reginae.


[588] vacvos sensit sine remige portus potest hysteroproteron esse, ut prius sentire debuerit.


[589] pectus percussa pectus percussum habens.


[590] pro ivppiter aut irascentis exclamatio est, ut in Terentio “pro supreme Iuppiter” : aut certe testatur Iovem, quem in Aeneae invocavit adventu, ut “Iuppiter hospitibus nam te dare iura loquuntur” .


[591] ibit et inluserit hoc est 'ibit et inludet', tempus pro tempore: et sic dixit ut “certantque inludere capto” .


[592] non arma expedient?? furentis haec verba sunt, ut ipsa paulo post 'quae mentem insania mutat?'; nam haec a sana non procedunt, ut imperet absentibus, ut 'ite ferte tela', cum sola sit. totaque ex urbe magna emphasis quod ait 'tota'.


[593] navalibus de navalibus, ubi stant naves.


[595] aut ubi sum numquid in coetu sum? quae mentem insania mutat pervertit. et bene ei ex parte furentis datur oratio, ut 'date tela', ex parte retinentis mentem, ut 'quae mentem insania mutat?'.


[597] cum sceptra dabas ut “vultis et his mecum pariter considere regnis” , et alibi, “ac dominum Aenean in regna recepit” . fidesque subaudi 'en' etiam in sequentibus: aut certe, hic est quem dicunt portare deos. sane 'en' nominativo melius iungitur, ut “en Priamus” .


[598] quem secum patrios et reliqua. quidam in utroque versu pro 'quem' legunt <'qui'>, ut sit vetus figura per ellipsin: ubi sunt qui aiunt patrios penates portasse et parentem umeris subisse? sane hic 'subisse' iuxta praesentem usum accusativo iunxit, cum alibi antique dativo usus sit, ut “subeunt luco” et “muroque subibant” .


[599] confectum ut e contrario “integer aevi” .


[600] non potvi abreptum et reliqua. hoc est non mihi subvenit: nam cur non poterat in regno?


[602] ipsum ascanium aut qui est causa navigationis, ut “quem regno Hesperiae fraudo et fatalibus arvis” ; aut ad patris dolorem, ut “qui nati coram me cernere letum fecisti” . epulandum ponere quod fecit Procne occiso Ity filio propter stuprum sororis.


[604] in castra tulissem classes dixit castra, ut “nos castra movemus” : nam sequitur 'inplessemque foros flammis'.


[605] foros tabulata navium, ab eo quod incessus ferant: et est generis masculini, numeri tantum pluralis.


[606] cum genere extinxem utrum omne genus, an morte Aeneae et Ascanii, quoniam illis extinctis interitura gens omnis esset. et est syncope 'extinxem' pro 'extinxissem'. memet super ipsa dedissem satis amatorie. sane 'sese' cum dicimus ultima syllaba producitur, ut Vergilius “seseque in bella remittant” ; at vero cum proferimus 'memet' et 'tute', ultimae breves sunt: Lucretius utrumque simul “tutemet a nobis iam quovis tempore vatum” . quas particulas volunt non nulli significare quiddam, ut sit 'memet' me ipsum, 'tute' tu ipse. alii autem, quod magis sequendum est, excrementa comici leporis existimant: nam Terentius dicit “tutemet mirabere” , id est tu.


[607] sol iam utitur inprecationibus, hoc est devotionibus: unde et 'devotor' et 'devotrix' dicitur qui inprecatur. non autem 'terrarum flammis', sed 'opera terrarum'. et bene invocat Solem, cui supra per numen Liberi sacrificavit.


[608] interpres curarum aut quas patior, id est mearum curarum: aut generaliter curarum coniugalium interpres, hoc est media et conciliatrix: Cicero “quique interpretes corrumpendi iudicii solent esse” , id est medii. alii 'interpres' testis, iudex, arbitra accipiunt. sane 'interpres' quid sit secundum veteres ipse exposuit dicendo 'conscia': veteres enim interpretem conscium et auctorem dicebant: Plautus in Milite “quae mihi condicio nova et luculenta offertur per te interpretem” (Mil. 951-952). idem in Curculione “quod te praesente hic egit teque interprete” (Cur. 434). conscia ivno siluit rem turpem: sic supra “et pronuba Iuno” . aut invocat Iunonem, cum nuptiae sint quae violatae sunt.


[609] nocturnis non triviis nocturnis, sed per nocturnum tempus. sacra enim Hecatae in triviis frequentantur per noctem. ideo autem Hecaten invocat, quasi quae tanti matrimonium fecerit, ut sperneret matrem. vlulata per urbes Proserpinam raptam a Dite patre Ceres cum incensis faculis per orbem terrarum requireret, per trivia eam vel quadrivia vocabat clamoribus. unde permansit in eius sacris, ut certis diebus per compita a matronis exerceatur ululatus, sicut in Isidis sacris, ubi est imitatio inventi Osiridis, quem dilaniatum a Typhone eius fratre uxor Isis per totum orbem requisisse narratur: Iuvenalis “plangentis populi currit derisor Anubis” . Hecaten autem causa invocat ultionis. unde etiam furias vocat, sed usurpative modo diras dixit: nam 'dirae' in caelo sunt, ut “dicuntur geminae pestes cognomine dirae” : 'furiae' in terris, 'eumenides' apud inferos: unde et tres esse dicuntur. sed haec nomina confundunt poetae. 'ultrix' vero, hoc est Tisiphone: nam Graece τίσις ultio dicitur. 'ululata' autem pro 'ululatu quaesita'. et est participium sine verbo, ut 'regnata'.


[610] di morientis elissae aut manes dicit: unde est “vos o mihi manes este boni: quoniam superis adversa voluntas” : aut certe ἀναιρετικοὺς dicit, id est Martem et Saturnum, qui intercidunt vitae rationem, si radiis suis ortum geniturae pulsaverint: Horatius “te Iovis impio tutela Saturno refulgens eripuit volucresque fati tardavit alas” . et bene 'tardavit', quia necessitas fati impediri potest, non penitus eludi: sic Vergilius “nec fata vetabant stare decemque alios Priamum superesse per annos” . quidam hoc quod dicit 'di morientis Elissae' secundum eos tradunt, qui dicunt habere nos singulos deos nostros, ut “nec di texere Cupencum, Aenea veniente, sui” .


[611] accipite audite. meritumque malis advertite numen quod mali merentur.


[612] avdite preces inprecationes dicit: nam non sunt preces, ut paulo post 'inprecor arma armis'.


[613] infandum caput etiam in inprecatione nomen eius detestatur. adnare verbum familiae naufragio, ut in primo “huc pauci vestris adnavimus oris” , id est per tempestatem venimus. et bono colore futura praedicit, quemadmodum Homerus, qui morituros divinantes frequenter inducit.


[614] fata iovis poscunt 'fata' dicta, id est Iovis voluntas: hic ergo participium est, non nomen. terminus haeret si hoc est inmutabile.


[615] avdacis populi id est Rutulorum, sicut semper inducuntur: alibi “audacis Rutuli ad muros” . et quidam volunt 'audacem' apud Vergilium dici fortem quem fortuna non sequitur, ut “audax quos rumpere Pallas” et alibi “at non audaci Turno” . vexatus hoc loco 'graviter vastatus'.


[616] finibus extorris extra suas terras remotus, sicut extra solum 'exul'. et significat quando Euandri et Tarchonis petivit auxilium. complexv avulsus ivli quia scit quam sit carus patri Ascanius. avxilium imploret sicut dictum est, ab Euandro et Tuscis.


[617] indigna svorum funera aut indignorum, aut crudelia et magna, sicut veteres dicebant: 'suorum' autem Pallantis dicit et ceterorum.


[618] pacis iniquae ut supra diximus, propter perditam linguam, habitum, nomen, quae solet victor inponere, sicut in XII. postulat Iuno.


[620] sed cadat ante diem Cato dicit iuxta Laurolavinium cum Aeneae socii praedas agerent, proelium commissum, in quo Latinus occisus est, fugit Turnus: et Mezentii auxilio conparato renovavit proelium, quo victus quidem est ab Aenea; qui tamen [Aeneas] in ipso proelio non conparuit. Ascanius vero postea Mezentium interemit. alii dicunt quod victor Aeneas cum sacrificaret super Numicum fluvium lapsus est, et eius nec cadaver inventum est: unde dicit 'mediaque inhumatus harena'. postea dictus est inter deos receptus. quidam eum cum adversum Aborigines pugnaret, †extanginem dicunt repertum. 'ante diem' autem, ante fati necessitatem: et bene quod passura est optat Aeneae, ut ipse “sed misera ante diem” . media ignota.


[621] haec precor id est sicut supra dictum est, inprecor. cum sanguine fundo quasi inprecationes ipsas suo consecraret cruore.


[622] tum vos o Tyrii non sunt mandata, sed inprecationes, ut dissentiant omnibus rebus, sicut et factum est. nam si mandata sunt, quomodo 'genus futurum'?


[623] exercete id est fatigate.


[624] †populi aut populorum aut populis, ut Afris quoque. nec foedera sunto [pro sunt et sint] quia rupta sunt tertio. 'sunto' autem id est sint: et fit propter metrum addita 'o' tertiae personae numeri pluralis modi indicativi, ut 'amanto' amant, 'docento' docent, 'legunto' legunt, 'nutriunto' nutriunt. Urbanus dicit, verbo eum iuris usum propter odia hereditaria.


[625] exoriare exoriatur: et ostendit Hannibalem. ex ossibus secundum Anaxagoran, qui homoeomerian dicit, id est omnium membrorum similitudinem, esse in rebus creandis [id est] ex ossibus, ex sanguine, ex medullis: nam omnia pro parte sui transeunt in procreationem. Lucretius “nunc ad Anaxagorae veniamus homoeomerian” . sane Punici ex ossibus dicunt oriri posteros, quos nos ex sanguine. an quia post longum tempus nascetur Hannibal, ideo 'ex ossibus' posuit?


[626] face dardanios incendiis urbium Italarum. ferroque exercituum caedibus. sequare pro 'sequere'.


[627] nunc olim modo 'olim' futuri temporis: et quidam separant pronuntiantes, ut sit 'nunc' modo, 'olim' postea, quasi dicat 'vel nunc vel olim, quocumque dabunt se tempore vires', quia quotienscumque valuerunt Poeni bella renovaverunt: nam ideo ait 'pugnent ipsique nepotesque'.


[628] litora litoribus contraria aut quia in foedere cautum fuit, ut neque Romani ad litora Carthaginiensium accederent, neque Carthaginienses ad litora Romanorum: aut potest propter bella navalia accipi inter Romanos et Afros gesta. fluctibus undas inprecor [post et] propter illud quod in foederibus similiter cautum est, ut Corsica esset media inter Romanos et Carthaginienses.


[629] pugnent ipsique nepotes potest et ad civile bellum referri.


[632] breviter festinatione mortis: simul nectit causam morarum et ipsi et sorori. barcen hoc cognomen familiae Hannibalis fuit.


[633] patria antiqua hoc est Tyros, quae ante eius patria fuit. huc siste huc adduc, ut “et cum grege sistit ad aram” . hinc et 'sistatur' dicimus, id est adducatur: nam 'stare' aliud est. nec aliter possumus dicere, quam 'sta hic', 'siste huc'. fallit autem plerumque verbi similitudo, quia dicimus 'sto' et 'sisto', cum diversa significent.


[635] corpus properet f. s. l. bona est industria hoc loco, quia cum moram velit fieri, ea loquitur, ut festinare videatur. spargere lympha sacrificantes diis inferis aspergebantur aqua, ut “spargens rore levi et ramo felicis olivae” ; superis abluebantur, ut “donec me flumine vivo abluero” : modo autem inferis sacrificat, ut 'sacra Iovi Stygio'.


[636] monstrata vel quae ipsa monstravi, vel quae sacerdos. piacula purgationes: alias sacrilegia.


[637] sic veniat quemadmodum praeceptum est: ne praemitteret aut praecederet. tege corona, ut et ipsa tardaret.


[638] sacra 'sacrum' est quod ad deos pertinet, 'profanum' quod ad homines. iovi stygio hoc est Plutoni. et sciendum Stoicos dicere unum esse deum, cui nomina variantur pro actibus et officiis. unde etiam duplicis sexus numina esse dicuntur, ut cum in actu sunt, mares sint; feminae, cum patiendi habent naturam: unde est “coniugis in gremium laetae descendit” . ab actibus autem vocantur, ut 'Iuppiter' iuvans pater; 'Mercurius' quod mercibus praeest; 'Liber' a libertate. sic ergo et modo Iovem Stygium dicit inferis sacrificatura, ut alibi “Iunoni infernae dictus sacer” . hinc et Iovis oratio “caelicolae mea membra dei quos nostra potestas officiis divisa facit” . quae rite incepta paravi ordo est: sacra quae paravi, animus est rite perficere.


[639] perficere est animus mire: quamdiu enim Aeneas praesens erat non omnino desperans trahebat exitium. curis utrum amoribus, an rei susceptae?.


[640] dardaniique rogum capitis in quo eius imago fuerat. et bene suum rogum illius dicit, ne suspicionem faciat. permittere flammae incendere.


[641] studio anili aut pro aetatis possibilitate: aut pro industria qua utuntur aniculae: aut pro voluntate obsequendi. alii 'celebrabat' legunt, quia antiqui hoc verbum in velocitate ponebant. Accius “celebri gradu gressum adcelerate” .


[642] at trepida hoc est festina: nam moritura nihil timebat. trepida] festina, id est occasione vix data. coeptis inmanibus effera furiata saevis cogitationibus. 'effera' autem nimis fera.


[643] sanguineam aciem more suo ostendit eam furentem vultu, gestu, voce.


[644] maculisque trementis interfusa genas hoc est trementes genas interfusas habens maculis. pallida morte futura aut pallidior, quam solent homines esse post mortem: aut 'pallida' omine mortis futurae. aut 'pallida' conscientia mortis futurae.


[646] furibunda furenti similis. sane quidam volunt, Vergilium ubique Didonis tamquam flaminicae facere mentionem: apud veteres autem flaminicam scalas plus tribus gradibus nisi Graecas scandere non licebat, ne ulla pars pedum eius crurumve subter conspiceretur, eoque nec pluribus gradibus sed tribus, ut in ascensu duplices nisus non paterentur extolli vestem aut nudari crura. nam ideo et Graecae scalae eliguntur, quia ita fabricantur, ut omni ex parte compagine tabularum clausae sint, ne aspectum ad corporis aliquam partem admittant. et sciendum siquid caeremoniis non fuerit observatum, piaculum admitti. hic autem piaculum admittitur, quod ipsa Dido ait 'sacra Iovi Stygio' et reliqua: nam et supra ait 'magicas invitam' et reliqua. hoc vero loco plenius eam flaminicae ritum excessisse declarat, ubi de gradibus loquitur dicens 'interiora domus' et reliqua: neque enim potest esse altum quod tribus tantum gradibus conscenditur: unde apparet plures gradus a tribus fuisse, quod plenius de Anna subiunxit 'sic effata gradus evaserat altos'.


[647] non hos quaesitum munus in usus quem Aeneas non ad hunc usum reliquerat: et, ut supra diximus, secundum Homerum vertitur munus in perniciem. tale est in bucolicis “hos illi, quod nec bene vertat, mittimus haedos” .


[648] cubile cubandi locum dixit.


[649] et mente consilio.


[651] devsque sinebant aut Iuppiter qui Aeneam abscedere conpulit: aut amor, aut necessitas fati.


[653] vixi excusat vitae abruptionem, quia dicit Plato magna poena adfici animas eorum qui vitam ante tempus relinquunt. et quem dederat cursum fortuna peregi non natura, nec fatum. tribus enim humana vita continetur: natura, cui ultra centum et viginti solstitiales annos concessum non est; fato, cui nonaginta anni, hoc est tres Saturni cursus, exitium creant, nisi forte aliarum stellarum benignitas etiam tertium eius superet cursum: fortuna, id est casu, qui ad omnia pertinet quae extrinsecus sunt, ut ad ruinam, incendia, naufragia. bene ergo dixit 'Fortuna': sic Cicero in Philippicis “multa mihi inminere videbantur praeter naturam praeterque fatum” , id est gladii Antonii ex casu.


[654] magna cogitatione eorum qui me non viderunt, sed factis cognoverunt. sub terras ibit imago bene imaginem dixit: valde enim quaeritur apud philosophos, quid illud sit quod inferos petat. nam tribus constamus: anima, quae superna est et originem suam petit: corpore, quod in terra deficit: umbra, quam Lucretius sic definit, †'supra spoliatus lumine aer'. ergo umbra si ex corpore creatur, sine dubio perit cum eo, nec est quicquam reliquum de homine quod inferos petat. sed deprehenderunt esse quoddam simulacrum, quod ad nostri corporis effigiem fictum inferos petit: et est species corporea, quae non potest tangi, sicut ventus: hinc in sexto “corpora viva nefas Stygia vectare carina” . hanc autem rem etiam Homerus requirit simulacro Herculis apud inferos viso. et sciendum simulacra haec esse etiam eorum qui per apotheosin dii facti sunt: unde aut visi esse apud inferos aut illuc descendisse dicuntur. Horatius de Libero “te vidit insons Cerberus aureo cornu decorum” . sciendum tamen, abuti poetas et confuse vel simulacrum vel umbras dicere.


[655] urbem praeclaram statvi non est contrarium illi loco 'pendent opera interrupta': [quia illud ex persona poetae dictum est] nam licet paululum aliquid superesset, quantum ad ipsam pertinet fecerat: ut “urbemque paratam” , item paulo post “urbemque tuam” . et re vera civitati quid superest factis muris, templo posito et theatro, foro, senatu? quibus adiunguntur etiam privatae aedes, ut “pars optare locum, tecta et concludere sulco” . mea moenia vidi a me facta: et pertinet ad adfectum, ut “quam vestrae fecere manus” .


[656] vlta virum puniendo eius interfectorem: nam ideo addidit 'poenas inimico a fratre recepi'. et re vera nulla avari maior est poena, quam amittere pecuniam propter quam commiserat scelus. bene autem 'recepi', quasi debitas, vel quod partem maximam civium sollicitavi. ergo hoc dicit: feci illud et illud: felix nimirum fuissem, si tantum Aeneas Carthaginem non veniret. alii haec quasi per interrogationem volunt accipi, ut nihil dicat esse perfectum: 'numquid urbem statui? numquid ulta sum virum? numquid a fratre poenas recepi? felix tamen fuissem, si vel hoc tantum contingeret ut Carthaginem non veniret Aeneas'. et hanc varietatem gignit hic sermo 'tantum': nam ad utrumque admittitur: tamen melior est sensus superior, quem non nulli sic exponunt propter 'pendent opera interrupta', ut ordo sit 'urbem praeclaram et mea moenia statui vidi, hoc est vidi dum statuerentur'.


[659] os inpressa toro adplicito ore ad lectulum: vel 'os' faciem: aut quasi amatrix, ut “stratisque relictis incubat” : aut certe quasi peritura insensibili rei dat sensum, et sic ad lectulum loquitur, ut ad hastam Turnus “te Turni nunc dextra gerit” , Mezentius ad equum “Rhoebe diu, res siqua diu mortalibus ulla est” .


[660] sic sic quasi interrogatio et responsio: et placet sic inultam perire, vel hoc genere mortis? placet. et hoc eam se loco intellegimus percussisse: unde alii dicunt verba esse se ferientis. alii ita distinguunt 'sed moriamur ait' et sic post adiciunt 'sic iuvat ire sub umbras', ut dubitaverit an inulta deberet mori, deinde ultionis difficultatem circumspiciens dixerit 'sic iuvat ire sub umbras'.


[661] havriat hunc oculis ignem aut videat omina tempestatis futurae, quia navigantibus malum omen est, si rogalis flamma videtur: aut certe satisfaciat suae crudelitati. ab alto a mari.


[662] dardanus pro Dardanius: Plautus “natus Argis ex Argo patre” (Am. 98): vel quod ipse Aeneas ante Dardanus dictus est. et nostrae secum ferat omina mortis ut Aeneas quoque per vim maturius obeat. et bene infausta omnia inprecatur ei, quia ad novi regni auspicia properat.


[663] inter talia per talia, ut “hunc inter fluvio Tiberinus amoeno” .


[664] conlapsam aspiciunt non induxit occidentem se, sed ostendit occisam. et hoc tragico fecit exemplo, apud quos non videtur quemadmodum fit caedes, sed facta narratur.


[665] sparsasque manus aut perfusas sanguine: aut morte resolutas.


[667] femineo vlulatu proprio feminarum. Horatius “et illa non virilis eiulatio” .


[670] antiqua Tyros vel nobilem dicit: vel illud ostendit, quia Carthago ante Byrsa, post Tyros dicta est, post Carthago a Cartha oppido, unde fuit Dido, inter Tyron et Beryton.


[672] avdiit exanimis id est territa: nam ut supra diximus 'exanimatus' mortuus est.


[673] ora soror foedans cruentans, sanguine foedans.


[674] nomine clamat aut Didonem vocat, ut supra diximus, Poenorum lingua viraginem: nam Elissa dicta est; sed virago est vocata, cum se in ignem praecipitavit. aut 'nomine clamat' nominat: sicut et Homerus dicit ἔκ τ᾽ ὀνόμαζεν. [sexies nominabat] aut certe vero nomine, ut solent dolentes: ut “hunc ego te Euryale aspicio” , item “mater, Cyrene mater” : hinc et ibi ait “et te crudelem nomine dicit” . et multi quaerunt, quomodo procedat hoc, cum eius nomen nusquam sequatur. sed tractum est a iure, ubi dicitur nihil interesse, utrum quis unum filium habens dicat 'fili, heres esto', an 'Titi, heres esto'. ergo dicendo 'hoc illud germana fuit' quasi nomen dixit. sane sciendum, bene eum perturbatae integrum non dedisse sermonem.


[675] hoc illud germana fuit adlocutio per conquestionem.


[676] hoc rogus iste mihi adludit ad historiam.


[677] quid primum deserta querar?? conquestio, cur relicta sit nec ad par exitium convocata. comitemne sororem deest 'illudne quod sprevisti comitem sororem'? et semiplene loquitur.


[679] tulisset abstulisset.


[680] struxi manibus quasi sceleris contaminata, et quasi ipsa interitum sororis adiuverit. struxi manibus subaudis 'rogos'. patrios deos Saturnum et Iunonem.


[681] posita exanimata: Statius “postitusque beata morte pater” . crudelis †illum crudelem dicit, quod sit dubium, tu an ego.


[682] extinxti te meque soror Varro ait non Didonem, sed Annam amore Aeneae inpulsam se supra rogum interemisse. popvlvmque patresque urbemque tuam 'patres' id est senatum; 'urbem tuam' quam tu extruxisti. et quidam hoc loco volunt tres partes politiae conprehensas, populi, optimatium, regiae potestatis: Cato enim ait de tribus istis partibus ordinatam fuisse Carthaginem.


[683] date lymphis date lymphas ut vulnera abluam. date aut aquam: aut 'date', id est permittite. lavare autem cadavera satis proximis concedebatur: unde queritur mater Euryali “nec vulnera lavi veste tegens” . sane in sacris pura vestis appellatur quae neque funesta sit, neque maculam habeat ex homine mortuo. id hoc loco conprehensum accipi potest, cum Dido inducitur habuisse crinem sacratum, quo videlicet absciso posset sine cruciatu mori: prius tamen voluit ablui cruorem cum ait 'date vulnera lymphis abluam'. plenius tamen infra ait 'semianimemque sinu germanam' usque 'veste cruorem', ut tamquam in veste pura legitimo ritu morti data haberetur, quae quod sacratum crinem habuerit, vitae fuerit inmorata: nam subiecit apte ex persona Iridis 'hunc ego Diti sacrum iussa fero teque isto corpore solvo'.


[685] ore legam muliebriter, tamquam possit animam sororis excipere et in se transferre. sic Cicero in Verrinis “ut extremum filiorum spiritum ore excipere liceret” . gradus evaserat altos id est ascenderat, rogi scilicet, qui pro qualitate fortunarum fiebant: unde in sexto ait “caeloque educere certant” . aut quia lecti antiquorum alti erant et gradibus ascendebantur, quibus superatis Anna amplectitur sororem.


[686] amplexa fovebat bene non 'fovit', sed 'fovebat', ut id diu factum ostenderet.


[687] siccabat] exprimebat vel abluebat, ut “vulnera siccabat lymphis” . an suam vestem vulneri Didonis intersertam. crvores ursurpavit: nam nec 'sanguines' dicimus numero plurali, nec 'cruores'. 'siccabat' autem exprimebat.


[689] sub pectore nunc per transitum dicit vulneris locum.


[691] ter revoluta toro est aut 'saepius': aut promanteusis est, praesagium, propter bella Carthaginis. errantibus vicinitate mortis.


[692] ingemvitque reperta atqui dixit “invisam quaerens quam primum abrumpere lucem” , sed ostendit morientes sua inprobare desideria, ut in sexto “quam vellent aethere in alto nunc et pauperiem et duros perferre labores” .


[693] tunc ivno omnipotens aut pronuba, aut inferna.


[694] difficilesque obitus quia supererat vita ei, quae casu, non aut fato aut natura moriebatur: ut 'nam quia nec fato, merita nec morte peribat', id est naturali. irin demittit olympo ut et supra diximus, trahit hoc de Alcesti Euripidis, qui inducit Mercurium ei comam secantem, quia fato peribat mariti. alii dicunt Euripidem Orcum in scenam inducere, gladium ferentem quo crinem Alcesti abscidat, et Euripidem hoc a Phrynicho, antiquo tragico, mutuatum. sane sciendum hoc ideo nunc fieri, quia certis consecrationibus solebant homines facere ut muniti essent adversus fortunae impetus, nec poterant mori nisi exauctorati illa consecratione: unde circa Didonem ista servantur.


[696] nam quia nec fato cum dicat Vergilius “stat sua cuique dies” , quomodo hic dicit 'nam quia nec fato merita nec morte peribat, sed misera ante diem'? nam si fato vivimus, quid agunt merita? si pensamur meritis, quae vis fati? quomodo hic et fatum admittit et meritum? deinde cum dixerit 'stat sua cuique dies', quomodo hic dicit 'ante diem'? harum rerum ratio sic redditur: sunt [et] fata quae dicuntur denuntiativa, sunt alia fata quae condicionalia vocantur. denuntiativa sunt quae omni modo eventura decernunt, ut verbi gratia 'Pompeius ter triumphaturus est': hoc illi fata decernunt, ut ubicumque terrarum fuerit, ter triumphet, nec potest aliter evenire: et ideo fatum quod hoc denuntiat denuntiativum vocatur. condicionale vero huius modi est 'Pompeius si post Pharsalicum bellum Aegypti litus attigerit, ferro peribit': hic non omni modo necesse erat ut videret Aegyptum, sed si casus illum ad aliam regionem forte duxisset, evaserat. sic et apud Homerum Achilles refert, matrem deam sibi dixisse, ut si bello Troiano se subtraheret et reducem patriae daret, alta senecta viveret, sed inglorius; si vero apud Troiam pugnando perseveraret, adeptus magnam gloriam primaevus obcumberet. vides igitur condicionem fati sub duplici eventus expectatione pendere: Achilli enim dies statuta erat, qua domum repetens senex periret, sed quia bellum non reliquit, obiit quidem ante diem fato statutum, sed nec tum sine fato, quia de gemina fati auctoritate veniebat utraque condicio. sic et Didoni decretum fuerat ut urbem praeclaram statueret, ulcisceretur virum, poenas de parricidio fratris exigeret, perveniret autem ad seram mortem sine ulla felicitatis offensa, si Troiana classis ad litus Africae non veniret, qua portum Carthaginis ingressa nec continuaretur ulterius reginae nota felicitas, nec expectaretur ad mortem dies illa sera quae fuerat constituta. haec sciens Maro inducit ipsam Didonem in extremis suis ista dicentem 'urbem praeclaram statui, mea moenia vidi ulta virum, poenas inimico a fratre recepi, felix heu nimium felix, si litora tantum numquam Dardaniae tetigissent nostra carinae'. sic et Vulcanus respondens Veneri armari filium postulanti condicionale fatum adserit fuisse Troianis, ut si Aeneas caelestibus armis fuisset armatus, annos decem ultra quam stetit Troia duraret, nec Priamus ante idem tempus periret: quo praesidio praetermisso propagandae Troianae incolomitatis extincta condicio est: et hoc est quod ait 'similis si cura fuisset'; et quod dicit 'fas nobis' et reliqua, hoc est per fata licuisset, si enim nefas est obviare fatis, fas est omne quod permittente fatorum lege praestatur. ergo sensus hic est: cura, quae tibi nunc est, si stante Troia fuisset, armari filium tuum mihi per fata licuisset, propter rationem scilicet condicionalis fati, et vitam Priami et regna Troiae tam Iuppiter quam fata servassent, cum hoc decreti condicio contineret. ergo 'stat sua cuique dies' aut denuntiativo fato et mutationem omnino non recipit, aut condicionali et, si eventum alterum casus adtulerit, non expectata die adceleratur interitus: quod ergo dixit 'nam quia nec fato merita nec morte peribat', nolo illum putes universa confundere: illi enim dicuntur non fato perire sed merito, qui maxima in deos et non ignoscenda committunt, ut Salmoneus, ut contemptor divum Mezentius, ut Tityus, ut Ixion: quos si fato dixeris oppetisse, purgaveris; nam qui excedunt delinquendi modum ipsi sibi poenam sanciunt, quam si fatis inputandam putaveris, excusas peremptorum reatum. hoc est ergo quod dicit 'nam quia nec fato', id est denuntiativo, 'merita nec morte', id est nullo inmani crimine commisso, sed 'misera ante diem', hoc est uno de condicionalibus fatis statuto: si Troianae classis non contigisset adventus.


[697] sed misera ante diem non est contrarium quod dicit in decimo “stat sua cuique dies” : nam, ut saepe diximus, secundum sectas loquitur; et hoc secundum alios, illud secundum alios dictum est. quamquam grammaticae responsioni possit sufficere “omnia vincit amor. [et nos cedamus amori]” . furore quia pudica in amorem devenerat.


[698] flavum crinem matronis numquam flava coma dabatur, sed nigra: unde Iuvenalis “et nigro flavum crinem abscondente galero” . huic ergo dat quasi turpi: vel quia in Catone legitur de matronarum crinibus “flavo cinere unctitabant ut rutili essent” .


[699] caput damnaverat necdum eam morti destinaverat. potest accipi 'Stygioque caput damnaverat Orco', ut Didonem voto liberaret, quod semper omnes optant, ut sine cruciatu moriantur: nam subiunxit 'hunc ego Diti sacrum' et reliqua, id est libero. vel illud ab Orco nondum liberaverat, cum illa devotum crinem adhuc retinens inter reos esset. ergo cuiuscumque debiti, id est reatus damnatio finem facit. 'damnare' autem est damno adficere, id est debito liberare. ideo et cum vota suscipimus, rei voti dicimur, donec consequamur beneficium et donec condemnemur, id est promissa solvamus, ut “damnabis tu quoque votis” . et bene poeta non ait 'illam damnaverat', sed 'caput' ipsum, unde crinis fuerat auferendus.


[700] iris roscida quia cum nubibus est, quae rore non carent. adverso sole bene naturalem rem expressit. Iris enim nisi e regione solis non fit, cui varios colores illa dat res, quia aqua tenuis, aer lucidus et nubes caligantes inradiata varios creant colores.


[703] sacrum ivssa fero Euripides Alcestin Diti sacratum habuisse crinem dicit, quod poeta transtulit ad Didonem. corpore